نظر كارشناس رسانه درباره كپی‌كاری چیست؟
کپی کاری توهین و الهام گرفتن مجاز است
بررسی مساله «كپی‌برداری» بیش از آن‌كه نیازمند یك نگاه ژورنالیستی باشد، به بررسی دقیق كارشناسی نیاز دارد.
برای ریشه‌یابی كپی‌برداری در برنامه‌های تلویزیونی و ارزیابی كارشناسانه دلایل آن با محمدرضا اصنافی دانش‌آموخته دكتری مدیریت رسانه، پژوهشگر و مدرس دانشگاه صحبت كردیم.
محمد وفایی / خبرنگار
كپی‌كاری از برنامه‌های تلویزیونی خارجی اصولا كار درستی است؟ كپی به دو دسته موفق و ناموفق تقسیم می‌شود یا نفس كپی كردن، نشان‌دهنده شكست برنامه‌سازان در ایده‌پردازی است؟
كاری را كه از پایه غلط است، می‌توان به شكل موفق یا به شكل ناموفق انجام داد. كسی كه از یك برنامه موفق كپی كند و باز هم برنامه‌اش ناموفق از آب درآید، خیلی برنامه‌ساز ناشی‌ای است. چون ایده متعلق به خودش نبوده و همین ایده یك بار به موفقیت رسیده، اما او نتوانسته بر اساس آن ایده برنامه موفقی بسازد. ولی كسی را كه بتواند از یك كار خوب، یك كپی موفق بسازد، حداقل می‌توان در اجرا تحسین كرد. بخش عمده‌ای از یك برنامه تلویزیونی، ایده آن است. ما باید در نظام رده‌بندی رسانه‌ای‌مان در نظر بگیریم كه اگر یك برنامه ایده‌اش متعلق به خود برنامه‌ساز نیست، حداقل پول ایده به تهیه‌كننده پرداخت نشود و به این شكل ریسك تولید هم كمتر می‌شود. در مجموع كپی‌كاری را مثبت ارزیابی نمی‌كنم.
این كار با شعارها و اهداف فرهنگی ما تا چه حد همخوانی دارد؟ بیشتر برنامه‌هایی كه در این سال‌ها با ایده كپی تولید شده‌اند، از برنامه‌های آمریكایی ایده گرفته‌اند.
هر برنامه‌ای به جز محتوا، مدل و فرمی دارد و این مدل و فرمت، بخشی از مفهوم را انتقال می‌دهد كه ممكن است با سبك زندگی ما چندان منطبق نباشد. مثلا چند وقتی است كه هاردتاك در ایران خیلی جدی شده است. من معتقدم فارغ از این‌كه محتوای هاردتاك چیست، اصلا خود فرمت هاردتاك با فرهنگ ما همخوانی ندارد. چون مهمان در فرهنگ ما جایگاه ویژه‌ای دارد و وقتی شما یك مهمان را به برنامه‌ات دعوت می‌كنی، آداب فرهنگ ایرانی لازم می‌داند كه شما هوایش را داشته باشی و به او احترام بگذاری. مخاطب ما دوست دارد میزبان یا مجری احترام مهمان را حفظ كند و صمیمانه با او گپ بزند. این مثال نشان می‌دهد كه فقط محتوا مطرح نیست و فرمت برنامه هم اهمیت دارد. یا مثلا چند وقت پیش بخش‌های خبری تلویزیون از مدل‌های خارجی كپی‌برداری كردند. ایستاده اجرا كردند، خودمانی با هم صحبت كردند و خیلی اصرار داشتند مهمان تلفنی یا تصویری بخش خبری، روی آنتن سلام نكند و مستقیما نظرش را درباره موضوع بگوید. این كپی عین به عین است و نیازی به آن نیست. حتی لوگو و فونت زیرنویس بخش خبری هم كپی بود.
مرز بین ایده گرفتن و كپی‌برداری كجاست؟
بالاخره همه برنامه‌ها از جایی ایده گرفته‌اند. این ایده ممكن است در فضایی عمومی یا رسانه‌ای اتفاق بیفتد. ایده گرفتن با كپی كردن خیلی متفاوت است. یك وقت است شما از بخشی از یك برنامه خوشت می‌آید و سعی می‌كنی آن را به نوعی در برنامه خودت پیاده كنی. اما الان ما برنامه داریم كه حتی دكورش را هم كپی كرده! این حجم از کپی نوعی توهین به بیننده و توهین به هویت سازمان رسانه‌ای است. به نظرم حتی اگر تولید هم شده، نباید اجازه پخش به آن بدهند.
شما مفهومی به نام «ایرانیزه كردن» را قبول دارید؟
اگر منظور از ایرانیزه كردن این است كه یك ترمه بیندازیم روی میز دكور، دو تا بته جقه روی دیوار بزنیم و یك متكا هم كنار دست مجری بگذاریم، نه قبول ندارم. ولی اگر منظور این است كه مفاهیم را ایرانی كنیم، ایرانیزه كردن را می‌پذیرم. ایرانیزه كردن كار بسیار پیچیده‌ای است و لازمه‌اش تسلط كافی به فرهنگ ایرانی است. برنامه‌های گفت‌وگومحور هم در اصل از آن طرف گرفته شده‌اند، اما نمونه‌های موفقی در ایران داشته‌ایم. مثلا برنامه «پنجره» با اجرای محمدرضا حسینیان و محمود محمدی یك برنامه كپی اما ایرانیزه شده و موفق بود كه در دهه ۷۰ پخش می‌شد. فضای این برنامه آن‌قدر صمیمی و ایرانی بود كه شما احساس نمی‌كردی كپی شده است. شما می‌توانی از یك برنامه خارجی ایده بگیری و آن را با فرهنگ خودت انطباق دهی و برنامه را با یك مجری آداب‌دان روی آنتن ببری. خیلی مهم است كه مجری اهل ادبیات و كتابخوان باشد، نه این‌كه هر كس كه بدنسازی می‌رود و چهره زیبایی دارد، مجری شود. مجری باید خودش یك آدم فرهنگی باشد.
قرار بود صداوسیما دانشگاه باشد، اما اخیرا دانشگاه در حال تبدیل به تلویزیون است و دانشگاه شهید بهشتی یك تلنت‌شو برگزار كرده! این اتفاق را چطور ارزیابی می‌كنید؟
بحث فراتر از اینهاست. كلیپی كه من از این برنامه دیدم، بسیار سطح پایین بود. فضای سیاسی و اجتماعی ما تمایل دارد دانشگاه تبدیل شود به یك مدرسه كه چهار پنج تا در ورودی دارد. به خاطر همین دانشجویان را با ابتذال سرگرم می‌كنند تا كاركرد سیاسی دانشگاه را از آن بگیرند. چیزی كه من از برنامه دانشگاه شهید بهشتی دیدم، فعالیت رسانه‌ای محسوب نمی‌شود. نمی‌گویم این سرگرمی‌ها كلا نباشد، ولی در حاشیه باشد و تبدیل به اصل نشود.
راه‌خلاصی از برنامه‌های کپی
برای این كار باید دایره تولیدكنندگان بازتر شود. دایره تهیه‌كنندگان رسانه ما بسته است و كسی كه می‌خواهد برنامه بسازد، باید در سازمان ارتباط داشته باشد. این باعث می‌شود خلاقیت كاهش یابد. بسترهای فناوری اطلاعات برای جمع‌آوری ایده‌های مردم فراهم است. صداوسیما می‌تواند آگهی بدهد كه من چهار تا باكس پخش دارم، برای آن ایده و طرح بدهید. مردم عادی و شركت‌های فیلمسازی می‌توانند ایده‌شان را ثبت كنند و ایده برگزیده مورد حمایت سازمان قرار گیرد و یك برنامه با ساختار نو تولید شود. صداوسیما باید بخشی از تولیدش را در یك فرآیند شفاف برون‌سپاری كند و با این شیوه آن قدر ایده زیاد می‌شود كه دیگر به مشكل ایده بر نمی‌خوریم.