روند گرته‌برداری از برنامه‌های خارجی از چه زمانی و چگونه آغاز شد؟
عصر شبیه‌سازی
برنامه‌سازی از جمله دغدغه‌هایی است كه در سال‌های اخیر برخی از برنامه‌سازان و تهیه‌كنندگان با آن درگیر هستند و به دنبال راهكارهایی می‌گردند تا از این طریق به یك برنامه جدید دست یافته و بتوانند مخاطب را پای تلویزیون داخلی بنشانند. البته نكته‌ای كه در اكثر نتایج ساخت برنامه‌های جدید به چشم می‌خورد كپی‌برداری كه به قول خودشان ایرانیزه كردن آنهاست و خلاقیتی در آنها به چشم نمی‌خورد. برای همین برنامه‌سازی‌های اخیر را نمی‌توان براساس خوب یا بد ساخته شدن‌شان بررسی كرد، بلكه باید به بررسی كپی خوب و كپی بد پرداخت. به خصوص در این دو سه سال اخیر كه به شكل گل درشتی كاملا مشخص از برنامه‌های خارجی كپی‌برداری انجام می‌گیرد؛ در حالی كه در سال‌های گذشته با كمی تغییرات و تلاش برای ایجاد تنوع و تفاوت‌ها سعی‌شان بر این بود تا كمترین شباهت به نمونه خارجی خود داشته باشد. به همین منظور در این گزارش می‌خواهیم مروری داشته باشیم بر برنامه‌سازی‌های چهار دهه اخیر.
آزاده باقری / روزنامه‌نگار
سال‌های ابتدایی انقلاب كه همه در حال و هوای پیروزی و عبور از حوادث پیش آمده بودند، برنامه‌های محدود تلویزیون هم به همین موضوعات می‌پرداخت و فلسفه برنامه‌سازی به این شكل و حال و هوایی که در حال حاضر است اصلا در ذهن‌ها هم شكل نگرفته بود.
از طرف دیگر به دلیل آن‌كه ارتباطی برای دیدن برنامه‌سازی‌های كشورهای دیگر هم وجود نداشت برای همین مردم هم توقع خاصی از رسانه ملی نداشتند و همه در حال و هوای انقلابی خاص آن دوران به سر می‌بردند.
جان گرفتن رقابت میان برنامه‌سازان
وارد دهه 60 كه شدیم جنگ هم وارد زندگی روزمره مردم شد و كمتر كسی بود كه درگیر جنگ تحمیلی نشده باشد. به همین دلیل برنامه‌هایی كه در همین دوران نیز ساخته می‌شود حول محور موضوع جنگ و اتفاقات پیش آمده از آن می‌گذشت. از همین رو مردم هم انتظاری از صدا و سیما نداشتند و هرآنچه پخش می‌شد را بدون اعتراض، انتظار و... تماشا می‌كردند.
دهه 70 اما حال و هوای دیگری به خود گرفت. تلویزیون كه تا آن زمان فقط دو شبكه داشت و ساعت‌های محدودی را هم به پخش برنامه‌هایی نه‌چندان خاص و جذاب سپری می‌كرد حالا با یك شبكه تازه نفس مواجه شد. شبكه سه باهدف پوشش بیشتر برنامه‌های ورزشی و توجه بیشتر به قشر جوان پایه‌گذاری شد.
این شبكه، خون تازه‌ای را در شریان‌های صدا و سیما به جریان انداخت و باعث شد رسانه ملی تكانی به خودش بدهد و به این فكر بیفتد كه در برنامه‌سازی به شكل جدی‌تری پیش برود. برای همین هم برخی از برنامه‌سازهای با انگیزه دست به كار شده و به دنبال ساخت برنامه‌هایی رفتند كه تنوع را ایجاد كرده و بین شبكه‌ها رقابتی را دراندازد. با این‌كه می‌توان دهه 70 را دهه آغاز ایجاد برنامه‌سازی‌های تازه تلقی كرد، اما نمی‌توان از آن به عنوان عصر شكوفایی نیز یاد كرد، چون در نهایت آنچه ساخته می‌شد جنس متفاوتی از یكدیگر نداشت و تا حدودی می‌توان به این نكته اشاره كرد كه بیشتر ایده‌ها شبیه به یكدیگر بودند. مردمِ كمی ماهواره داشتند و برای همین هم تصور برنامه‌سازان بر این بود آنچه از برنامه‌های خارجی اقتباس كرده‌اند، می‌تواند رضایت بیننده داخلی را به سمت خود جلب كند.
دوران طلایی برنامه‌سازی در رسانه ملی
اما دهه 80، دهه اوج قدرت گرفتن صدا و سیما در زمینه برنامه‌سازی بود. در این زمان تلویزیون، بیننده بسیار زیاد بود و آن‌قدرها اینترنت و شبكه‌های مجازی هم همه‌گیر نبود كه بسیاری بخواهند از آنها استفاده كنند.
حتی برنامه‌های ماهواره‌ای ایرانی زبان هم برای آن‌كه بتوانند مخاطب‌های خود را حفظ كنند از برنامه‌های ایرانی داخلی وام می‌گرفتند و تفاوت‌شان در این بود كه نیاز نبود آنها برخی از موازین و موارد شرعی، فرهنگی و... داخلی را حفظ كند.
در این دهه برنامه‌های موفق بسیاری تولید و ساخته شد و هر روز هم به تعداد آنها اضافه
می‌شد. در كنار اضافه شدن، برنامه‌های شبكه‌های ملی نیز افزایش پیدا كردند و شبكه‌های استانی نیز شكل گرفتند. اما باز هم این برنامه‌ها، وامدار برنامه‌های خارجی موفقی بودند كه توسط برخی برنامه‌سازها ایرانیزه می‌شد و مقابل دوربین رسانه ملی قرار می‌گرفت.
از جمله این برنامه‌ها تاك شوهایی بود كه توسط مجری‌های جوان پا گرفتند. تاك شوهای شبانه‌ای كه می‌توان به رضا رشیدپور، فرزاد حسنی، امیرحسین صدیقی و.... اشاره كرد كه با ورود و اجرای‌شان توانستند انقلابی نو در این زمینه دراندازند. برنامه‌هایی مانند ماه عسل، جزر و مد و... هم از جمله این موارد بود كه گرته‌برداری از برنامه‌های خارجی بودند و اتفاقا مورد استقبال مخاطب‌های داخلی قرار گرفت.
عبور از گرته‌برداری به كپی‌برداری مطلق
آنچه تا اواخر دهه 80 شاهد آن بودیم واقعا یك گرته‌برداری از برنامه‌های خارجی بود كه شاید بسیاری متوجه این شباهت‌ها نمی‌شدند؛ اما با ورود به دهه 90 بسیاری از حائل‌ها برداشته شد و به صورت گل درشت‌تری برنامه‌سازها به سمت كپی‌برداری از برنامه‌های خارجی موفق جهان گام برداشتند و از آنجا كه در ایران قانونی به عنوان قانون كپی‌رایت وجود ندارد به همین علت به سادگی آب خوردن این روش را پیش برده و مخاطب‌ها هم با علم به این موضوع آنها را به تماشا نشستند.
ورود شبكه‌های اجتماعی، اینترنت، شبكه‌های ماهواره‌ای و... موجب شد تا مردم بیشتر متوجه این شباهت‌ها و كپی‌برداری‌ها شوند.
برای همین در یكی دو سال اخیر برنامه‌سازها دیگر راهكاری برای آن‌كه شباهت كمتری به برنامه اصلی خارجی داشته باشند، ندارند. بلكه به این نكته توجه دارند كه آنچه كپی می‌كنند، كپی مورد تاییدی
باشد.
برای همین هم چند ساخته اخیری كه در شبكه‌های مختلف تلویزیون شاهد آن هستیم بدون كم‌وكاست مانند مدل خارجی‌شان هستند. اما برخی از آنها مانند عصر جدید موفق درآمد و مخاطب‌ها به آن نمره قبولی دادند؛ اما برنامه‌های دیگری مانند شب گشت و... چنگی به دل نزد و موفقیتی را
دربرنداشت.
حالا سوالی كه در اینجا به میان كشیده می‌شود، این است كه تا كی خلاقیت‌ها باید خاك بخورند و منتظر نشست و دید خلاقیت تازه در برنامه‌های موفق خارجی چیست و ما بدون كم و كاست آنها را برداریم و ایرانی شده‌اش را بسازیم؟ آیا دیگر به جایی رسیده‌ایم كه بگویم فلان برنامه خوب كپی كرده است و فلان برنامه نتوانست در این زمینه موفق
كپی كند؟
از طرف دیگر به دلیل آن‌كه ارتباطی برای دیدن برنامه‌سازی‌های كشورهای دیگر هم وجود نداشت برای همین مردم هم توقع خاصی از رسانه ملی نداشتند و همه در حال و هوای انقلابی خاص آن دوران به سر می‌بردند.
جان گرفتن رقابت میان برنامه‌سازان
وارد دهه 60 كه شدیم جنگ هم وارد زندگی روزمره مردم شد و كمتر كسی بود كه درگیر جنگ تحمیلی نشده باشد. به همین دلیل برنامه‌هایی كه در همین دوران نیز ساخته می‌شود حول محور موضوع جنگ و اتفاقات پیش آمده از آن می‌گذشت. از همین رو مردم هم انتظاری از صدا و سیما نداشتند و هرآنچه پخش می‌شد را بدون اعتراض، انتظار و... تماشا می‌كردند.
دهه 70 اما حال و هوای دیگری به خود گرفت. تلویزیون كه تا آن زمان فقط دو شبكه داشت و ساعت‌های محدودی را هم به پخش برنامه‌هایی نه‌چندان خاص و جذاب سپری می‌كرد حالا با یك شبكه تازه نفس مواجه شد. شبكه سه باهدف پوشش بیشتر برنامه‌های ورزشی و توجه بیشتر به قشر جوان پایه‌گذاری شد.
این شبكه، خون تازه‌ای را در شریان‌های صدا و سیما به جریان انداخت و باعث شد رسانه ملی تكانی به خودش بدهد و به این فكر بیفتد كه در برنامه‌سازی به شكل جدی‌تری پیش برود. برای همین هم برخی از برنامه‌سازهای با انگیزه دست به كار شده و به دنبال ساخت برنامه‌هایی رفتند كه تنوع را ایجاد كرده و بین شبكه‌ها رقابتی را دراندازد. با این‌كه می‌توان دهه 70 را دهه آغاز ایجاد برنامه‌سازی‌های تازه تلقی كرد، اما نمی‌توان از آن به عنوان عصر شكوفایی نیز یاد كرد، چون در نهایت آنچه ساخته می‌شد جنس متفاوتی از یكدیگر نداشت و تا حدودی می‌توان به این نكته اشاره كرد كه بیشتر ایده‌ها شبیه به یكدیگر بودند. مردمِ كمی ماهواره داشتند و برای همین هم تصور برنامه‌سازان بر این بود آنچه از برنامه‌های خارجی اقتباس كرده‌اند، می‌تواند رضایت بیننده داخلی را به سمت خود جلب كند.
دوران طلایی برنامه‌سازی در رسانه ملی
اما دهه 80، دهه اوج قدرت گرفتن صدا و سیما در زمینه برنامه‌سازی بود. در این زمان تلویزیون، بیننده بسیار زیاد بود و آن‌قدرها اینترنت و شبكه‌های مجازی هم همه‌گیر نبود كه بسیاری بخواهند از آنها استفاده كنند.
حتی برنامه‌های ماهواره‌ای ایرانی زبان هم برای آن‌كه بتوانند مخاطب‌های خود را حفظ كنند از برنامه‌های ایرانی داخلی وام می‌گرفتند و تفاوت‌شان در این بود كه نیاز نبود آنها برخی از موازین و موارد شرعی، فرهنگی و... داخلی را حفظ كند.
در این دهه برنامه‌های موفق بسیاری تولید و ساخته شد و هر روز هم به تعداد آنها اضافه
می‌شد. در كنار اضافه شدن، برنامه‌های شبكه‌های ملی نیز افزایش پیدا كردند و شبكه‌های استانی نیز شكل گرفتند. اما باز هم این برنامه‌ها، وامدار برنامه‌های خارجی موفقی بودند كه توسط برخی برنامه‌سازها ایرانیزه می‌شد و مقابل دوربین رسانه ملی قرار می‌گرفت.
از جمله این برنامه‌ها تاك شوهایی بود كه توسط مجری‌های جوان پا گرفتند. تاك شوهای شبانه‌ای كه می‌توان به رضا رشیدپور، فرزاد حسنی، امیرحسین صدیقی و.... اشاره كرد كه با ورود و اجرای‌شان توانستند انقلابی نو در این زمینه دراندازند. برنامه‌هایی مانند ماه عسل، جزر و مد و... هم از جمله این موارد بود كه گرته‌برداری از برنامه‌های خارجی بودند و اتفاقا مورد استقبال مخاطب‌های داخلی قرار گرفت.
عبور از گرته‌برداری به كپی‌برداری مطلق
آنچه تا اواخر دهه 80 شاهد آن بودیم واقعا یك گرته‌برداری از برنامه‌های خارجی بود كه شاید بسیاری متوجه این شباهت‌ها نمی‌شدند؛ اما با ورود به دهه 90 بسیاری از حائل‌ها برداشته شد و به صورت گل درشت‌تری برنامه‌سازها به سمت كپی‌برداری از برنامه‌های خارجی موفق جهان گام برداشتند و از آنجا كه در ایران قانونی به عنوان قانون كپی‌رایت وجود ندارد به همین علت به سادگی آب خوردن این روش را پیش برده و مخاطب‌ها هم با علم به این موضوع آنها را به تماشا نشستند.
ورود شبكه‌های اجتماعی، اینترنت، شبكه‌های ماهواره‌ای و... موجب شد تا مردم بیشتر متوجه این شباهت‌ها و كپی‌برداری‌ها شوند.
برای همین در یكی دو سال اخیر برنامه‌سازها دیگر راهكاری برای آن‌كه شباهت كمتری به برنامه اصلی خارجی داشته باشند، ندارند. بلكه به این نكته توجه دارند كه آنچه كپی می‌كنند، كپی مورد تاییدی
باشد.
برای همین هم چند ساخته اخیری كه در شبكه‌های مختلف تلویزیون شاهد آن هستیم بدون كم‌وكاست مانند مدل خارجی‌شان هستند. اما برخی از آنها مانند عصر جدید موفق درآمد و مخاطب‌ها به آن نمره قبولی دادند؛ اما برنامه‌های دیگری مانند شب گشت و... چنگی به دل نزد و موفقیتی را
دربرنداشت.
حالا سوالی كه در اینجا به میان كشیده می‌شود، این است كه تا كی خلاقیت‌ها باید خاك بخورند و منتظر نشست و دید خلاقیت تازه در برنامه‌های موفق خارجی چیست و ما بدون كم و كاست آنها را برداریم و ایرانی شده‌اش را بسازیم؟ آیا دیگر به جایی رسیده‌ایم كه بگویم فلان برنامه خوب كپی كرده است و فلان برنامه نتوانست در این زمینه موفق
كپی كند؟