بامبو بافی، هنر زیبای گیلانی‌ها که بسیار كاربردی است
این نی بلند پركاربرد
نی‌های هندی، تاب می‌خورند و گره می‌نشیند روی بافت و دیواری ساخته می‌شود و دوباره دست‌ها به رقص می‌آیند و تابی دیگر می‌نشیند و گره دیگری، ساخته می‌شود و ساقه گیاه لاغر، ظرفی می‌سازد، هنرمندانه، آمیخته به توجه و هنر صنعتگر ایرانی. بامبو بافی، هنر شمالی‌هاست؛ هنری كه با نی‌های بلند بامبو ساخته می‌شود.
لیلا شوقی
واژه‌شناسی: در زبان فارسی، بامبو، نی خیزران است. گیاهی كه در دامنه كوه‌ها و تپه‌ها رشد می‌كند. رطوبت خاكی كه بامبو در آن رشد می‌كند، 65 تا 90 درصد است. نوع خاك و رطوبت است كه تعیین‌كننده كیفیت بامبوست.
جغرافیا: استان گیلان، مهد بامبوست. در مناطق علی‌آباد، در فاصله سرو تنكابن، قاسم‌آباد رودسر، لاهیجان، رشت و تقریبا همه نقاط شمال ایران، بهترین مكان برای رشد گیاه بامبوست. منطقه لیالستان لاهیجان اما به عنوان مهد رشد بامبو و بامبو بافی شناخته می‌شود.
تاریخچه: بامبو هنر ژاپنی‌ها و چینی‌هاست. صد سال پیش، كاشف السلطنه، بامبو را با تخم‌های چای به لاهیجان آورد. گیاهی كه قرار بود خودش برای حفاظت از چای، مورد استفاده قرار بگیرد. نزدیك یك قرن پیش، همزمان با تاسیس ایستگاه تحقیقات كشاورزی لاهیجان در سال 1306 بامبو با هدف تمركز روی تولید نهال چای و فرآوری آن از چین به ایران وارد و در این ایستگاه كشت شد. ابتدا، این چینی‌ها بودند كه در باغ كشاورزی لاهیجان، كشت و بهره‌برداری این گیاه را به ایرانیان آموزش دادند و در همین مركز هم بود كه بامبو بافی آموزش و اولین استادان تربیت شدند. استاد ولتری، بامبوبافی را در ایران ارتقا داد و این هنر گسترش پیدا كرد.
گیاه‌شناسی: تا به حال، بیش از 662 نوع از گیاه بامبو شناسایی شده، اما آنچه گیاه بامبو را از همنوعانش متفاوت می‌كند، ضخامت و قطر ساقه آن است. فصل پاییز و اوایل زمستان، زمان برداشت یا بریدن ساقه‌های گیاه بامبوست. از هر بامبو، 50 تا 200 شاخه نی می‌توان برداشت كرد.
ساخت بامبو
آماده كردن نی‌ها: پیش از هر كاری، بامبوها را در انبار خشك می‌كنند. باتوجه به این كه استاد كار، با ساقه‌های بامبو چه می‌خواهد بسازد، نی‌ها بریده می‌شوند. به عنوان مثال برای یك ظرف، نی‌ها به قطعات 80 تا صد سانتی‌متری بریده می‌شوند. این قطعات، با داس از وسط بریده شده و به صورت نی درآورده می‌شوند. لبه این نوارها را با وسیله‌ای كه در اصطلاح محلی، ماشین، نامیده می‌شود به عرض مساوی در می‌آیند و بعد از رنده شدن، نی‌ها آماده بافت می‌شوند.
بافت: كار بافت معمولا روی میز انجام می‌شود. چند دایره به اندازه كف و ته ظرفی كه باید بافته بشود روی میز قرار دارد. بافنده در ابتدا، دایره كف ظرف را می‌بافد و بعد بدنه بافته می‌شود. بافنده‌ها گاهی، برای وصل كردن قطعات به یكدیگر از مفتول‌های سیمی نازك استفاده می‌كنند و با انبردست معمولی آنها را به هم می‌پیچانند. در انتهای كار، تمامی اطراف نی را كه معمولا بزرگ و كوچك است با قیچی مخصوص كه به شكل قیچی باغبانی است، برش داده می‌شود تا نی‌ها هم‌اندازه می‌شوند و محصول شكل یكنواختی پیدا می‌كند.
طرح‌های بامبو بافی: طرح‌های رایج در ایران متنوع هستند. بافت خورشیدی، ستاره‌ای، زنجیره و تركیب مروار و بامبو از طرح‌های بافت این هنر هستند.
شبكه‌های منظم: بامبو هنر خیلی گران است و این اهمیت دارد كه به میزان هزینه‌ای كه می‌شود، مرغوبیت محصول هم سنجیده شود. مرغوبیت یك محصول بامبو بافی، ویژگی‌های خاص خود را دارد:
رنگ بامبو باید طلایی متمایل به سفید باشد. بامبویی كه رنگ آن سبز است، این را می‌رساند كه قبل از بافت، خشك نبوده و احتمالا سیاه خواهد شد.
شبكه‌هایی كه بعد از بافت ایجاد می‌شود باید منظم و یك اندازه باشد.
مفتولی كه برای وصل كردن بعضی از قسمت‌های بامبو از آن استفاده می‌شود، باید بسیار ظریف باشد و دقت كافی در پیچاندن آن به كار رفته باشد.
بعضی ظروف بامبو رنگی هستند، بنابراین بهترین كار این است كه در انتخاب نوع رنگ دقت شود.
جغرافیا: استان گیلان، مهد بامبوست. در مناطق علی‌آباد، در فاصله سرو تنكابن، قاسم‌آباد رودسر، لاهیجان، رشت و تقریبا همه نقاط شمال ایران، بهترین مكان برای رشد گیاه بامبوست. منطقه لیالستان لاهیجان اما به عنوان مهد رشد بامبو و بامبو بافی شناخته می‌شود.
تاریخچه: بامبو هنر ژاپنی‌ها و چینی‌هاست. صد سال پیش، كاشف السلطنه، بامبو را با تخم‌های چای به لاهیجان آورد. گیاهی كه قرار بود خودش برای حفاظت از چای، مورد استفاده قرار بگیرد. نزدیك یك قرن پیش، همزمان با تاسیس ایستگاه تحقیقات كشاورزی لاهیجان در سال 1306 بامبو با هدف تمركز روی تولید نهال چای و فرآوری آن از چین به ایران وارد و در این ایستگاه كشت شد. ابتدا، این چینی‌ها بودند كه در باغ كشاورزی لاهیجان، كشت و بهره‌برداری این گیاه را به ایرانیان آموزش دادند و در همین مركز هم بود كه بامبو بافی آموزش و اولین استادان تربیت شدند. استاد ولتری، بامبوبافی را در ایران ارتقا داد و این هنر گسترش پیدا كرد.
گیاه‌شناسی: تا به حال، بیش از 662 نوع از گیاه بامبو شناسایی شده، اما آنچه گیاه بامبو را از همنوعانش متفاوت می‌كند، ضخامت و قطر ساقه آن است. فصل پاییز و اوایل زمستان، زمان برداشت یا بریدن ساقه‌های گیاه بامبوست. از هر بامبو، 50 تا 200 شاخه نی می‌توان برداشت كرد.
ساخت بامبو
آماده كردن نی‌ها: پیش از هر كاری، بامبوها را در انبار خشك می‌كنند. باتوجه به این كه استاد كار، با ساقه‌های بامبو چه می‌خواهد بسازد، نی‌ها بریده می‌شوند. به عنوان مثال برای یك ظرف، نی‌ها به قطعات 80 تا صد سانتی‌متری بریده می‌شوند. این قطعات، با داس از وسط بریده شده و به صورت نی درآورده می‌شوند. لبه این نوارها را با وسیله‌ای كه در اصطلاح محلی، ماشین، نامیده می‌شود به عرض مساوی در می‌آیند و بعد از رنده شدن، نی‌ها آماده بافت می‌شوند.
بافت: كار بافت معمولا روی میز انجام می‌شود. چند دایره به اندازه كف و ته ظرفی كه باید بافته بشود روی میز قرار دارد. بافنده در ابتدا، دایره كف ظرف را می‌بافد و بعد بدنه بافته می‌شود. بافنده‌ها گاهی، برای وصل كردن قطعات به یكدیگر از مفتول‌های سیمی نازك استفاده می‌كنند و با انبردست معمولی آنها را به هم می‌پیچانند. در انتهای كار، تمامی اطراف نی را كه معمولا بزرگ و كوچك است با قیچی مخصوص كه به شكل قیچی باغبانی است، برش داده می‌شود تا نی‌ها هم‌اندازه می‌شوند و محصول شكل یكنواختی پیدا می‌كند.
طرح‌های بامبو بافی: طرح‌های رایج در ایران متنوع هستند. بافت خورشیدی، ستاره‌ای، زنجیره و تركیب مروار و بامبو از طرح‌های بافت این هنر هستند.
شبكه‌های منظم: بامبو هنر خیلی گران است و این اهمیت دارد كه به میزان هزینه‌ای كه می‌شود، مرغوبیت محصول هم سنجیده شود. مرغوبیت یك محصول بامبو بافی، ویژگی‌های خاص خود را دارد:
رنگ بامبو باید طلایی متمایل به سفید باشد. بامبویی كه رنگ آن سبز است، این را می‌رساند كه قبل از بافت، خشك نبوده و احتمالا سیاه خواهد شد.
شبكه‌هایی كه بعد از بافت ایجاد می‌شود باید منظم و یك اندازه باشد.
مفتولی كه برای وصل كردن بعضی از قسمت‌های بامبو از آن استفاده می‌شود، باید بسیار ظریف باشد و دقت كافی در پیچاندن آن به كار رفته باشد.
بعضی ظروف بامبو رنگی هستند، بنابراین بهترین كار این است كه در انتخاب نوع رنگ دقت شود.