گفت‌وگو با مهرشید امیرپور، هنرمند خلاقی كه در عروسكخانه‌اش كاربرد جدیدی برای پته كرمان تعریف كرده است
پای قصــه مَلِك بـادام و ننــه قطاب
كلُمپه‌بانو، قُوّتوخان، مَلِك بادام، زیره‌خاتون، ننه‌قطاب، گلپونه و خرماخان، نه شخصیت‌های یك فیلم سینمایی هستند و نه قهرمانان یك قصه قدیمی كه راوی‌اش دل در گرو تاریخ و ادبیات دارد؛ ماجرای این شخصیت‌ها كه از سه سال پیش در كاروانسرای گنجعلی‌خان كرمان زندگی می‌كنند، پیوند خورده به خلاقیت و هنر هنرمند جوانی به اسم مهرشید امیرپور كه فوق‌لیسانس نقاشی دانشگاه هنر اصفهان را دارد و عضو انجمن نقاشان ایران است. اتفاقی كه باعث شده پای مشهورترین صنایع‌دستی استان كرمان، یعنی همان سوغات اصیل، زیبا و گرانبهای این استان طور دیگری به خانه‌های ما باز شود؛ آن‌وقت هركسی كه بخواهد بتواند یك پته البته در ابعاد كوچك و با شكل و شمایل جدید و امروزی - یعنی به شكل عروسك - داشته باشد. كلمپه‌بانو، قُوَّتوخان و بقیه این شخصیت‌ها، از سال 95 در عروسكخانه مهرشید، در پناه یكی از قدیمی‌ترین و دیدنی‌ترین میراث باستانی پهناورترین استان كشورمان به همت مهرشید امیرپور و همكارش علیرضا مهرابیان، جان گرفته و در این مدت مهمان خانه جماعتی شده‌اند كه با همان نگاه اول، دل به دل گیسوهای كمند كلُمپه‌بانو داده‌اند و سبیل‌های مردانه خرماخان!
در یكی از حجره‌های كاروانسرای گنجعلی‌خان كرمان، در ضلع شرقی میدان گنجعلی‌خان، بین حجره‌هایی كه مدتی است به فروشگاه‌ها و كارگاه‌های صنایع‌دستی تبدیل شده‌اند، عروسكخانه مهرشید، مثل یك موزه كوچك مجموعه‌ای از عروسك‌های بومی و محلی كرمان و شهرهای دیگر كشورمان را به نمایش گذاشته؛ عروسكخانه‌ای كه امیرپور موسس آن درباره‌اش به ما می‌گوید: این عروسكخانه سال 95 راه‌اندازی شد اما من مدت‌ها قبل از آن در دانشگاه عروسك‌سازی تدریس می‌كردم و قصه ساخت عروسك‌ها از همان‌جا شروع شده بود. این قصه در نهایت به ایده راه‌اندازی عروسكخانه‌ای رسید با هدف احیای عروسك‌های بومی - محلی و استفاده از ظرفیت صنایع‌دستی فاخر كرمان در ساخت عروسك‌های امروزی و حالا به گفته این هنرمند، عروسكخانه مهرشید تنها عروسكخانه ایران است كه در همه لاین‌های عروسك‌سازی در حال فعالیت است، از عروسك‌های سینمایی و تلویزیونی گرفته تا عروسك‌های بومی و محلی و حتی اسباب‌بازی برای كودكان.
پَتَك‌های دوست داشتنی
عروسكخانه مهرشید را خیلی‌ها به پَتَك‌هایش می‌شناسند؛ عروسك‌هایی كه همان ابتدای فعالیت عروسكخانه، در فهرست آثار هنری كشورمان ثبت شده‌اند و جزو طرح‌های شناسنامه‌دار عروسكخانه هستند. نام پتك برای این مجموعه یعنی پته كوچك، که ابداع خود اوست. امیرپور درباره پتك‌ها می‌گوید: اسامی این عروسك‌ها براساس اسامی سوغاتی‌های معروف كرمان انتخاب شده است. برای مثال كلمپه‌بانو، دختر مجرد این مجموعه است، ننه‌قطاب و ملك بادام سالمندان مجموعه هستند، قوتوخان و گلپونه زوج میانسال عروسكخانه ما هستند و خرماخان و زیره‌خاتون هم زوج جوان مجموعه ما.
این هنرمند در ساخت پتك‌ها از نقوش اصلی پته الهام گرفته، ماجرایی كه درباره‌اش می‌گوید: در نقش‌های قدیمی پته فرم‌های اصیلی وجود دارد كه ما آمدیم اینها را به سوغاتی‌های خوراكی معروف كرمان ربط دادیم. مثلا فرم قطاب را كه نیم‌دایره است به نقشی از نقوش پته‌دوزی كه به همین شكل است ربط دادیم یا برای زیره‌خاتون و خرماخان از نقش سرو استفاده كردیم كه فرم كشیده‌ای دارد. از طرف دیگر در طراحی چهره این عروسك‌ها ما سعی كردیم باز از قابلیت‌های شهر خودمان انتخاب كنیم، برای مثال در خلق چهره قوتوخان و خرمان از چهره یكسری پیرمردهایی كه در بازار كرمان می‌نشینند استفاده كرده‌ایم.
تولید اسباب‌بازی برای كودكان
اسباب بازی كودكان، یكی از دغدغه‌های اصلی موسس عروسكخانه مهرشید بوده، دغدغه‌ای كه باعث شده بخشی از فعالیت‌های كارگاه را روی ساخت اسباب بازی برای كودكان كشورمان متمركز كند: برای بچه‌ها عروسك در بازار زیاد است، اما بیشتر این عروسك‌ها، عروسك‌های بی‌هویت و وارداتی هستند، در صورتی كه گوشه گوشه كشور ما پر از عروسك‌هایی است با قصه‌هایی عمیق و زیبا. به خاطر همین ما تلاش كردیم این عروسك‌های بومی را با قصه‌هایی كه پشت شان وجود دارد به دست بچه‌ها برسانیم تا هم با هویت خودشان آشنا شوند و هم از بازی با آنها لذت ببرند. عروسك پونه، با آن موهای فرفری بلند و لپ‌های گل انداخته، فعلا اولین نمونه از این ساخت اسباب‌بازی برای بچه‌ها در این عروسكخانه است و امیرپور می‌گوید: ما سعی می‌كنیم هر عروسك را با شناسنامه‌اش ارائه بدهیم، یعنی با قصه‌ای كه درباره‌اش وجود دارد و همین موضوع وجه تمایز عروسك‌های ماست.
تعریف یك كاربرد جدید برای پته
همین موضوع باعث شد پته یعنی سوزن‌دوزی فاخر كرمان به شكل عروسك احیا و عرضه شود: «پته یكی از مهم‌‌ترین‌های سوزن‌دوزی‌های دنیاست، مثلا به عقیده بعضی كارشناسان، شال معروف كشمیر ریشه در پته كرمان دارد و این هم برمی‌گردد به شال بافی كرمان. ما در ساخت عروسك پتك از همین سوزن‌دوزی استفاده كردیم، این برای اولین بار اتفاق افتاد و ضمن این‌كه به كاربرد و ویژگی پته آسیب نرسید، بسیار هم بهبود پیدا كرده و در حقیقت یك كاربرد جدید برایش تعریف شد و به همین دلیل، ما از طرف استادان دانشگاه تهران به عنوان نماینده یكی از سوزن‌دوزی‌های برتر ایران در نمایشگاه‌های جنبی اجلاس اكو شركت می‌كنیم.»
پته، به عنوان یك هنر دستی اصیل و ارزشمند همیشه با قیمت بالایش در ذهن خیلی‌ها نقش بسته است و حالا امیرپور می‌گوید با تولد پتك‌ها، قیمت كار نسبت به پته‌های برگ بزرگ و رایج در بازار مناسب در می‌آید و همه می‌توانند نمادی از صنایع‌دستی كرمان را در خانه‌هایشان داشته باشند؛ شخصیت‌هایی كه هم بین گردشگران داخلی طرفدار دارند و هم بین توریست‌ها: «پتك‌ها بین همه طرفدار دارند اما در مجموع خرماخان و زیره‌خاتون بیشتر بین توریست‌ها و گردشگرهای خارجی طرفدار دارند. شاید به خاطر فرم سرومانندشان كه برای آنها نمادی از ایران است و قوتوخان و گلپونه بین ایرانی‌ها طرفدار دارند.»
عروسك‌های بومی ؛ ظرفیت صنایع‌دستی
در كارنامه عروسكخانه مهرشید، به‌جز ساخت پتك‌ها، احیای عروسك‌های بومی هم به چشم می‌خورد، عروسك‌هایی كه هركدام نمادی از فرهنگ و رسوم قدیمی یك منطقه هستند: «عروسك‌های محلی، ظرفیت صنایع‌دستی هر منطقه هستند و ما سعی كردیم این عروسك‌ها را شناسایی، اصلاح و احیا كنیم. البته در این مسیر سعی كردیم به خود مردم بومی منطقه آموزش بدهیم تا این عروسك‌ها را تولید كنند. به صورت متمركز این كار را فعلا در جیرفت انجام داده‌ایم و عروسك‌هایی پیدا كرده‌ایم كه منطقه به منطقه و روستا به روستا متفاوت هستند. احیا و اصلاح این عروسك‌ها البته كار ساده‌ای نیست و این هنرمند درباره‌اش می‌گوید: عروسك‌های بومی برای این‌كه به چرخه تولید وارد شوند نیاز به اصلاح دارند. باید نقاط ضعف و آسیب‌پذیری‌شان كمتر شود. بر همین اساس ما از مردم محلی هرمنطقه به‌خصوص نسلی كه سن و سال بیشتری دارند كمك می‌گیریم و خواهش می‌كنیم یك نمونه از عروسك محلی‌شان بسازند و بعد اینها را باهم مقایسه می‌كنیم، ویژگی‌های كلی این عروسك‌ها را كنار هم می‌چینیم و در نهایت به آنها كمك می‌كنیم عروسكی را به تولید برسانند كه براساس آن عروسك اصلی و اولیه ساخته شده اما قسمت‌های آسیب‌پذیرش اصلاح شده است.
عروسكی برای طلب باران
عروسك‌های باران‌خواه یك نمونه از این عروسك‌های بومی- آیینی هستند، عروسك‌هایی كه امیرپور درباره شان می‌گوید: عروسك‌های باران‌خواه عروسك‌هایی آیینی هستند كه در مناطق مختلف به‌خصوص مناطق كویری كشور ما، به وفور دیده می‌شوند. در این مناطق ما عروسك‌هایی برای تمنای باران و تمنای خورشید داریم. همه هم تقریبا یك سیستم مشابه دارند و با یك قاشق یا یك ملاقه بزرگ به عنوان ستون اصلی ساخته می‌شوند، بعد یك چوب را روی آن به صورت به‌علاوه سوار می‌كنند، داخلش پارچه می‌گذارند، چشم و ابرو می‌كشند و لباس تنش می‌كنند. عروسك باران‌خواه بیشتر دست دختربچه‌ها داده می‌شود كه راه می‌افتند داخل روستا و مواد لازم را برای آش یا كماچ یا هرچیزی كه در شهر خودشان معروف است جمع می‌كنند و بعد از پخت این آش بین مردم توزیع می‌شود و مقداری از زغال و آتش زیر دیگ را از ناودان رو به قبله پایین می‌ریزند و دعای باران می‌خوانند. این رسم یك حالت كلی دارد و در شهرهای مختلف جزئیات برگزاری‌اش متفاوت است. روی هم رفته عروسك باران‌خواه مجموعه ما هم با الهام از عروسك قاشقی باران‌خواه
ساخته شده است.
در یكی از حجره‌های كاروانسرای گنجعلی‌خان كرمان، در ضلع شرقی میدان گنجعلی‌خان، بین حجره‌هایی كه مدتی است به فروشگاه‌ها و كارگاه‌های صنایع‌دستی تبدیل شده‌اند، عروسكخانه مهرشید، مثل یك موزه كوچك مجموعه‌ای از عروسك‌های بومی و محلی كرمان و شهرهای دیگر كشورمان را به نمایش گذاشته؛ عروسكخانه‌ای كه امیرپور موسس آن درباره‌اش به ما می‌گوید: این عروسكخانه سال 95 راه‌اندازی شد اما من مدت‌ها قبل از آن در دانشگاه عروسك‌سازی تدریس می‌كردم و قصه ساخت عروسك‌ها از همان‌جا شروع شده بود. این قصه در نهایت به ایده راه‌اندازی عروسكخانه‌ای رسید با هدف احیای عروسك‌های بومی - محلی و استفاده از ظرفیت صنایع‌دستی فاخر كرمان در ساخت عروسك‌های امروزی و حالا به گفته این هنرمند، عروسكخانه مهرشید تنها عروسكخانه ایران است كه در همه لاین‌های عروسك‌سازی در حال فعالیت است، از عروسك‌های سینمایی و تلویزیونی گرفته تا عروسك‌های بومی و محلی و حتی اسباب‌بازی برای كودكان.
پَتَك‌های دوست داشتنی
عروسكخانه مهرشید را خیلی‌ها به پَتَك‌هایش می‌شناسند؛ عروسك‌هایی كه همان ابتدای فعالیت عروسكخانه، در فهرست آثار هنری كشورمان ثبت شده‌اند و جزو طرح‌های شناسنامه‌دار عروسكخانه هستند. نام پتك برای این مجموعه یعنی پته كوچك، که ابداع خود اوست. امیرپور درباره پتك‌ها می‌گوید: اسامی این عروسك‌ها براساس اسامی سوغاتی‌های معروف كرمان انتخاب شده است. برای مثال كلمپه‌بانو، دختر مجرد این مجموعه است، ننه‌قطاب و ملك بادام سالمندان مجموعه هستند، قوتوخان و گلپونه زوج میانسال عروسكخانه ما هستند و خرماخان و زیره‌خاتون هم زوج جوان مجموعه ما.
این هنرمند در ساخت پتك‌ها از نقوش اصلی پته الهام گرفته، ماجرایی كه درباره‌اش می‌گوید: در نقش‌های قدیمی پته فرم‌های اصیلی وجود دارد كه ما آمدیم اینها را به سوغاتی‌های خوراكی معروف كرمان ربط دادیم. مثلا فرم قطاب را كه نیم‌دایره است به نقشی از نقوش پته‌دوزی كه به همین شكل است ربط دادیم یا برای زیره‌خاتون و خرماخان از نقش سرو استفاده كردیم كه فرم كشیده‌ای دارد. از طرف دیگر در طراحی چهره این عروسك‌ها ما سعی كردیم باز از قابلیت‌های شهر خودمان انتخاب كنیم، برای مثال در خلق چهره قوتوخان و خرمان از چهره یكسری پیرمردهایی كه در بازار كرمان می‌نشینند استفاده كرده‌ایم.
تولید اسباب‌بازی برای كودكان
اسباب بازی كودكان، یكی از دغدغه‌های اصلی موسس عروسكخانه مهرشید بوده، دغدغه‌ای كه باعث شده بخشی از فعالیت‌های كارگاه را روی ساخت اسباب بازی برای كودكان كشورمان متمركز كند: برای بچه‌ها عروسك در بازار زیاد است، اما بیشتر این عروسك‌ها، عروسك‌های بی‌هویت و وارداتی هستند، در صورتی كه گوشه گوشه كشور ما پر از عروسك‌هایی است با قصه‌هایی عمیق و زیبا. به خاطر همین ما تلاش كردیم این عروسك‌های بومی را با قصه‌هایی كه پشت شان وجود دارد به دست بچه‌ها برسانیم تا هم با هویت خودشان آشنا شوند و هم از بازی با آنها لذت ببرند. عروسك پونه، با آن موهای فرفری بلند و لپ‌های گل انداخته، فعلا اولین نمونه از این ساخت اسباب‌بازی برای بچه‌ها در این عروسكخانه است و امیرپور می‌گوید: ما سعی می‌كنیم هر عروسك را با شناسنامه‌اش ارائه بدهیم، یعنی با قصه‌ای كه درباره‌اش وجود دارد و همین موضوع وجه تمایز عروسك‌های ماست.
تعریف یك كاربرد جدید برای پته
همین موضوع باعث شد پته یعنی سوزن‌دوزی فاخر كرمان به شكل عروسك احیا و عرضه شود: «پته یكی از مهم‌‌ترین‌های سوزن‌دوزی‌های دنیاست، مثلا به عقیده بعضی كارشناسان، شال معروف كشمیر ریشه در پته كرمان دارد و این هم برمی‌گردد به شال بافی كرمان. ما در ساخت عروسك پتك از همین سوزن‌دوزی استفاده كردیم، این برای اولین بار اتفاق افتاد و ضمن این‌كه به كاربرد و ویژگی پته آسیب نرسید، بسیار هم بهبود پیدا كرده و در حقیقت یك كاربرد جدید برایش تعریف شد و به همین دلیل، ما از طرف استادان دانشگاه تهران به عنوان نماینده یكی از سوزن‌دوزی‌های برتر ایران در نمایشگاه‌های جنبی اجلاس اكو شركت می‌كنیم.»
پته، به عنوان یك هنر دستی اصیل و ارزشمند همیشه با قیمت بالایش در ذهن خیلی‌ها نقش بسته است و حالا امیرپور می‌گوید با تولد پتك‌ها، قیمت كار نسبت به پته‌های برگ بزرگ و رایج در بازار مناسب در می‌آید و همه می‌توانند نمادی از صنایع‌دستی كرمان را در خانه‌هایشان داشته باشند؛ شخصیت‌هایی كه هم بین گردشگران داخلی طرفدار دارند و هم بین توریست‌ها: «پتك‌ها بین همه طرفدار دارند اما در مجموع خرماخان و زیره‌خاتون بیشتر بین توریست‌ها و گردشگرهای خارجی طرفدار دارند. شاید به خاطر فرم سرومانندشان كه برای آنها نمادی از ایران است و قوتوخان و گلپونه بین ایرانی‌ها طرفدار دارند.»
عروسك‌های بومی ؛ ظرفیت صنایع‌دستی
در كارنامه عروسكخانه مهرشید، به‌جز ساخت پتك‌ها، احیای عروسك‌های بومی هم به چشم می‌خورد، عروسك‌هایی كه هركدام نمادی از فرهنگ و رسوم قدیمی یك منطقه هستند: «عروسك‌های محلی، ظرفیت صنایع‌دستی هر منطقه هستند و ما سعی كردیم این عروسك‌ها را شناسایی، اصلاح و احیا كنیم. البته در این مسیر سعی كردیم به خود مردم بومی منطقه آموزش بدهیم تا این عروسك‌ها را تولید كنند. به صورت متمركز این كار را فعلا در جیرفت انجام داده‌ایم و عروسك‌هایی پیدا كرده‌ایم كه منطقه به منطقه و روستا به روستا متفاوت هستند. احیا و اصلاح این عروسك‌ها البته كار ساده‌ای نیست و این هنرمند درباره‌اش می‌گوید: عروسك‌های بومی برای این‌كه به چرخه تولید وارد شوند نیاز به اصلاح دارند. باید نقاط ضعف و آسیب‌پذیری‌شان كمتر شود. بر همین اساس ما از مردم محلی هرمنطقه به‌خصوص نسلی كه سن و سال بیشتری دارند كمك می‌گیریم و خواهش می‌كنیم یك نمونه از عروسك محلی‌شان بسازند و بعد اینها را باهم مقایسه می‌كنیم، ویژگی‌های كلی این عروسك‌ها را كنار هم می‌چینیم و در نهایت به آنها كمك می‌كنیم عروسكی را به تولید برسانند كه براساس آن عروسك اصلی و اولیه ساخته شده اما قسمت‌های آسیب‌پذیرش اصلاح شده است.
عروسكی برای طلب باران
عروسك‌های باران‌خواه یك نمونه از این عروسك‌های بومی- آیینی هستند، عروسك‌هایی كه امیرپور درباره شان می‌گوید: عروسك‌های باران‌خواه عروسك‌هایی آیینی هستند كه در مناطق مختلف به‌خصوص مناطق كویری كشور ما، به وفور دیده می‌شوند. در این مناطق ما عروسك‌هایی برای تمنای باران و تمنای خورشید داریم. همه هم تقریبا یك سیستم مشابه دارند و با یك قاشق یا یك ملاقه بزرگ به عنوان ستون اصلی ساخته می‌شوند، بعد یك چوب را روی آن به صورت به‌علاوه سوار می‌كنند، داخلش پارچه می‌گذارند، چشم و ابرو می‌كشند و لباس تنش می‌كنند. عروسك باران‌خواه بیشتر دست دختربچه‌ها داده می‌شود كه راه می‌افتند داخل روستا و مواد لازم را برای آش یا كماچ یا هرچیزی كه در شهر خودشان معروف است جمع می‌كنند و بعد از پخت این آش بین مردم توزیع می‌شود و مقداری از زغال و آتش زیر دیگ را از ناودان رو به قبله پایین می‌ریزند و دعای باران می‌خوانند. این رسم یك حالت كلی دارد و در شهرهای مختلف جزئیات برگزاری‌اش متفاوت است. روی هم رفته عروسك باران‌خواه مجموعه ما هم با الهام از عروسك قاشقی باران‌خواه
ساخته شده است.