پیشروی فروچاله‌ها به سمت بقایای شهر باستانی دارابگرد ادامه دارد! آیا اتفاق عجیبی در حال وقوع است؟
وقتی زمین دهان باز می کند
در لابه‌لای زوزه هراس‌انگیز گرگ‌ها و رم كردن و بی‌تابی دام‌ها در طویله‌ها، صداهای عجیب و دلهره‌آور دیگری خواب از چشمانمان ربوده بود؛ صداهایی غریب مثل خرد شدن درختان، خراب شدن دیوارهای كاهگلی بزرگ یا حركت و جابه جایی چیزی كه قابل لمس و دیدن نبود، اما بسیار آزاردهنده و نگران‌كننده بود؛ صداهایی ریز در عین حال عظیم از فروریختن و خورده شدن چیزی؛ صداهایی كه شبها در آرامش دشت و روستا به سراغمان می‌آمد و برای ماه‌ها خواب از چشممان ربوده بود... .
برخی از اهالی می‌گفتند شاید حیوانی درنده و بزرگ در همین حوالی است و شبها سروصدا به راه می‌اندازد، همین حدس و گمان‌ها باعث شد تا مدتی شبها در باغ‌های انار بیدار بمانیم، اما هیچ حیوان عجیب و درنده‌ای در كار نبود. مادرم پیرزنی قدیمی است و می‌گفت سر و صدای جنیان؛ به قول خودش «از ما بهترون» و همین امروز و فرداست كه به روستا حمله كنند.... همه در هول و ولا بودند كه چه عاقبت شومی در انتظار روستاست، كه یك روز صبح، امرا...؛ چوپان روستا با عجله و نگرانی به روستا بازگشت و گفت كه زمین نزدیك ده دهان بازكرده؛ به چه بزرگی...!
اهالی از كوچك و بزرگ، پیر و جوان خود را به بیرون ده رساندند و آنچه دیدیم گودالی بسیار بزرگ با عمق 120 متر بود؛ گودالی كه معلوم بود از خالی شدن و فروریختن طبقات زیر زمین شكل گرفته و با هر بار فروریزی بخشی از آن، صدایی عظیم و عجیب ایجاد می‌شده و به گوشمان می‌رسیده...
آنچه تعریف كردیم، رویا و قصه‌ای از قصه‌های هزار و یك شب نیست؛ حكایتی است كاملا واقعی كه در سال 1394 در روستای ایج استهبان استان فارس رخ داده و محمد زارع ساكن روستا برایمان تعریف می‌كند.
زارع به خبرنگار جام‌جم می‌گوید كه ایجاد این گودال عظیم و ترسناك كه بیشتر شبیه چاله‌های ایجاد شده توسط شهاب سنگ‌های بزرگ آسمانی است، نه تنها برای ما نگران‌كننده بود، كه تا مدت‌ها مسؤولان استانی را هم به ایج می‌كشاند. مدام می‌آمدند عكس می‌گرفتند و صحبت می‌كردند و آخرِ كار هم گفتند: حفر چاه‌های آب بسیار زیاد در این دشت باعث شده زیرِ زمین خالی و این گودال ایجاد شود.
چاله‌هایی که از زمین روییده‌اند
این حكایت تلخ فقط مربوط به روستای ایج نیست؛ صدها روستا در استان فارس حالا در كنار همین فروچاله‌های بزرگ و كوچك زندگی می‌كنند؛ چاله‌هایی كه هر روز دهان‌شان بزرگ‌تر می‌شوند و حریص‌تر برای بلیعدن روستاها، جاده‌های كنار روستا و آثار تاریخی و باستانی دشت‌های فارس كه تعدادشان هم كم نیست.
حالا دیگر فقط غم خشكسالی و بی‌آبی مردم فارس را نگران نكرده؛ پیامد این بی‌آبی‌ها و تلاش برای حفر چاه بیشتر و خالی شدن دل زمین و نشست و پایین رفتن خاك هم به غصه آنها افزوده است، البته هراس این سرنوشت شوم بیشتر به دل كسانی افتاده كه این چاله‌ها را به چشم دیده‌اند و نزدیك شدن آنها به خانه و باغ و زمین كشاورزی‌شان را با تمام وجود حس كرده‌اند. میراث دوستانی كه از حال و روز تخت‌جمشید و دارابگرد و... خبر دارند هم ترس به جان‌شان رخنه كرده، چراكه شكاف باریك و ممتد زمین كه تا خود تخت جمشید خزیده و خود را به آن رسانده را دیده‌اند. شكافی كه حالا شهر باستانی و گردِ دارابگرد را نشانه رفته است.
آمارهای تلخ
حكایت آمارها اما از این هم تلخ‌تر است؛ آمارهایی كه می‌گویند استان فارس در دنیا رتبه نخست فرونشست را از آنِ خود كرده.
تا پیش از این، نشست سالانه زمین در نیومكزیكو به مقدار 34سانتی‌متر، بیشترین رقم ثبت شده در كره زمین در زمینه فرونشست را به خود اختصاص داده بود، ولی اكنون و طبق جدیدترین بررسی‌ها، استان فارس با نشستی سالانه به میزان 56 سانتی‌متر، نیومكزیكو را از صدر بیشترین فرونشست‌ها به زیر كشانده و بر صدر نشسته است.
طهمورث یوسفی، مدیر مركز زمین شناسی و اكتشافات معدنی جنوب كشور به جام‌جم می‌گوید: رخداد پدیده فرونشست زمین، استان فارس را به چهار شكل متأثر كرده كه این اشكال شامل ایجاد گسیختگی و شكاف در سطح زمین، ایجاد فروچاله‌های متعدد، خودسوزی ضخامت‌های اولیه خاك و فرونشست به صورت جابه‌جایی قائم سطح زمین است.
محمدجواد بلورچی، مدیركل دفتر بررسی مخاطرات زمین شناختی در سازمان زمین‌شناسی كشور هم می‌گوید: در برخی از مناطق شرقی استان فارس، از جمله نواحی اطراف شهرستان فسا، میزان نشست سالانه زمین به 56 سانتی‌متر می‌رسد كه 20 سانتی‌متر بیشتر از استان تهران است.
گودال ایج در استهبان
بزرگ‌ترین فروچاله كشور
مدیر مركز زمین‌شناسی و اكتشافات معدنی جنوب كشور هم به فروچاله روستای ایج شهرستان استهبان اشاره می‌كند و می‌گوید: این گودال بزرگ‌ترین فروچاله كشور، به عمق نزدیك به ۱۲۰ متر است كه در سال ۱۳۹۴ و در محدوده باغ‌های زراعی روستا ایجاد شد.
احمد علوی هم كارشناس زمین‌شناسی است و دراین باره به جام‌جم می‌گوید: بر اساس مطالعات صورت گرفته، نشست زمین در این استان در دشت‌های شیراز، دشت قره‌بلاغ، دشت قطرویه، دشت داراب، دشت كوار و دشت قیر و كارزین، در سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۶ مورد بررسی قرار گرفته و چاله‌های این دشت‌ها به نسبت دشت‌های دیگر استان وضعیت بحرانی‌تری دارند و میزان نشست گاهی تا ۸ و ۱۵ سانتی‌متر در سال می‌رسد.
ما نگرانیم...
مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید و پاسارگاد در مورد تأثیر فرونشست‌ها بر آثار تاریخی تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد می‌گوید: ترك‌هایی در محوطه نقش رستم وجود دارد كه مربوط به انقباض خاك به دلیل كاهش رطوبت زمین است.
به گفته وی، در دشت پارسه آثار ارزشمند و میراث جهانی مانند تخت جمشید و نقش رستم وجود دارد كه البته به دلیل پیوستگی این دو اثر به كوه، نگرانی در خصوص بحران فرونشست و ترك‌های زمین و تأثیر آن بر این دو بنای جهانی كمتر است.
حمید فدایی می‌افزاید: در دشت مرودشت به جز تخت جمشید و نقش رستم ، هزاران بنا، محوطه و تپه‌های تاریخی و باستانی وجود دارد كه نگرانی اصلی در خصوص تخریب این میراث ارزشمند و تأثیر فرونشست و ترك‌های زمین كه بر اثر خشكسالی و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی بروز می‌كند، وجود دارد.
فروچاله و علت ایجاد آن
یكی از مشكلات محیط زیستی ایران ایجاد فروچاله‌ها است كه در آن زمین به یكباره فرو می‌ریزد و هم‌اكنون ۱۴ استان ایران با این پدیده زیست‌محیطی روبه‌رو شده‌اند.
مصرف روزافزون آب، استفاده سنتی آب در كشاورزی و آبیاری غرقابی، حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز در طول چند دهه گذشته، موجب كاهش و افت سطح منابع آب زیرزمینی و در پی آن نشست دشت‌ها و ایجاد فروچاله شده است.
تاكنون ۱۴ استان ایران شامل تهران، كرمان، یزد، اصفهان، خراسان رضوی، همدان، فارس، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، سمنان، البرز، قزوین، مركزی، اردبیل و گلستان با پدیده فرونشست زمین مواجه شده‌اند.
زارع به خبرنگار جام‌جم می‌گوید كه ایجاد این گودال عظیم و ترسناك كه بیشتر شبیه چاله‌های ایجاد شده توسط شهاب سنگ‌های بزرگ آسمانی است، نه تنها برای ما نگران‌كننده بود، كه تا مدت‌ها مسؤولان استانی را هم به ایج می‌كشاند. مدام می‌آمدند عكس می‌گرفتند و صحبت می‌كردند و آخرِ كار هم گفتند: حفر چاه‌های آب بسیار زیاد در این دشت باعث شده زیرِ زمین خالی و این گودال ایجاد شود.
چاله‌هایی که از زمین روییده‌اند
این حكایت تلخ فقط مربوط به روستای ایج نیست؛ صدها روستا در استان فارس حالا در كنار همین فروچاله‌های بزرگ و كوچك زندگی می‌كنند؛ چاله‌هایی كه هر روز دهان‌شان بزرگ‌تر می‌شوند و حریص‌تر برای بلیعدن روستاها، جاده‌های كنار روستا و آثار تاریخی و باستانی دشت‌های فارس كه تعدادشان هم كم نیست.
حالا دیگر فقط غم خشكسالی و بی‌آبی مردم فارس را نگران نكرده؛ پیامد این بی‌آبی‌ها و تلاش برای حفر چاه بیشتر و خالی شدن دل زمین و نشست و پایین رفتن خاك هم به غصه آنها افزوده است، البته هراس این سرنوشت شوم بیشتر به دل كسانی افتاده كه این چاله‌ها را به چشم دیده‌اند و نزدیك شدن آنها به خانه و باغ و زمین كشاورزی‌شان را با تمام وجود حس كرده‌اند. میراث دوستانی كه از حال و روز تخت‌جمشید و دارابگرد و... خبر دارند هم ترس به جان‌شان رخنه كرده، چراكه شكاف باریك و ممتد زمین كه تا خود تخت جمشید خزیده و خود را به آن رسانده را دیده‌اند. شكافی كه حالا شهر باستانی و گردِ دارابگرد را نشانه رفته است.
آمارهای تلخ
حكایت آمارها اما از این هم تلخ‌تر است؛ آمارهایی كه می‌گویند استان فارس در دنیا رتبه نخست فرونشست را از آنِ خود كرده.
تا پیش از این، نشست سالانه زمین در نیومكزیكو به مقدار 34سانتی‌متر، بیشترین رقم ثبت شده در كره زمین در زمینه فرونشست را به خود اختصاص داده بود، ولی اكنون و طبق جدیدترین بررسی‌ها، استان فارس با نشستی سالانه به میزان 56 سانتی‌متر، نیومكزیكو را از صدر بیشترین فرونشست‌ها به زیر كشانده و بر صدر نشسته است.
طهمورث یوسفی، مدیر مركز زمین شناسی و اكتشافات معدنی جنوب كشور به جام‌جم می‌گوید: رخداد پدیده فرونشست زمین، استان فارس را به چهار شكل متأثر كرده كه این اشكال شامل ایجاد گسیختگی و شكاف در سطح زمین، ایجاد فروچاله‌های متعدد، خودسوزی ضخامت‌های اولیه خاك و فرونشست به صورت جابه‌جایی قائم سطح زمین است.
محمدجواد بلورچی، مدیركل دفتر بررسی مخاطرات زمین شناختی در سازمان زمین‌شناسی كشور هم می‌گوید: در برخی از مناطق شرقی استان فارس، از جمله نواحی اطراف شهرستان فسا، میزان نشست سالانه زمین به 56 سانتی‌متر می‌رسد كه 20 سانتی‌متر بیشتر از استان تهران است.
گودال ایج در استهبان
بزرگ‌ترین فروچاله كشور
مدیر مركز زمین‌شناسی و اكتشافات معدنی جنوب كشور هم به فروچاله روستای ایج شهرستان استهبان اشاره می‌كند و می‌گوید: این گودال بزرگ‌ترین فروچاله كشور، به عمق نزدیك به ۱۲۰ متر است كه در سال ۱۳۹۴ و در محدوده باغ‌های زراعی روستا ایجاد شد.
احمد علوی هم كارشناس زمین‌شناسی است و دراین باره به جام‌جم می‌گوید: بر اساس مطالعات صورت گرفته، نشست زمین در این استان در دشت‌های شیراز، دشت قره‌بلاغ، دشت قطرویه، دشت داراب، دشت كوار و دشت قیر و كارزین، در سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۶ مورد بررسی قرار گرفته و چاله‌های این دشت‌ها به نسبت دشت‌های دیگر استان وضعیت بحرانی‌تری دارند و میزان نشست گاهی تا ۸ و ۱۵ سانتی‌متر در سال می‌رسد.
ما نگرانیم...
مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید و پاسارگاد در مورد تأثیر فرونشست‌ها بر آثار تاریخی تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد می‌گوید: ترك‌هایی در محوطه نقش رستم وجود دارد كه مربوط به انقباض خاك به دلیل كاهش رطوبت زمین است.
به گفته وی، در دشت پارسه آثار ارزشمند و میراث جهانی مانند تخت جمشید و نقش رستم وجود دارد كه البته به دلیل پیوستگی این دو اثر به كوه، نگرانی در خصوص بحران فرونشست و ترك‌های زمین و تأثیر آن بر این دو بنای جهانی كمتر است.
حمید فدایی می‌افزاید: در دشت مرودشت به جز تخت جمشید و نقش رستم ، هزاران بنا، محوطه و تپه‌های تاریخی و باستانی وجود دارد كه نگرانی اصلی در خصوص تخریب این میراث ارزشمند و تأثیر فرونشست و ترك‌های زمین كه بر اثر خشكسالی و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی بروز می‌كند، وجود دارد.
فروچاله و علت ایجاد آن
یكی از مشكلات محیط زیستی ایران ایجاد فروچاله‌ها است كه در آن زمین به یكباره فرو می‌ریزد و هم‌اكنون ۱۴ استان ایران با این پدیده زیست‌محیطی روبه‌رو شده‌اند.
مصرف روزافزون آب، استفاده سنتی آب در كشاورزی و آبیاری غرقابی، حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز در طول چند دهه گذشته، موجب كاهش و افت سطح منابع آب زیرزمینی و در پی آن نشست دشت‌ها و ایجاد فروچاله شده است.
تاكنون ۱۴ استان ایران شامل تهران، كرمان، یزد، اصفهان، خراسان رضوی، همدان، فارس، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، سمنان، البرز، قزوین، مركزی، اردبیل و گلستان با پدیده فرونشست زمین مواجه شده‌اند.