printlogo


كارآفرینی برای ساحل‌نشینان دریای خزر با هدف جلوگیری از انقراض فک خزری
داستان كوشا و همسایگان دریا
زنگ خطر طبیعت كشورمان خیلی وقت است به صدا درآمده است. از هوا و جنگل و كوه بگیرید تا بیابان و دریا! بسیاری از گونه گیاهی و جانوری كه در دریاچه خزر وجود دارند را خطر انقراض تهدید می‌كند. فک خزری هم از قاعده مستثنا نیست. مركز حفاظت از فک خزری برای آشنا كردن مردم كل كشور و البته ساحل‌نشینان و صیادان این آبی پهناور اقدام به كار جالبی كرده است. این مركز با كمك زنان خانه‌دار سعی كرده از انقراض این گونه خاص از فک‌ها جلوگیری كرده و در كنار این هدف منبع درآمدی هم برای این زنان ایجاد كند. با سمانه فائزی، مسؤول روابط عمومی مركز و مرضیه نقیبی، مسؤول گروه فرهنگی و هنری مركز در مورد هدف این كارآفرینی و تاثیر زنان در معیشت خانواده‌ها در كنار جلوگیری از انقراض فک خزری گفت‌وگو كردیم.
الهام فیروزبخت / روزنامه نگار

   زن‌های تركمن به كمك فک‌ها شتافتند
بسیاری از صیادان و اكثر مردم ساحل‌نشین تا قبل از دایر‌شدن این مركز فكر می‌كردند فک‌ها دشمن آنها هستند و وقتی صید فکی در تور صیادان گیر می‌افتاد متاسفانه كشته می‌شد. 
خانم فائزی، مسؤول روابط عمومی مركز حمایت از فک خزری در مورد ایده اولیه كارآفرینی برای خانواده‌های صیادان می‌گوید: «فكر كردیم خوب است حالا كه به دلایل مختلف زیست‌محیطی تعداد ماهیان دریای خزر كم شده و از طرفی فک خزری هم رو به انقراض است، در كنار كارگاه‌های آموزشی برای صیادان، برای خانواده‌های آنان هم اشتغالی ایجاد كنیم تا هم كمكی به معیشت این خانواده‌ها كرده باشیم هم از طریق آنان فک خزری را بیشتر و بهتر به مردم، ساحل‌نشینان و خود صیادان معرفی كنیم. به این ترتیب از آنها خواستیم فرش‌های تركمنی با طرح فک خزری ببافند. وقتی اولین فرش‌ها بافته شد، طرفداران و مشتریانی از خارج از كشور پیدا كرد. نه این‌كه بخواهم بگویم این فرش‌ها صادر می‌شد! به عنوان مثال وقتی گردشگری وارد این منطقه می‌شد و با این فرش‌ها و فكری كه پشت طرح و نقشه آن بود آشنا می‌شد، تمایل داشت كه حداقل یك تخته از آن را خریداری كند. البته تعدادی مشتری هم در كشور هلند داشتیم و از این مشتریان سفارش می‌گرفتیم و پولی كه از فروش به‌دست می‌آمد را عینا به بافنده‌ها پرداخت می‌كردیم. حدود سه الی چهار سال این طرح را پیش بردیم و بعد از آن این طرح ادامه پیدا نكرد. طبیعی است وقتی تقاضایی وجود ندارد، عرضه هم از میان می‌رود.»
   كوشا؛ عروسكی كه راه اشتغال زنان را باز كرد
بعد از قالی‌های تركمن، این مركز تصمیم می‌گیرد این هدف را به‌گونه‌ای دیگر و البته عامه‌پسندتر پیش ببرد. این شد كه ایده طراحی و دوخت عروسك كوشا با دكتر امیر صیاد‌‌شیرازی، رئیس این مركز در میان گذاشته شد. خانم مرضیه نقیبی، مسؤول گروه فرهنگی و هنری این مركز در مورد ایده عروسك كوشا می‌گوید: «طرح‌های زیادی برای دوخت این عروسك زده شد و در نهایت طرح اصلی كه شباهت بیشتری از نظر ظاهری به فک خزری داشت، انتخاب شد. در تمام مراحل طراحی اولیه با نظارت مستقیم دكتر صیاد‌شیرازی انجام شد و در نهایت نمونه اولیه طراحی دوخته شد و برای دوخت این عروسك كارگاهی برای زنان برگزار شد. از این میان زنانی كه ساحل‌نشین یا همسران‌شان صیاد بودند، دنبال كسب درآمد بودند و آشنایی هم با چرخ خیاطی داشتند، انتخاب شدند. بعدتر دوخت و تكه‌دوزی روی ساك‌های پارچه‌ای با طرح فک خزری كه جایگزین خوبی برای پلاستیك و كیسه‌های پلاستیكی خرید هستند هم به این طرح اضافه شد.»
   ریز جثه مهربان
«عروسك كوشا عروسك كوچكی است. طول این عروسك 17 سانتی‌متر است و وزن بسیار كمی دارد. به‌گونه‌ای طراحی شده كه هم بچه‌ها می‌توانند به عنوان اسباب بازی از آن استفاده كنند و هم بزرگ‌ترها به عنوان قسمتی از تزئینات خانه! خیلی راحت هم می‌شود به كیف آویزانش كرد یا درون خودرو قرار داد. دلیل كوچك بودن این عروسك علاوه بر این‌كه می‌خواستیم كوچك بودن فک خزری را نشان بدهیم، این بود كه هر‌كسی بتواند در هر مكانی از آن استفاده كند. در كنار هر عروسك یك كاغذ معرفی فک خزری هم وجود دارد. هر كدام از این عروسك‌ها 35 هزار تومان است كه می‌شود از بروشور آن هم به عنوان نشانك كتاب استفاده كرد. ما در مركز حفاظت، تمام مواد اولیه را به صورت یكجا می‌خریم و در اختیار دوزنده‌ها قرار می‌دهیم. سود حاصل از فروش عروسك‌ها تماما صرف حفاظت از فک‌های خزری می‌شود و دستمزد دوخت عینا به خانم‌ها پرداخت می‌شود. بسیاری از كافی‌شاپ‌ها و شهركتاب‌ها به صورت امانی این عروسك را در فروشگاه‌شان قرار می‌دهند و بعد از فروش، پول آن را بدون این‌كه درصدی برای خود برداند برای ما واریز می‌كنند. مراكزی هم هستند كه به صورت عمده از ما خرید می‌كنند. سعی می‌كنیم هزینه كمتری از آنان دریافت كنیم تا فروشنده با اضافه كردن سود خود، نهایتا كوشا را بیشتر از مبلغ تعیین شده نفروشد.»
   همه با هم برای فک خزری
خانم نقیبی می‌گوید، طبیعی است كه پشت هر اشتغالی یك نیاز مالی وجود داشته باشد، اما تمام زنانی كه عروسك كوشا یا ساك‌های پارچه‌ای را می‌دوزند در ابتدای كار شاید به دلیل نیاز مالی، این كار را انجام می‌دادند، اما حالا تك‌تك آنها به خاطر عشق به محیط‌زیست و بقای فک خزری هر روز پشت چرخ می‌نشینند: «تقریبا اكثر خانم‌هایی كه كار دوخت عروسك و ساك‌های پارچه‌ای را انجام می‌دهند به من گفته‌اند شناختن فک خزری برایشان تا به امروز مهم‌ترین چیزی بوده كه این شغل برایشان داشته است. 
می‌گویند دوخت این عروسك با دوخت تمام عروسك‌های دیگری كه نمونه‌های مختلفش در بازار وجود دارد، كاملا فرق می‌كند. آنها حالا به این دید رسیده‌اند كه كارشان چقدر ارزشمند است و می‌تواند چه تاثیری روی جامعه و محیط زیست و بقای این حیوان داشته باشد. وارد شدن به این كار حتی در زندگی روزمره آنان هم تاثیر فراوانی داشته است، این‌كه هر كدام سعی كرده‌اند بیشتر در مورد محیط‌زیست مطالعه كنند و هر كدام به روشی برای حفظ طبیعت تلاش می‌كنند. فكر می‌كنم ما هم به هدفمان رسیده‌ایم. این‌كه به مردم و ساحل‌نشینان بگوییم خیلی راحت می‌توانند در كنار حفظ گونه‌های ارزشمند محیط زیستی، درآمدی هم كسب و شغل‌های زیادی با تكیه بر سمبل منطقه برای خود و اطرافیان‌شان ایجاد كنند.»

مردم حمایت كردند
خانم نقیبی می‌گوید، وقتی نمونه‌های اولیه عروسك‌ها وارد بازار شد و مردم آنها را خریداری كردند به صورت كاملا داوطلبانه با زدن هشتگ فک خزری و عروسك كوشا حمایت خود را اعلام كردند. چون تبلیغ زیادی برای عروسك‌ها انجام ندادیم، این خود مردم بودند كه از كار حمایت كردند و باعث شدند طرح تا امروز ادامه پیدا كند. «برای آینده هم طرح‌ها و ایده‌هایی در ذهن داریم، دوست داریم عروسك كوشا نماد دریای خزر شود و اصلا به عنوان هدیه از آن استفاده كنند. تا كی می‌خواهیم در مناسبت‌های مختلف به یكدیگر عروسك‌هایی كه یادآور چیزی برای ما نیستند، هدیه بدهیم؟ به نظرم بهتر است نمادهای ایرانی را برای هدیه دادن انتخاب كنیم و با این كارمان به بخشی از جامعه كه زنان شاغل هستند و بخش بزرگ‌تری كه محیط‌زیست ماست، كمكی كرده باشیم.»