نگاهی تاریخی به اصل ماجرای سریال کلاه پهلوی
کلاهی که سرمان رفت
برای اولین بار است که بعد از درگذشت ضیاءالدین دری در 26 مرداد 97، سریال کلاه پهلوی‌اش بازپخش می‌شود. ضیاءالدین دری را پیش از کلاه پهلوی با کیف انگلیسی‌اش می‌شناختیم که در زمان پخش این سریال توانست طرفداران پر و پا قرصی برای خود جمع کند. حتی پس از مدت‌ها این مجموعه توانست با محبوبیت خاصی در اذهان عمومی ماندگار شود. کیف انگلیسی به لحاظ ساختار و اثرگذاری سریال موفق تری از کلاه پهلوی بود با این حال کلاه در امتداد کیف که خیلی هم بی ارتباط به هم نیست تکمیل کننده سیر تاریخی پرونده کاری دری است. دری سال 78 و در کیف انگلیسی سراغ ماجراهای فضای سیاسی اوایل دهه 1320 و دوران آزادی نسبی مطبوعات و ... رفت که با شرایط آن روزهای پخش سریال، تناسب داشت.
احسان ناظم بکایی روزنامه‌نگار
دری سال 91 و در کلاه پهلوی سراغ موضوع تغییر پوشش‌ها در زمان رضاخان رفته بود. روایتی از اتفاقات آن دوران در شهر خیالی سامان، اما داستان واقعی کلاه پهلوی به سفر عبدالحسین تیمور تاش، وزیر قدرتمند دربار رضاخان به شوروی برمی‌گردد. کلاهی که سوغات تیمورتاش از شوروی بود و بعدها اسمش را پهلوی گذاشت. او در شوروی کلاه، کت و شلوار یکسانی بر تن همه می‌دید. پس به ذهنش رسید نسخه یکسان‌ساز کمونیست‌ها را وارد ایران کند. قدرت تیمورتاش به حدی بود که کارمندان را مجبور کرد تا از کلاه جدید استفاده کنند. کلاهی که چون لبه‌دار بود، نمی‌شد با آن به سجده رفت
و نماز خواند.
این کلاه لبه‌دار وارد فرهنگ معماری ما هم شد. سقف خانه‌ها هم لبه‌دار شد. تیمورتاش علاوه بر کلاه، کت و شلوار را هم وارد ایران کرد. چند خیاط روس آورد و ایرانی‌ها را مجبور کرد تا از کت و شلوارهای دوخت روس‌ها بپوشند. برای وزارت دربار هم دو لباس؛ یکی سرمه‌ای و دیگری خاکستری تدارک دید. تیمورتاش شیفته لباس‌های خارجی بود. به‌خصوص در اکثر مهمانی‌ها و مسافرت هایش، کلاه‌های مختلفی بر سر می‌گذاشت. برای همین تلاش کرد تا سلیقه‌اش را در سراسر ایران فراگیر کند.
کلاه پهلوی و کت و شلوار را به زور بر تن مردم کرد. البته، زوری که رضاخانِ تمام قد را پشت سرش داشت. تا قبل از این‌که تیمور تاش به سرش بزند که کلاه‌پهلوی به سر مردم کند، مردم ایران به فراخور وضع اقلیمی و قومیتی خود، از انواع لباس‌ها و کلاه‌ها و سرپوش استفاده می‌کردند. در خوزستان و جنوب، دشداشه و چفیه بود و در ترکمن صحرا، لباس ترکمنی به تن مردم بود. ایلات قشقایی، لباسی به تن می‌کردند که برای کوچ مناسب بود و قبایل کرد لباسی داشتند که در برابر سرما مقاوم بود. اقوام مختلف ایرانی، تنوع خیره‌کننده‌ای در پوشش داشتند. این تغییرات تیمورتاشی در سال 1305 شمسی به زور رضاخان ابلاغ و اجرا شد. تیمورتاش در کنار امثال علی‌اکبر داور، محمدعلی فروغی، نصرت‌الدوله فیروز و تدین، حلقه‌ای از روشنفکران فرنگی‌مآب بودند که زور رضاخان را اهرم مهمی برای تجدد در ایران می‌دانستند. تجددی که فهمیده نشده می‌بایست به مرحله اجرا می‌رسید.
این حلقه، پیشنهادهای فرهنگی و اجتماعی را برای رضاخان جذاب نشان می‌داد. اما اوضاع همیشه به کام تیمور تاش نماند. زمستان 1311 ورق برگشت. او را عزل و زندانی کردند. نهایتا در مهر 1312 توسط آمپول پزشک احمدی در زندان قصر کشته و در امامزاده عبدا... شهرری به خاک سپرده شد. اما ماجرای کشف حجاب، دو سال بعد از قتل تیمور تاش روی داد. حکم کشف حجاب در شش بند از 17 دی 1314 اجرایی شد. همه مسؤولان شهرها باید عکس‌هایی از جشن‌های کشف حجاب می‌گرفتند و می‌فرستادند. در اکثر عکس ها، صورت‌ها ترسیده و لباس‌ها ژولیده و مندرس بودند.
برخی از زنان که تا قبل از این با چادر و روبنده بیرون می‌رفتند، لباس مجلسی چندانی نداشتند، بنابراین خود را در پالتوی مردانه می‌پوشاندند و کلاه‌شاپوهای همسرانشان را تا جایی که می‌شد بر سرشان، پایین می‌کشیدند. رضاخان دستور داد تا به کارمندان برای تهیه لباس برای همسرانشان، وام بدهند. رضاخان می‌خواست قانون کشف حجاب را در اردیبهشت 1315 که با دهمین سال تاجگذاری مصادف می‌شد ابلاغ کند اما قیام مردم مشهد در مسجد جامع گوهرشاد در تیر 1314 علیه پوشش اجباری لباس فرنگی باعث شد تا رضاخان در اجرای حکم کشف حجاب، سریع‌تر عمل کند. آنچه در کلاه‌پهلوی می‌بینیم در واقع تاثیرات تحولات فرهنگی از سال 1305 تا 1314 شامل تغییرات پوششی اجباری است که تاثیراتی در شهر خیالی سامان دارد.
و نماز خواند.
این کلاه لبه‌دار وارد فرهنگ معماری ما هم شد. سقف خانه‌ها هم لبه‌دار شد. تیمورتاش علاوه بر کلاه، کت و شلوار را هم وارد ایران کرد. چند خیاط روس آورد و ایرانی‌ها را مجبور کرد تا از کت و شلوارهای دوخت روس‌ها بپوشند. برای وزارت دربار هم دو لباس؛ یکی سرمه‌ای و دیگری خاکستری تدارک دید. تیمورتاش شیفته لباس‌های خارجی بود. به‌خصوص در اکثر مهمانی‌ها و مسافرت هایش، کلاه‌های مختلفی بر سر می‌گذاشت. برای همین تلاش کرد تا سلیقه‌اش را در سراسر ایران فراگیر کند.
کلاه پهلوی و کت و شلوار را به زور بر تن مردم کرد. البته، زوری که رضاخانِ تمام قد را پشت سرش داشت. تا قبل از این‌که تیمور تاش به سرش بزند که کلاه‌پهلوی به سر مردم کند، مردم ایران به فراخور وضع اقلیمی و قومیتی خود، از انواع لباس‌ها و کلاه‌ها و سرپوش استفاده می‌کردند. در خوزستان و جنوب، دشداشه و چفیه بود و در ترکمن صحرا، لباس ترکمنی به تن مردم بود. ایلات قشقایی، لباسی به تن می‌کردند که برای کوچ مناسب بود و قبایل کرد لباسی داشتند که در برابر سرما مقاوم بود. اقوام مختلف ایرانی، تنوع خیره‌کننده‌ای در پوشش داشتند. این تغییرات تیمورتاشی در سال 1305 شمسی به زور رضاخان ابلاغ و اجرا شد. تیمورتاش در کنار امثال علی‌اکبر داور، محمدعلی فروغی، نصرت‌الدوله فیروز و تدین، حلقه‌ای از روشنفکران فرنگی‌مآب بودند که زور رضاخان را اهرم مهمی برای تجدد در ایران می‌دانستند. تجددی که فهمیده نشده می‌بایست به مرحله اجرا می‌رسید.
این حلقه، پیشنهادهای فرهنگی و اجتماعی را برای رضاخان جذاب نشان می‌داد. اما اوضاع همیشه به کام تیمور تاش نماند. زمستان 1311 ورق برگشت. او را عزل و زندانی کردند. نهایتا در مهر 1312 توسط آمپول پزشک احمدی در زندان قصر کشته و در امامزاده عبدا... شهرری به خاک سپرده شد. اما ماجرای کشف حجاب، دو سال بعد از قتل تیمور تاش روی داد. حکم کشف حجاب در شش بند از 17 دی 1314 اجرایی شد. همه مسؤولان شهرها باید عکس‌هایی از جشن‌های کشف حجاب می‌گرفتند و می‌فرستادند. در اکثر عکس ها، صورت‌ها ترسیده و لباس‌ها ژولیده و مندرس بودند.
برخی از زنان که تا قبل از این با چادر و روبنده بیرون می‌رفتند، لباس مجلسی چندانی نداشتند، بنابراین خود را در پالتوی مردانه می‌پوشاندند و کلاه‌شاپوهای همسرانشان را تا جایی که می‌شد بر سرشان، پایین می‌کشیدند. رضاخان دستور داد تا به کارمندان برای تهیه لباس برای همسرانشان، وام بدهند. رضاخان می‌خواست قانون کشف حجاب را در اردیبهشت 1315 که با دهمین سال تاجگذاری مصادف می‌شد ابلاغ کند اما قیام مردم مشهد در مسجد جامع گوهرشاد در تیر 1314 علیه پوشش اجباری لباس فرنگی باعث شد تا رضاخان در اجرای حکم کشف حجاب، سریع‌تر عمل کند. آنچه در کلاه‌پهلوی می‌بینیم در واقع تاثیرات تحولات فرهنگی از سال 1305 تا 1314 شامل تغییرات پوششی اجباری است که تاثیراتی در شهر خیالی سامان دارد.