با هادی حكیمیان درباره كتاب «برج ناز» تازه‌ترین اثر این نویسنده گفت‌وگو کرده‌ایم
داستان آدم‌ها
«برج ناز» تازه‌ترین اثر هادی حكیمیان است كه از سوی نشر شهرستان ادب راهی بازار كتاب شده و در میان مخاطبان هم واكنش‌های متفاوتی داشت است. با نویسنده این كتاب درباره فضای متفاوتی كه در رمانش طراحی كرده مفصل گفت‌وگو كردیم تا ببینیم چرا به سمت طراحی این فضا رفته و چه هدف و اهدافی را دنبال می‌كرده است.
محمد قائم‌خانی / داستان‌نویس
برج ناز، تجربه‌ای جدید نسبت به كارهای قبلی شماست، حداقل برای مخاطب. این كه داستان در زمان حال بگذرد و تاریخ از طریق گفتگوی آدم‌ها بازگو شود، تجربه‌ای تازه است كه در كارهای قبلی شما این‌چنین نبود. آیا در برخورد با مخاطبان چنین بحثی با شما در میان گذاشته شد؟ آیا در تجربه نویسندگی شما تفاوت مهمی در پرداختن به آن نسبت به كارهای دیگر كه داستان‌شان در زمان گذشته اتفاق می‌افتاده، به‌وجود آمده یا نه؟
درباره برج ناز باید عرض كنم كه محور اصلی داستان، آدم‌ها هستند. برعكس برج قحطی كه محوریت اصلی كار، یك‌شهر بود و آدم‌ها بهانه بودند برای روایت داستان‌ها یا مرور سرنوشت پر از قصه و داستان یك‌شهر از اقلیم كویر مركزی ایران. واقعیت، دوست داشتم به‌نحوی از حوادث صرفا تاریخی با رخ‌دادهایی كه در گذشته‌های بعید اتفاق افتاده، قدری فاصله بگیرم. «برج ناز» كوششی است برای كسب یك‌تجربه جدید. در خصوص مخاطبان هم بله، شخصی مثل آقای داود غفارزادگان كه البته ایشان برای من جنبه كارشناس و استاد را دارند، بعد از دیدن چندداستان كوتاه به من گفت: «خیلی رفتی عقب، زیادی در تاریخ غرق شدی و بهتر است كمی به موضوع‌ها یا شخصیت‌های معاصر بپردازی؛ چون مخاطب امروزی بهتر ارتباط برقرار می‌كند». من این كار را به این نیت شروع كردم كه قدری به انسان‌های معاصرتر و دغدغه‌های امروزی‌شان بپردازم، ولی خوب همین‌طور كه می‌بینید باز هم تاریخ هست، منتها در حاشیه كار و از زبان برخی شخصیت‌ها یا ضمن خاطرات افراد مرور می‌شود و درواقع روایت اصلی نیست. البته هنگام نوشتن این كار نیز مدام فكر این كه مثل برج قحطی به‌تفصیل به شرح حوادث تاریخی بپردازم مرا وسوسه می‌كرد، ولی خوب با خودم شرط كرده بودم تا سرحد امكان فقط گریزهایی به تاریخ بزنم؛ آن هم كوتاه.
از جهات زیادی می‌شود به برج ناز نگاه كرد، ولی آن‌چه كه توجه من را جلب كرده، طراحی یك‌خانواده خاص است. این خانواده، ویژگی‌های زیادی دارد كه می‌تواند معرف چندنسل از طبقه متوسط بخشی از ایران مركزی باشد. پدری كه كارخانه‌دار است و پسرانش هم هركدام از وجهی جزء طبقه متوسط محسوب می‌شوند؛ یكی از وجه اقتصادی و دیگری فرهنگی. شاید بشود گفت این رمان بخشی از طبقه متوسط ما را، لااقل در برخی از شهرستان‌های مهم، زیر ذره‌بین برده و در تاریخ به دنبال ویژگی‌ها و مسائل اساسی آن می‌گردد. آیا شما به كلیت این خانواده نظر داشتید یا شخصیت اصلی برای‌تان مهم بود و بقیه شخصیت‌های خانواده كم‌كم و به اقتضائاتی پیدا شدند؟
در بسیاری شهرهای كوچك كه همچنان سنت‌های گذشته حاكم است، كماكان چیزی به‌عنوان فردگرایی شكل نگرفته یا اساسا یك‌عضو خانواده نمی‌تواند جدای از دیگران و بی‌اعتنا به بقیه افراد زندگی كند. در برج ناز، شخصیت اصلی تلاش می‌كند برای خودش زندگی كند، ولی جامعه سنتی و بسته چنین اجازه‌ای به وی نمی‌دهد. می‌بینیم كه او برای شخصی‌ترین حالات و روحیات خود باید به دیگران پاسخ بدهد. این درهم‌تنیدگی اعضای فامیل و خانواده‌های سنتی هنوز در بسیاری شهرها هست. شاید در تهران و برخی شهرهای بزرگ، فردگرایی به معنای جدیدش شكل گرفته باشد، اما جاهای دیگر فرد جدای از خانواده هویتی ندارد، هرچند كه این فرد تحصیل‌كرده و از طبقه متوسط باشد. در برج ناز هم شاهدیم كه راوی اصلی، فارغ از بقیه افراد فامیل یا حتی كسانی كه با ایشان صرفا دوست یا بچه‌محل است، هویتی ندارد. داستان‌های دیگران به‌نوعی به او مربوط می‌شود. در این داستان شخصیتی مثل دایی داریم كه سال‌ها پیش مرده و اساسا راوی او را ندیده، اما این دایی غائب در زندگی شخص راوی تأثیرهای فراوانی داشته، حتی مرگ او به‌نوعی در زندگی راوی تأثیرگذار بوده همچنان كه خاطراتش هم هنوز تأثیرگذار است. برج ناز، بنا ندارد كسی را زیر ذره‌بین بگذارد و اصلا قصد واكاوی نیست. چیزهایی هم كه روایت می‌شود، ریشه در سنت‌های حاكم بر این جامعه دارد. جامعه‌ای كه هنوز نتوانسته خود را از گذشته‌ها رها كند، حتی شاید در پی آن هم نباشد؛ چون كه در آن فضا بهتر نفس می‌كشد. اصلا نشخواركردن خاطرات گذشته، واگویه‌كردن حرف‌هایی كه بارها و بارها تكرار شده و حاكمیت یك‌جور روحیه گله‌مندی از زندگی، به‌نوعی عادت یا حتی سرگرمی برای بسیاری آدم‌ها در این جوامع تبدیل شده است؛ چون كه آینده‌ای پیش روی خود نمی‌بینند.
در این هیاهوی تخریب كه هرسر سودایی به دنبال آن است، اعتراض راوی به چیست؟ آیا او همانند روشن‌فكرانی كه اصل كار روشن‌فكر را نقادی می‌دانند، برخوردی انتقادی با آن دارد و می‌خواهد به راهی دیگر برود؟
راوی شاید انسانی باشد كه از یك‌دوره آرمان‌گرایانه عبور كرده و حالا در شرایطی كه آرزوهای دور و دراز ندارد، تنها در پی محیطی دنج و آرام برای داشتن یك‌زندگی كوچك می‌گردد كه البته جامعه‌ای چنین سنتی به وی اجازه نمی‌دهد تا به آسانی به آن دست پیدا كند. ازدواج او خیلی خاص نیست؛ یعنی در شهرهایی كه اقلیت‌های مذهبی به رسمیت شناخته شده‌اند، چندان عجبیب نیست. نكته اساسی، قدرت عجیب و زیاد از حد عرف در محیط‌های كوچك است كه متأسفانه در اكثر مواقع این قدرت حتی از قدرت شرع و قانون هم بیشتر است و اشخاص را در چنبره خود اسیر می‌كند. در چنین محیط‌هایی شخص هرروز و دائم توسط افراد قضاوت می‌شود و متأسفانه نمی‌تواند نسبت به این قضاوت‌ها بی‌تفاوت باشد؛ چرا كه بی‌تفاوتی هزینه‌های سنگینی برایش دارد. ازدواج جدید راوی به‌نوعی او را با گذشته تاریخی خودش و حتی شهر و مردمانش پیوند می‌دهد و این می‌تواند آرامش‌بخش باشد. ضمن این‌كه شخص راوی در پی شروعی تازه نیست. ازدواج مجدد او هم نوعی ادامه زندگی قبلی است. به‌نظرم راوی، امید چندانی به یك‌تحول بزرگ در زندگی خود ندارد و تنها به‌خاطر پسرش سعی دارد كه ادامه بدهد، صرفا همین. اصلا هم بنای ارائه راهكاری ندارد؛ زیرا بعد از سال‌ها شعاردادن و دنبال حقیقت‌دویدن حالا مردد است كه یك‌الگوی سنتی مثل پدرش موفق بوده یا خود او كه این‌چنین دچار سردرگمی است.
آیا برج ناز به همان میزان كه طبقه متوسط را زیر ذره‌بین برده، به شهر هم نظر داشته یا این‌كه فقط خواسته از منظری خاص به شهر جدید ما نگاهی بیندازد؟ به عبارت روشن‌تر، آیا برج ناز، حامل گفتاری محكم درباره یزد جدید هست یا این‌كه صرفا پرده‌ای است برای نمایش گوشه‌ای از شهر و به سرنوشت شهر، توجه ویژه‌ای ندارد؟
همان‌طور كه گفتم برج ناز بیشتر داستان آدم‌هاست و شهر این‌جا به شخصیتی حاشیه‌ای تبدیل شده است. برعكس برج قحطی كه شخصیت اصلی خود شهر است. برج قحطی، فضاهایی بكرتر از یك‌شهر در كویر مركزی ایران روایت می‌كند. درحالی‌كه در برج ناز، تكنولوژی با سرعت در حال برهم‌زدن سنت‌های باقی‌مانده از گذشته است. طلاق كه امری مذموم بوده، در یك‌خانواده سنتی هم رخ می‌دهد. برادری كه هیچ‌‌علاقه‌ای به حفظ نسل و تبار خود ندارد. مهندس‌های چینی كه برای ساختن برج و رستوران گردان وارد شهر شده‌اند یا حتی سگ‌كشی. در گذشته‌ای نه‌چندان دور، موقوفاتی برای رسیدگی و نگهداری از سگ‌های شل و كور یا حتی غذادادن به پرندگان در زمستان‌ها بوده، اما حالا شهرداری بودجه اختصاص می‌دهد برای سگ كشی. ذكر یك‌نكته هم ضروری است، برخی شهرهای ایران اصلا مهاجران افغانستانی را راه نمی‌دهند. حتی نسبت به ایشان روحیات نژادپرستانه بروز می‌دهند، اما چنان‌كه در این داستان هم می‌بینیم، در مناطق مركزی ایران چنین برخوردهای بدی دیده نمی‌شود.
درباره برج ناز باید عرض كنم كه محور اصلی داستان، آدم‌ها هستند. برعكس برج قحطی كه محوریت اصلی كار، یك‌شهر بود و آدم‌ها بهانه بودند برای روایت داستان‌ها یا مرور سرنوشت پر از قصه و داستان یك‌شهر از اقلیم كویر مركزی ایران. واقعیت، دوست داشتم به‌نحوی از حوادث صرفا تاریخی با رخ‌دادهایی كه در گذشته‌های بعید اتفاق افتاده، قدری فاصله بگیرم. «برج ناز» كوششی است برای كسب یك‌تجربه جدید. در خصوص مخاطبان هم بله، شخصی مثل آقای داود غفارزادگان كه البته ایشان برای من جنبه كارشناس و استاد را دارند، بعد از دیدن چندداستان كوتاه به من گفت: «خیلی رفتی عقب، زیادی در تاریخ غرق شدی و بهتر است كمی به موضوع‌ها یا شخصیت‌های معاصر بپردازی؛ چون مخاطب امروزی بهتر ارتباط برقرار می‌كند». من این كار را به این نیت شروع كردم كه قدری به انسان‌های معاصرتر و دغدغه‌های امروزی‌شان بپردازم، ولی خوب همین‌طور كه می‌بینید باز هم تاریخ هست، منتها در حاشیه كار و از زبان برخی شخصیت‌ها یا ضمن خاطرات افراد مرور می‌شود و درواقع روایت اصلی نیست. البته هنگام نوشتن این كار نیز مدام فكر این كه مثل برج قحطی به‌تفصیل به شرح حوادث تاریخی بپردازم مرا وسوسه می‌كرد، ولی خوب با خودم شرط كرده بودم تا سرحد امكان فقط گریزهایی به تاریخ بزنم؛ آن هم كوتاه.
از جهات زیادی می‌شود به برج ناز نگاه كرد، ولی آن‌چه كه توجه من را جلب كرده، طراحی یك‌خانواده خاص است. این خانواده، ویژگی‌های زیادی دارد كه می‌تواند معرف چندنسل از طبقه متوسط بخشی از ایران مركزی باشد. پدری كه كارخانه‌دار است و پسرانش هم هركدام از وجهی جزء طبقه متوسط محسوب می‌شوند؛ یكی از وجه اقتصادی و دیگری فرهنگی. شاید بشود گفت این رمان بخشی از طبقه متوسط ما را، لااقل در برخی از شهرستان‌های مهم، زیر ذره‌بین برده و در تاریخ به دنبال ویژگی‌ها و مسائل اساسی آن می‌گردد. آیا شما به كلیت این خانواده نظر داشتید یا شخصیت اصلی برای‌تان مهم بود و بقیه شخصیت‌های خانواده كم‌كم و به اقتضائاتی پیدا شدند؟
در بسیاری شهرهای كوچك كه همچنان سنت‌های گذشته حاكم است، كماكان چیزی به‌عنوان فردگرایی شكل نگرفته یا اساسا یك‌عضو خانواده نمی‌تواند جدای از دیگران و بی‌اعتنا به بقیه افراد زندگی كند. در برج ناز، شخصیت اصلی تلاش می‌كند برای خودش زندگی كند، ولی جامعه سنتی و بسته چنین اجازه‌ای به وی نمی‌دهد. می‌بینیم كه او برای شخصی‌ترین حالات و روحیات خود باید به دیگران پاسخ بدهد. این درهم‌تنیدگی اعضای فامیل و خانواده‌های سنتی هنوز در بسیاری شهرها هست. شاید در تهران و برخی شهرهای بزرگ، فردگرایی به معنای جدیدش شكل گرفته باشد، اما جاهای دیگر فرد جدای از خانواده هویتی ندارد، هرچند كه این فرد تحصیل‌كرده و از طبقه متوسط باشد. در برج ناز هم شاهدیم كه راوی اصلی، فارغ از بقیه افراد فامیل یا حتی كسانی كه با ایشان صرفا دوست یا بچه‌محل است، هویتی ندارد. داستان‌های دیگران به‌نوعی به او مربوط می‌شود. در این داستان شخصیتی مثل دایی داریم كه سال‌ها پیش مرده و اساسا راوی او را ندیده، اما این دایی غائب در زندگی شخص راوی تأثیرهای فراوانی داشته، حتی مرگ او به‌نوعی در زندگی راوی تأثیرگذار بوده همچنان كه خاطراتش هم هنوز تأثیرگذار است. برج ناز، بنا ندارد كسی را زیر ذره‌بین بگذارد و اصلا قصد واكاوی نیست. چیزهایی هم كه روایت می‌شود، ریشه در سنت‌های حاكم بر این جامعه دارد. جامعه‌ای كه هنوز نتوانسته خود را از گذشته‌ها رها كند، حتی شاید در پی آن هم نباشد؛ چون كه در آن فضا بهتر نفس می‌كشد. اصلا نشخواركردن خاطرات گذشته، واگویه‌كردن حرف‌هایی كه بارها و بارها تكرار شده و حاكمیت یك‌جور روحیه گله‌مندی از زندگی، به‌نوعی عادت یا حتی سرگرمی برای بسیاری آدم‌ها در این جوامع تبدیل شده است؛ چون كه آینده‌ای پیش روی خود نمی‌بینند.
در این هیاهوی تخریب كه هرسر سودایی به دنبال آن است، اعتراض راوی به چیست؟ آیا او همانند روشن‌فكرانی كه اصل كار روشن‌فكر را نقادی می‌دانند، برخوردی انتقادی با آن دارد و می‌خواهد به راهی دیگر برود؟
راوی شاید انسانی باشد كه از یك‌دوره آرمان‌گرایانه عبور كرده و حالا در شرایطی كه آرزوهای دور و دراز ندارد، تنها در پی محیطی دنج و آرام برای داشتن یك‌زندگی كوچك می‌گردد كه البته جامعه‌ای چنین سنتی به وی اجازه نمی‌دهد تا به آسانی به آن دست پیدا كند. ازدواج او خیلی خاص نیست؛ یعنی در شهرهایی كه اقلیت‌های مذهبی به رسمیت شناخته شده‌اند، چندان عجبیب نیست. نكته اساسی، قدرت عجیب و زیاد از حد عرف در محیط‌های كوچك است كه متأسفانه در اكثر مواقع این قدرت حتی از قدرت شرع و قانون هم بیشتر است و اشخاص را در چنبره خود اسیر می‌كند. در چنین محیط‌هایی شخص هرروز و دائم توسط افراد قضاوت می‌شود و متأسفانه نمی‌تواند نسبت به این قضاوت‌ها بی‌تفاوت باشد؛ چرا كه بی‌تفاوتی هزینه‌های سنگینی برایش دارد. ازدواج جدید راوی به‌نوعی او را با گذشته تاریخی خودش و حتی شهر و مردمانش پیوند می‌دهد و این می‌تواند آرامش‌بخش باشد. ضمن این‌كه شخص راوی در پی شروعی تازه نیست. ازدواج مجدد او هم نوعی ادامه زندگی قبلی است. به‌نظرم راوی، امید چندانی به یك‌تحول بزرگ در زندگی خود ندارد و تنها به‌خاطر پسرش سعی دارد كه ادامه بدهد، صرفا همین. اصلا هم بنای ارائه راهكاری ندارد؛ زیرا بعد از سال‌ها شعاردادن و دنبال حقیقت‌دویدن حالا مردد است كه یك‌الگوی سنتی مثل پدرش موفق بوده یا خود او كه این‌چنین دچار سردرگمی است.
آیا برج ناز به همان میزان كه طبقه متوسط را زیر ذره‌بین برده، به شهر هم نظر داشته یا این‌كه فقط خواسته از منظری خاص به شهر جدید ما نگاهی بیندازد؟ به عبارت روشن‌تر، آیا برج ناز، حامل گفتاری محكم درباره یزد جدید هست یا این‌كه صرفا پرده‌ای است برای نمایش گوشه‌ای از شهر و به سرنوشت شهر، توجه ویژه‌ای ندارد؟
همان‌طور كه گفتم برج ناز بیشتر داستان آدم‌هاست و شهر این‌جا به شخصیتی حاشیه‌ای تبدیل شده است. برعكس برج قحطی كه شخصیت اصلی خود شهر است. برج قحطی، فضاهایی بكرتر از یك‌شهر در كویر مركزی ایران روایت می‌كند. درحالی‌كه در برج ناز، تكنولوژی با سرعت در حال برهم‌زدن سنت‌های باقی‌مانده از گذشته است. طلاق كه امری مذموم بوده، در یك‌خانواده سنتی هم رخ می‌دهد. برادری كه هیچ‌‌علاقه‌ای به حفظ نسل و تبار خود ندارد. مهندس‌های چینی كه برای ساختن برج و رستوران گردان وارد شهر شده‌اند یا حتی سگ‌كشی. در گذشته‌ای نه‌چندان دور، موقوفاتی برای رسیدگی و نگهداری از سگ‌های شل و كور یا حتی غذادادن به پرندگان در زمستان‌ها بوده، اما حالا شهرداری بودجه اختصاص می‌دهد برای سگ كشی. ذكر یك‌نكته هم ضروری است، برخی شهرهای ایران اصلا مهاجران افغانستانی را راه نمی‌دهند. حتی نسبت به ایشان روحیات نژادپرستانه بروز می‌دهند، اما چنان‌كه در این داستان هم می‌بینیم، در مناطق مركزی ایران چنین برخوردهای بدی دیده نمی‌شود.