فراز و نشیب‌های ساخت «كلاه پهلوی» از زبان مرحوم ضیاءالدین دری
«كلاه پهلوی» در آینده مرجع می‌شود
احسان سالمی روزنامه‌نگار
«كلاه پهلوی» آخرین ساخته مرحوم سید ضیاءالدین دری بود. اثری كه هم در زمان ساخت به واسطه طولانی شدن فرآیند ساخت و هم در زمان نمایش به واسطه برخی انتقادات درگیر حاشیه‌هایی شد. دری در گفت‌وگوهای متعددی در ارتباط با این اثر سعی كرده در ارتباط با فراز و نشیب‌های ساخت این اثر نمایشی و همچنین برخی حواشی پیش آمده برای آن توضیح بدهد. آنچه در ادامه می‌خوانید بخش‌هایی از گفت‌وگوهای او در دوره‌های مختلف درباره سریال
«كلاه پهلوی» است.
«كلاه پهلوی» ادای دین بود
سیدضیاءالدین دری در یكی از گفت‌وگوهای خود درباره چگونگی شكل‌گیری ایده ساخت این سریال گفت: «فكر نوشتن كلاه پهلوی از سال 61 به ذهنم خطور كرد. سال 65 كتاب كلاه پهلوی را در نسخه سینمایی نوشته و منتشر كردم. اما به دلیل آن‌كه آن زمان حال و روز سینما از نظر منابع مالی خوب نبود، داستان را به صورت سریال به تلویزیون آوردم. كلاه پهلوی چون به تاریخ معاصر و زمان كشف حجاب توسط رضاخان مربوط می‌شد، ظرفیت گسترش داستان را داشت. این شد كه سریال 54 قسمتی كلاه پهلوی با صرف ده سال زمان ساخته شد. این سریال از جمله ساخته‌های تاریخی تلویزیون است كه بسیار مظلوم واقع شد و هر كسی از ظن خود درباره آن قضاوت كرد. طیف نخست، سلطنت‌طلب‌ها بودند كه از كشف حجاب رضاخانی حمایت كردند و هنوز هم طرفدار بی‌حجابی زنان هستند. غافل از این‌كه آن اقدام با چوب و چماق همراه بود. طیف دوم، دگراندیشان خروج كرده از حاكمیت بودند كه با ژِست روشنفكری خواهان كمرنگ‌شدن مظاهر اسلامی مانند حجاب بودند و حجاب را با عدالت اجتماعی در منافات می‌دانستند. طیف سوم هم خود را جلوتر از علمای اسلامی می‌دیدند. این افراد بیشتر حزبی عمل می‌كردند و درصدد مچگیری از سریال و حتی قطع پخش آن از تلویزیون بودند. به هر حال با سانسور تقریبا 300 دقیقه از كل داستان، سریال كلاه پهلوی مردم را به دهه‌های اول تا سوم شمسی برد و با بخشی از تاریخ معاصر آشنا كرد. با كلاه پهلوی احساس می‌كنم وظیفه خود را در قبال انقلاب، امام، ایران، مادرم و تمام زنان كشورم ادا كرده‌ام.»
چرا كلاه پهلوی درگیر حاشیه شد؟
مرحوم دری در گفت‌وگویی در ارتباط با این‌كه چرا موفقیت‌های كیف انگلیسی برای كلاه پهلوی تكرار نشد؛ می‌گوید: «درباره كلاه پهلوی هم باید این موفقیت تكرار می‌شد اما فضاسازی رسانه‌ای كه ضد كلاه پهلوی از سوی هر دو جناح سیاسی كشور شكل گرفت، عجیب بود. هفته ششم، هفتم از سوی روزنامه‌های اصولگرا برای مصاحبه دعوت شدیم. انتشار روزنامه تازه چند ماه بود كه آغاز شده بود و در آن صحبت‌های خیلی جدی و تخصصی‌ای هم درباره سریال مطرح شد. اصلا هم این‌طور نبود كه بخواهیم زیر بغل انقلاب و نظام هندوانه بگذاریم. همان موقع آقای قوچانی قراری با من گذاشته بود تا به بهانه سریال با ماهنامه مهرنامه مصاحبه كنم. ایشان پس از این ماجرا سراغی از ما نگرفت. بعضی رسانه‌ها جو رسانه‌ای بی‌سابقه‌ای علیه سریال درست كرده بودند تا تظاهر كنند این كار زمین خورده طوری كه قوچانی هم كنار كشید، درحالی كه مردم كار را دوست داشتند و دنبال می‌كردند. از چند دانشگاه با من تماس گرفتند از جمله تهران و شریف تا برای بحث درباره سریال بروم ولی جا زدند. یك سال پس از پخش كلاه پهلوی دو جوان در جشنواره فیلم فجر جلو آمدند و سلام و علیك كردند و گفتند ما همان‌هایی هستیم كه سال 91 با شما برای آمدن به دانشگاه تماس گرفتیم، گفتم بله ولی چرا دیگر پی ماجرا را نگرفتید؟ گفتند متأسفانه دانشگاه اجازه نداد.»
كلاه پهلوی در آینده مرجع می‌شود
او همچنین در گفت‌وگویی دیگر با یكی از رسانه‌های اصلاح‌طلب در پاسخ به این پرسش كه واكنشش در مواجهه با ممیزی‌های مختلفی كه به این سریال وارد می‌شد، چه بود؛ گفت: «من سریالی ساختم حدود سه هزار دقیقه فیلم و هر قسمت آن بین 55 الی 60 دقیقه بود. اگر قرار باشد با حذف دو یا سه دقیقه در هر قسمت، آن سریال معنایش را به طور كلی از دست بدهد، بهتر است اساسا این سریال ساخته نشود. اما قبول می‌كنم كه وقتی بیش از 50 قسمت سریال در مجموع هر قسمتش دو، سه دقیقه حذف شود در كل 200دقیقه می‌شود كه زیاد است. اما چاره‌ای نیست. نمی‌توانستم با صاحبان سریال بجنگم. چون پول دادند و در قبال آینده نظام و بیت المال احساس مسوولیت می‌كنند. اما با حذفیاتی كه درمورد كلاه پهلوی انجام شد، در نهایت حدود 15 درصد كار آسیب دید و برای كاری نظیر كلاه پهلوی تا حدودی قابل تامل و تحمل است. چون هدفم این بود كه مردم آن دوران را ببینند. می‌دانم كه این فیلم در آینده به عنوان مرجع استفاده خواهد شد. یقین دارم در این فیلم چیزی به اشتباه نگفتم. اما هر كاری می‌تواند كسری‌هایی داشته باشد.»
ماجرای استقبال طلبه‌های مشهدی از كلاه پهلوی
یكی از خاطرات جالبی كه مرحوم دری در ارتباط با استقبال اقشار مختلف از سریال كلاه پهلوی تعریف می‌كند؛ مربوط به استقبال طلبه‌های مشهدی از این سریال است: «همان زمان یك روحانی از مشهد به من زنگ زد و گفت ما با دیدن كلاه پهلوی احساس تكلیف و دین كردیم تا با شما تماس بگیریم. به من گفت: ما در مشهد طلبه‌هایی داشتیم كه حتی تماشای سریال‌های تلویزیون جمهوری اسلامی را هم گناه می‌دانستند. گفت شما با این سریال طلبه‌ها را پای تلویزیون كشیدید، حالا هنوز سریال درحال پخش بود، گفتم چطور؟ گفت: خانم‌های آن طلبه‌ها سریال را دنبال می‌كردند
و به تدریج همسرانشان را هم پای تلویزیون كشیدند.
اصلا هم مبالغه نمی‌كرد، می‌گفت ما جلسه‌ای در صحن امام رضا(ع) گذاشتیم و با هم قرار گذاشتیم تا با شما تماس بگیریم و به خاطر این سریال از شما تشكر كنیم.»
«كلاه پهلوی» است.
«كلاه پهلوی» ادای دین بود
سیدضیاءالدین دری در یكی از گفت‌وگوهای خود درباره چگونگی شكل‌گیری ایده ساخت این سریال گفت: «فكر نوشتن كلاه پهلوی از سال 61 به ذهنم خطور كرد. سال 65 كتاب كلاه پهلوی را در نسخه سینمایی نوشته و منتشر كردم. اما به دلیل آن‌كه آن زمان حال و روز سینما از نظر منابع مالی خوب نبود، داستان را به صورت سریال به تلویزیون آوردم. كلاه پهلوی چون به تاریخ معاصر و زمان كشف حجاب توسط رضاخان مربوط می‌شد، ظرفیت گسترش داستان را داشت. این شد كه سریال 54 قسمتی كلاه پهلوی با صرف ده سال زمان ساخته شد. این سریال از جمله ساخته‌های تاریخی تلویزیون است كه بسیار مظلوم واقع شد و هر كسی از ظن خود درباره آن قضاوت كرد. طیف نخست، سلطنت‌طلب‌ها بودند كه از كشف حجاب رضاخانی حمایت كردند و هنوز هم طرفدار بی‌حجابی زنان هستند. غافل از این‌كه آن اقدام با چوب و چماق همراه بود. طیف دوم، دگراندیشان خروج كرده از حاكمیت بودند كه با ژِست روشنفكری خواهان كمرنگ‌شدن مظاهر اسلامی مانند حجاب بودند و حجاب را با عدالت اجتماعی در منافات می‌دانستند. طیف سوم هم خود را جلوتر از علمای اسلامی می‌دیدند. این افراد بیشتر حزبی عمل می‌كردند و درصدد مچگیری از سریال و حتی قطع پخش آن از تلویزیون بودند. به هر حال با سانسور تقریبا 300 دقیقه از كل داستان، سریال كلاه پهلوی مردم را به دهه‌های اول تا سوم شمسی برد و با بخشی از تاریخ معاصر آشنا كرد. با كلاه پهلوی احساس می‌كنم وظیفه خود را در قبال انقلاب، امام، ایران، مادرم و تمام زنان كشورم ادا كرده‌ام.»
چرا كلاه پهلوی درگیر حاشیه شد؟
مرحوم دری در گفت‌وگویی در ارتباط با این‌كه چرا موفقیت‌های كیف انگلیسی برای كلاه پهلوی تكرار نشد؛ می‌گوید: «درباره كلاه پهلوی هم باید این موفقیت تكرار می‌شد اما فضاسازی رسانه‌ای كه ضد كلاه پهلوی از سوی هر دو جناح سیاسی كشور شكل گرفت، عجیب بود. هفته ششم، هفتم از سوی روزنامه‌های اصولگرا برای مصاحبه دعوت شدیم. انتشار روزنامه تازه چند ماه بود كه آغاز شده بود و در آن صحبت‌های خیلی جدی و تخصصی‌ای هم درباره سریال مطرح شد. اصلا هم این‌طور نبود كه بخواهیم زیر بغل انقلاب و نظام هندوانه بگذاریم. همان موقع آقای قوچانی قراری با من گذاشته بود تا به بهانه سریال با ماهنامه مهرنامه مصاحبه كنم. ایشان پس از این ماجرا سراغی از ما نگرفت. بعضی رسانه‌ها جو رسانه‌ای بی‌سابقه‌ای علیه سریال درست كرده بودند تا تظاهر كنند این كار زمین خورده طوری كه قوچانی هم كنار كشید، درحالی كه مردم كار را دوست داشتند و دنبال می‌كردند. از چند دانشگاه با من تماس گرفتند از جمله تهران و شریف تا برای بحث درباره سریال بروم ولی جا زدند. یك سال پس از پخش كلاه پهلوی دو جوان در جشنواره فیلم فجر جلو آمدند و سلام و علیك كردند و گفتند ما همان‌هایی هستیم كه سال 91 با شما برای آمدن به دانشگاه تماس گرفتیم، گفتم بله ولی چرا دیگر پی ماجرا را نگرفتید؟ گفتند متأسفانه دانشگاه اجازه نداد.»
كلاه پهلوی در آینده مرجع می‌شود
او همچنین در گفت‌وگویی دیگر با یكی از رسانه‌های اصلاح‌طلب در پاسخ به این پرسش كه واكنشش در مواجهه با ممیزی‌های مختلفی كه به این سریال وارد می‌شد، چه بود؛ گفت: «من سریالی ساختم حدود سه هزار دقیقه فیلم و هر قسمت آن بین 55 الی 60 دقیقه بود. اگر قرار باشد با حذف دو یا سه دقیقه در هر قسمت، آن سریال معنایش را به طور كلی از دست بدهد، بهتر است اساسا این سریال ساخته نشود. اما قبول می‌كنم كه وقتی بیش از 50 قسمت سریال در مجموع هر قسمتش دو، سه دقیقه حذف شود در كل 200دقیقه می‌شود كه زیاد است. اما چاره‌ای نیست. نمی‌توانستم با صاحبان سریال بجنگم. چون پول دادند و در قبال آینده نظام و بیت المال احساس مسوولیت می‌كنند. اما با حذفیاتی كه درمورد كلاه پهلوی انجام شد، در نهایت حدود 15 درصد كار آسیب دید و برای كاری نظیر كلاه پهلوی تا حدودی قابل تامل و تحمل است. چون هدفم این بود كه مردم آن دوران را ببینند. می‌دانم كه این فیلم در آینده به عنوان مرجع استفاده خواهد شد. یقین دارم در این فیلم چیزی به اشتباه نگفتم. اما هر كاری می‌تواند كسری‌هایی داشته باشد.»
ماجرای استقبال طلبه‌های مشهدی از كلاه پهلوی
یكی از خاطرات جالبی كه مرحوم دری در ارتباط با استقبال اقشار مختلف از سریال كلاه پهلوی تعریف می‌كند؛ مربوط به استقبال طلبه‌های مشهدی از این سریال است: «همان زمان یك روحانی از مشهد به من زنگ زد و گفت ما با دیدن كلاه پهلوی احساس تكلیف و دین كردیم تا با شما تماس بگیریم. به من گفت: ما در مشهد طلبه‌هایی داشتیم كه حتی تماشای سریال‌های تلویزیون جمهوری اسلامی را هم گناه می‌دانستند. گفت شما با این سریال طلبه‌ها را پای تلویزیون كشیدید، حالا هنوز سریال درحال پخش بود، گفتم چطور؟ گفت: خانم‌های آن طلبه‌ها سریال را دنبال می‌كردند
و به تدریج همسرانشان را هم پای تلویزیون كشیدند.
اصلا هم مبالغه نمی‌كرد، می‌گفت ما جلسه‌ای در صحن امام رضا(ع) گذاشتیم و با هم قرار گذاشتیم تا با شما تماس بگیریم و به خاطر این سریال از شما تشكر كنیم.»