نگاهی به بخش مستندنگاری جایزه جلال آل‌احمد در دوازده دوره آن
دستِ تقدیر...
منصوره رضایی / دانشجوی دكترای زبان و ادبیات فارسی
۱۳۹۸
امسال، كتاب «نقاشی قهوه‌خانه» اثر محسن كاظمی، برگزیده و قطارباز نوشته احسان نوروزی، شایسته تقدیر اعلام شد. نقاشی قهوه‌خانه، به بیان خاطرات كاظم دارابی، دانشجو و تاجر ایرانی مقیم آلمان و از متهمان اصلی حادثه تروریستی رستوران میكونوس، یكی از جنجالی‌ترین پرونده‌های تاریخ قضایی آلمان در شهریور 1371 می‌پردازد كه منجر به كشته شدن تعدادی از رهبران حزب دموكرات كردستان ایران شد. باید دید كه این كتاب 97 هزار تومانی پس از جایزه جلال، بیش از پیش مورد استقبال قرار می‌گیرد؟
از اسم «قطارباز» هم پیداست كه روایت یك آدم عشق قطار! از پیدایش و تحول قطار و راه‌آهن است. احسان نوروزی، خیلی خوب روایت سفرهای شخصی خودش را با تاریخچه راه‌آهن ایران درهم آمیخته و كتابی خواندنی پدید آورده است.
۱۳۹۷
در یازدهمین دوره جایزه جلال، دو اثر به صورت مشترك به عنوان برگزیده معرفی شدند كه یكی از آنها درباره امام خمینی(ره) بود و دیگری درباره مولوی. «الف لام خمینی»، اثر هدایت‌ا... بهبودی سیر زندگی امام خمینی را از تولد و تحصیل تا مهاجرت به حوزه علمیه قم و انقلاب اسلامی در برمی‌گیرد. «ركاب‌زنان در پی شمس» از حسن كرمی‌قراملكی شرح سفری عرفانی با دوچرخه از «تبریز» دیار «شمس تبریزی» به «قونیه» دیار «مولانا جلال‌الدین بلخی» و «دمشق»، محل حشرونشر اوست. این كتاب سفرنامه‌ای است كه ساختارش با ساختار سفرنامه‌های متداول كمی فرق دارد و در میان متن روان و صمیمانه خاطرات سفر، به فراخور محل‌ها و اتفاقات از متون عرفانی استفاده شده است.
۱۳۹۶
بخش مستندنگاری دهمین دوره جایزه جلال، برگزیده نداشت و دو كتاب شایسته تقدیر معرفی شدند. سفر دیدار اثر محمدرضا توكلی است. البته اسم كامل كتاب«سفر دیدار: سفر به كوهستان‌های بدخشان و دیدار از مزار ناصرخسرو قبادیانی» است. توكلی، این كتاب را بر اساس سفرنامه ناصرخسرو نوشته و سعی كرده، حال و هوا، تجربه و اتفاقاتی كه برای این شاعر پیش آمده را برای مخاطبان امروزی بازنویسی كند. جالب اینجاست كه در دوره ششم نیز همین اثر با نام سفربرگذشتنی، به عنوان اثر برگزیده معرفی شده بود.
آنك پاریس، شرح سفر هفت روزه استاد جلال‌الدین كزازی به پاریس جهت انجام چند سخنرانی و شركت در محافل ادبی است كه از طرف خانه فرهنگ ایران در ایام نوروز 95 تشكیل شده است. استفاده از لحن طنز و واژگان فارسی سره، این كتاب را خواندنی كرده است.
۱۳۹۵
در نهمین جایزه جلال هم هیچ اثری برگزیده نشد و دو كتاب به صورت مشترك، شایسته تقدیر اعلام شدند كه هر دو اثر به انقلاب اسلامی ایران مربوط بودند. گل‌علی بابایی در پیغام ماهی‌ها با استفاده از مصاحبه‌های «حسین بهزاد» با شهید «حاج حسین همدانی» به بررسی زندگی او در دوران كودكی، سال‌های مبارزه با رژیم پهلوی، حضور در روزهای سخت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و سال‌های پس از جنگ تحمیلی پرداخته است.
كتاب «ر» اثر مریم برادران هم درباره شهید رسول حیدری، اولین شهید ایرانی در جنگ بوسنی و هرزگوین، است كه در سه بخش به روایت زندگی این شهید بزرگوار پرداخته است.
۱۳۹۴
هشتمین دوره جایزه جلال، برخلاف سال‌های اخیر هم برگزیده داشت و هم شایسته تقدیر. «آب هرگز نمی‌میرد» اثر حمید حسام است كه دربردارنده خاطرات سردار میرزا محمد سلگی و روایت جمعی از رزمندگان گردان حضرت ابوالفضل(ع) و چهار فرمانده لشگر ۳۲ انصار الحسین(ع) است.
رهبر معظم انقلاب بر این كتاب، تقریظ نوشته‌اند.
اثر شایسته تقدیر در این دوره، تو در قاهره خواهی مرد، تألیف حمید رضا صدر بود؛ روایتی از زندگی محمدرضا پهلوی كه با استفاده از فلش بك و فلش فورواردهای متعدد روایت می‌شود. برخی صاحب‌نظران معتقدند این كتاب، رمان تاریخی است نه مستندنگاری.
۱۳۹۳
در هفتمین دوره جایزه جلال هم یك اثر با مضمون دفاع مقدس، برگزیده شد. زندان‌الرشید اثر محمدمهدی بهداروند، زندان الرشید خاطرات علی اصغر گرجی‌زاده، رئیس ستاد سپاه ششم نیروی زمینی سپاه از تیر ۱۳۶۷ تا شهریور ۱۳۶۹ و آزادی وی از اسارت در عراق است. در این كتاب، روایت متفاوتی از دفاع مقدس و دوران اسارت راوی، نقل شده است.
در كنار این اثر، سفر برگذشتنی اثر محمدرضا توكلی صابری نیز به عنوان برگزیده، معرفی شد. سفر برگذشتنى شرح سفر دكتر توكلى صابرى در سال ١٣٨٢ به مناسبت هزارمین سالگرد تولد ناصرخسرو است. وی براى اولین بار مسیر سفر ناصرخسرو را به تدریج طى هفت سال رفته و از روستاها، شهرها و كشورهایى كه ناصرخسرو گذر كرده و از مزارها، مساجد، كلیساها، كاخ‌ها، قلعه‌ها، دژها و زیارتگاه‌هایى كه ناصرخسرو بازدید كرده، عكس و فیلم گرفته و گزارش خود را از این دیدارها نوشته است.
۱۳۹۲
در دوره ششم جایزه جلال هم، اثری با محتوای دفاع مقدس شایسته تقدیر اعلام شد. امیر رواق‌زاده در كتاب نبرد طریق‌القدس، راهبرد نظامی ایران و اوضاع و شرایط حاكم بر كشور و همچنین موقعیت جغرافیایی منطقه دشت آزادگان را روایت كرده و سپس به تبیین، طراحی، آماده‌سازی، اجرا و شرح عملیات طریق‌القدس پرداخته است.
۱۳۹۱
بخش مستندنگاری پنجمین دوره جایزه جلال به دو قسمت خاطرات و نامه‌های غیرداستانی و زندگینامه، تقسیم شده بود كه البته هیچ‌كدام برنده‌ای نداشت؛ در قسمت اول نورالدین پسر ایران اثر معصومه سپهری شایسته تقدیر اعلام شد و در قسمت دوم شرح اسم؛ زندگینامه آیت‌ا... العظمی سید علی خامنه‌ای تألیف هدایت‌ا... بهبودی كه هر دو اثر هم مربوط به دفاع مقدس و انقلاب اسلامی ایران هستند.
۱۳۹۰
در چهارمین دوره هم مستندنگاری برگزیده‌ای وجود ندارد و فقط كتاب تا خمینی‌شهر: روایت زندگی مجاهدانه حاج عبدا... والی/ به اهتمام موسسه جهادی، شایسته تقدیر معرفی شده است. این كتاب، حاوی روایت زندگی خانوادگی و اجتماعی حاج عبدا... والی است كه در پی درخواست امام خمینی(ره) برای آبادانی منطقه محروم بشاگرد تمام زندگی خود را وقف این مسأله می‌كند.
۱۳۸۹
هیأت داوران سومین دوره جایزه جلال، هیچ كتاب مستندی را برگزیده یا شایسته تقدیر ندانست. به همین سادگی؛ به همین خوشمزگی!
۱۳۸۸
دومین دوره جایزه جلال از معدود دوره‌هایی بود كه در آن پاداش كامل، یعنی 110سكه، به یك كتاب تعلق گرفت. البته چون راوی و نویسنده كتاب «دا» دو نفر بودند این جایزه بین‌شان تقسیم شد. در این كتاب، خاطرات راوی 17ساله از روزهای آغاز دفاع مقدس و روزهای پس از آن در خرمشهر و بصره با جزئی‌ترین موارد بیان می‌شود. رهبر معظم انقلاب بر این كتاب نیز تقریظ نوشته‌اند و آن را قابل طرح در جهان دانسته‌اند.
۱۳۸۷
در نخستین دوره جایزه جلال بخش مستندنگاری و تاریخ‌نگاری، ادغام شده بود و از یك پژوهش سیاسی تقدیر شد! كتاب سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام، تألیف جمعی از پژوهشگران!
امسال، كتاب «نقاشی قهوه‌خانه» اثر محسن كاظمی، برگزیده و قطارباز نوشته احسان نوروزی، شایسته تقدیر اعلام شد. نقاشی قهوه‌خانه، به بیان خاطرات كاظم دارابی، دانشجو و تاجر ایرانی مقیم آلمان و از متهمان اصلی حادثه تروریستی رستوران میكونوس، یكی از جنجالی‌ترین پرونده‌های تاریخ قضایی آلمان در شهریور 1371 می‌پردازد كه منجر به كشته شدن تعدادی از رهبران حزب دموكرات كردستان ایران شد. باید دید كه این كتاب 97 هزار تومانی پس از جایزه جلال، بیش از پیش مورد استقبال قرار می‌گیرد؟
از اسم «قطارباز» هم پیداست كه روایت یك آدم عشق قطار! از پیدایش و تحول قطار و راه‌آهن است. احسان نوروزی، خیلی خوب روایت سفرهای شخصی خودش را با تاریخچه راه‌آهن ایران درهم آمیخته و كتابی خواندنی پدید آورده است.
۱۳۹۷
در یازدهمین دوره جایزه جلال، دو اثر به صورت مشترك به عنوان برگزیده معرفی شدند كه یكی از آنها درباره امام خمینی(ره) بود و دیگری درباره مولوی. «الف لام خمینی»، اثر هدایت‌ا... بهبودی سیر زندگی امام خمینی را از تولد و تحصیل تا مهاجرت به حوزه علمیه قم و انقلاب اسلامی در برمی‌گیرد. «ركاب‌زنان در پی شمس» از حسن كرمی‌قراملكی شرح سفری عرفانی با دوچرخه از «تبریز» دیار «شمس تبریزی» به «قونیه» دیار «مولانا جلال‌الدین بلخی» و «دمشق»، محل حشرونشر اوست. این كتاب سفرنامه‌ای است كه ساختارش با ساختار سفرنامه‌های متداول كمی فرق دارد و در میان متن روان و صمیمانه خاطرات سفر، به فراخور محل‌ها و اتفاقات از متون عرفانی استفاده شده است.
۱۳۹۶
بخش مستندنگاری دهمین دوره جایزه جلال، برگزیده نداشت و دو كتاب شایسته تقدیر معرفی شدند. سفر دیدار اثر محمدرضا توكلی است. البته اسم كامل كتاب«سفر دیدار: سفر به كوهستان‌های بدخشان و دیدار از مزار ناصرخسرو قبادیانی» است. توكلی، این كتاب را بر اساس سفرنامه ناصرخسرو نوشته و سعی كرده، حال و هوا، تجربه و اتفاقاتی كه برای این شاعر پیش آمده را برای مخاطبان امروزی بازنویسی كند. جالب اینجاست كه در دوره ششم نیز همین اثر با نام سفربرگذشتنی، به عنوان اثر برگزیده معرفی شده بود.
آنك پاریس، شرح سفر هفت روزه استاد جلال‌الدین كزازی به پاریس جهت انجام چند سخنرانی و شركت در محافل ادبی است كه از طرف خانه فرهنگ ایران در ایام نوروز 95 تشكیل شده است. استفاده از لحن طنز و واژگان فارسی سره، این كتاب را خواندنی كرده است.
۱۳۹۵
در نهمین جایزه جلال هم هیچ اثری برگزیده نشد و دو كتاب به صورت مشترك، شایسته تقدیر اعلام شدند كه هر دو اثر به انقلاب اسلامی ایران مربوط بودند. گل‌علی بابایی در پیغام ماهی‌ها با استفاده از مصاحبه‌های «حسین بهزاد» با شهید «حاج حسین همدانی» به بررسی زندگی او در دوران كودكی، سال‌های مبارزه با رژیم پهلوی، حضور در روزهای سخت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و سال‌های پس از جنگ تحمیلی پرداخته است.
كتاب «ر» اثر مریم برادران هم درباره شهید رسول حیدری، اولین شهید ایرانی در جنگ بوسنی و هرزگوین، است كه در سه بخش به روایت زندگی این شهید بزرگوار پرداخته است.
۱۳۹۴
هشتمین دوره جایزه جلال، برخلاف سال‌های اخیر هم برگزیده داشت و هم شایسته تقدیر. «آب هرگز نمی‌میرد» اثر حمید حسام است كه دربردارنده خاطرات سردار میرزا محمد سلگی و روایت جمعی از رزمندگان گردان حضرت ابوالفضل(ع) و چهار فرمانده لشگر ۳۲ انصار الحسین(ع) است.
رهبر معظم انقلاب بر این كتاب، تقریظ نوشته‌اند.
اثر شایسته تقدیر در این دوره، تو در قاهره خواهی مرد، تألیف حمید رضا صدر بود؛ روایتی از زندگی محمدرضا پهلوی كه با استفاده از فلش بك و فلش فورواردهای متعدد روایت می‌شود. برخی صاحب‌نظران معتقدند این كتاب، رمان تاریخی است نه مستندنگاری.
۱۳۹۳
در هفتمین دوره جایزه جلال هم یك اثر با مضمون دفاع مقدس، برگزیده شد. زندان‌الرشید اثر محمدمهدی بهداروند، زندان الرشید خاطرات علی اصغر گرجی‌زاده، رئیس ستاد سپاه ششم نیروی زمینی سپاه از تیر ۱۳۶۷ تا شهریور ۱۳۶۹ و آزادی وی از اسارت در عراق است. در این كتاب، روایت متفاوتی از دفاع مقدس و دوران اسارت راوی، نقل شده است.
در كنار این اثر، سفر برگذشتنی اثر محمدرضا توكلی صابری نیز به عنوان برگزیده، معرفی شد. سفر برگذشتنى شرح سفر دكتر توكلى صابرى در سال ١٣٨٢ به مناسبت هزارمین سالگرد تولد ناصرخسرو است. وی براى اولین بار مسیر سفر ناصرخسرو را به تدریج طى هفت سال رفته و از روستاها، شهرها و كشورهایى كه ناصرخسرو گذر كرده و از مزارها، مساجد، كلیساها، كاخ‌ها، قلعه‌ها، دژها و زیارتگاه‌هایى كه ناصرخسرو بازدید كرده، عكس و فیلم گرفته و گزارش خود را از این دیدارها نوشته است.
۱۳۹۲
در دوره ششم جایزه جلال هم، اثری با محتوای دفاع مقدس شایسته تقدیر اعلام شد. امیر رواق‌زاده در كتاب نبرد طریق‌القدس، راهبرد نظامی ایران و اوضاع و شرایط حاكم بر كشور و همچنین موقعیت جغرافیایی منطقه دشت آزادگان را روایت كرده و سپس به تبیین، طراحی، آماده‌سازی، اجرا و شرح عملیات طریق‌القدس پرداخته است.
۱۳۹۱
بخش مستندنگاری پنجمین دوره جایزه جلال به دو قسمت خاطرات و نامه‌های غیرداستانی و زندگینامه، تقسیم شده بود كه البته هیچ‌كدام برنده‌ای نداشت؛ در قسمت اول نورالدین پسر ایران اثر معصومه سپهری شایسته تقدیر اعلام شد و در قسمت دوم شرح اسم؛ زندگینامه آیت‌ا... العظمی سید علی خامنه‌ای تألیف هدایت‌ا... بهبودی كه هر دو اثر هم مربوط به دفاع مقدس و انقلاب اسلامی ایران هستند.
۱۳۹۰
در چهارمین دوره هم مستندنگاری برگزیده‌ای وجود ندارد و فقط كتاب تا خمینی‌شهر: روایت زندگی مجاهدانه حاج عبدا... والی/ به اهتمام موسسه جهادی، شایسته تقدیر معرفی شده است. این كتاب، حاوی روایت زندگی خانوادگی و اجتماعی حاج عبدا... والی است كه در پی درخواست امام خمینی(ره) برای آبادانی منطقه محروم بشاگرد تمام زندگی خود را وقف این مسأله می‌كند.
۱۳۸۹
هیأت داوران سومین دوره جایزه جلال، هیچ كتاب مستندی را برگزیده یا شایسته تقدیر ندانست. به همین سادگی؛ به همین خوشمزگی!
۱۳۸۸
دومین دوره جایزه جلال از معدود دوره‌هایی بود كه در آن پاداش كامل، یعنی 110سكه، به یك كتاب تعلق گرفت. البته چون راوی و نویسنده كتاب «دا» دو نفر بودند این جایزه بین‌شان تقسیم شد. در این كتاب، خاطرات راوی 17ساله از روزهای آغاز دفاع مقدس و روزهای پس از آن در خرمشهر و بصره با جزئی‌ترین موارد بیان می‌شود. رهبر معظم انقلاب بر این كتاب نیز تقریظ نوشته‌اند و آن را قابل طرح در جهان دانسته‌اند.
۱۳۸۷
در نخستین دوره جایزه جلال بخش مستندنگاری و تاریخ‌نگاری، ادغام شده بود و از یك پژوهش سیاسی تقدیر شد! كتاب سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام، تألیف جمعی از پژوهشگران!