یک سال پس از قتل خاشقچی، مستندی درباره او ساخته شده که سروصدای زیادی به پا کرده است
قتل با اره؛ نسخه واقعی
منتقدان سینمایی از آن به عنوان یك مستند بی‌نظیر اسم می‌برند، مستندی كه توانسته زوایای پنهان قتل فجیع شهروند تركیه‌ای و روزنامه‌نگار مقیم آمریكا را مورد بحث و بررسی قرار دهد. «دگراندیش» تلاش دارد نگاهی مستقل و واقعگرا به قتل جمال خاشقچی، كارمند روزنامه واشنگتن پست در سال گذشته میلادی داشته باشد و برای این منظور، سازنده‌اش به مكان‌ها و جاهای مختلف سر زده و با افراد مختلفی به صحبت نشسته است.
حاصل كار، چیزی شده كه تعجب و شگفتی منتقدان را به همراه داشته و آنها را وادار به بیان این نكته كرده كه دگراندیش، گونه مستند را وارد وادی جدیدی كرده و مرزهای تازه‌ای برای این ژانر گشوده است. طبیعی است كه این مستند مورد توجه فراوان قرار گیرد. مثله كردن خاشقچی در داخل سفارت عربستان در كشور تركیه، بیشتر شبیه داستان فیلمنامه یك اكشن ترسناك و دلهره‌آور‌هالیوودی است كه در گونه سینمای چاقوكشی ساخته می‌شود و تماشاگرانش را در شوك و بهت فرو می‌برد. اما این بار، داستان واقعی است و قتل با اره در عالم واقعیت رخ می‌دهد.
تراژدی رسوایی سیاسی مربوط به خاشقچی، دامن كاخ سلطنتی عربستان را گرفت و خون نویسنده پایمال نشد. حالا برایان فوگل مستندسازی كه در كارنامه‌اش جایزه اسكار را هم دارد، این ماجرا را به عنوان دستمایه ساخته تازه‌اش انتخاب كرده و درامی تكان‌دهنده و تلخ را به تصویر كشیده است.
نشریه‌هالیوود ریپورتر در گزارشی ویژه، به طور مفصل به مستند دگراندیش پرداخته است. فیلم روزشمار اتفاقاتی است كه به قتل خاشقچی منجر شد. صحنه‌های واقعی در این مستند در كنار صحنه‌هایی قرار می‌گیرد كه فوگل با دوربین خودش برداشته و تماشاچی تعدادی از چهره‌ها و شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی سرشناس و ناشناس را مقابل دوربین این فیلمساز می‌بیند، كه هر یك درباره قطعاتی متفاوت از جدول معماگونه قتل نویسنده صحبت كرده و گزارش می‌دهند.
موشكافی واقعیات
فوگل كه علاقه خاصی به موشكافی واقعیات دارد و در ساخته‌هایش به دنبال رونمایی از پشت پرده رسوایی‌های معروف و پرسروصداست، نمی‌توانست سوژه‌ای بهتر از سلاخی دولتی یك مخالف سیاسی توسط حكام واپسگرای كشورش پیدا كند. در همان زمان اعلام خبر سلاخی نویسنده، همگان روی این نكته تاكید داشتند كه قتل او به دستور محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان بوده است. فوگل كه سال 2017 در مستند اسكار گرفته‌اش «ایكاروس» به بررسی رسوایی مربوط به دوپینگ ورزشكاران روس پرداخته بود، این بار ماجرایی هیجان‌انگیزتر را پیش روی خود داشت.
فیلمساز می‌گوید برای ساخت دگراندیش وقت زیادی نداشت و مجبور بود آن‌را به سرعت آماده كند. برای كسانی كه با حوادث بین‌المللی و مسائل روز سیاسی آشنا هستند، خاشقچی حكم یكی از اعضای خانواده سلطنتی را داشت كه در درازمدت مغضوب دوستان و همراهان دیروزی خودش می‌شود. تلاش فوگل برای كشف واقعیت، باعث خلق مستندی تكان‌دهنده و پر پیچ و تاب و تامل‌برانگیز می‌شود. قصد فیلمساز این بود كه نگاهی عمیق و همه‌جانبه به موضوع بیندازد. برای همین، در ابتدای مستند تماشاچی با دوستان نزدیك خاشقچی روبه‌رو می‌شود. یكی از آنها عمر عبدالعزیز است كه در تورنتوی كانادا زندگی و كار می‌كند. بعد از آن نوبت به نامزد متوفای‌هاتیك چنگیز می‌رسد كه بیرون از محوطه سفارتخانه، در انتظار خاشقچی بود و نمی‌دانست داخل سفارتخانه، افرادی مشغول مثله كردن او هستند. صحبت‌های این دو، دلایل خاشقچی برای تبعید را آشكار می‌كند.
یادآور درام‌های دلهره‌آور‌هالیوودی
با وجود لحن تلخ و مستند دگراندیش، منتقدان از آن به عنوان اثری یاد می‌كنند كه یادآور درام‌های دلهره‌آور‌هالیوودی است. بسیاری به شباهت‌های فیلم با ساخته‌های درخشان آلفرد هیچكاك (كه لقب استاد دلهره را گرفته بود) اشاره دارند. در حقیقت، فوگل برای زبان فیلمش از همان روش‌هایی بهره گرفته كه دلهره‌سازان‌هالیوودی بهره می‌گیرند تا تماشاگران‌شان را بترسانند. بر همین اساس است كه تعلیق حرف اول را در روایت ماجرا می‌زند. در كنار آن، استفاده از یك موسیقی پررمزوراز به فیلمساز كمك می‌كند تا حال و هوای مورد نظر خود را خلق و بیننده را كاملا درگیر فضای رعب‌آور داستان مستند خود كند. در همین حال، تدوین تقطیعی فیلم نوعی بلاتكلیفی و پا درهوایی ایجاد می‌كند كه كاملا به داستان آن می‌خورد. از این منظر، دگراندیش را نمی‌توان با هیچ مستند سیاسی دیگری مقایسه كرد. زبان و لحن روایتی فیلمساز در تعریف ماجرای مستند خود، بسیار سینمایی و داستانی است و به ژانر سینمای مستند نمی‌خورد.
نكته جالب در رابطه با مستند دگراندیش، ارجاعاتی است كه فیلم به بقیه جهان عرب می‌دهد و یك‌سری پرسش‌ها را هم در رابطه با كل جهان عرب و موقعیت آن در جامعه بین‌المللی و سیاست‌های مربوط به آن می‌دهد. این مساله به داستان فیلم کمك می‌كند تا نگاهی عمیق‌تر و اساسی‌تر به فاجعه‌ای داشته باشد كه دنیا را در روز دوم اكتبر 2018 تكان داد. به باور اهل فن «دگراندیش» هم تراژیك و هم هشداردهنده است و زمینه‌هایی را كه باعث وقوع چنین حادثه تلخی می‌شود، مورد بررسی قرار داده و راه‌هایی برای جلوگیری از تكرار آن را مطرح می‌كند.
نشریه‌هالیوود ریپورتر در گزارشی ویژه، به طور مفصل به مستند دگراندیش پرداخته است. فیلم روزشمار اتفاقاتی است كه به قتل خاشقچی منجر شد. صحنه‌های واقعی در این مستند در كنار صحنه‌هایی قرار می‌گیرد كه فوگل با دوربین خودش برداشته و تماشاچی تعدادی از چهره‌ها و شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی سرشناس و ناشناس را مقابل دوربین این فیلمساز می‌بیند، كه هر یك درباره قطعاتی متفاوت از جدول معماگونه قتل نویسنده صحبت كرده و گزارش می‌دهند.
موشكافی واقعیات
فوگل كه علاقه خاصی به موشكافی واقعیات دارد و در ساخته‌هایش به دنبال رونمایی از پشت پرده رسوایی‌های معروف و پرسروصداست، نمی‌توانست سوژه‌ای بهتر از سلاخی دولتی یك مخالف سیاسی توسط حكام واپسگرای كشورش پیدا كند. در همان زمان اعلام خبر سلاخی نویسنده، همگان روی این نكته تاكید داشتند كه قتل او به دستور محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان بوده است. فوگل كه سال 2017 در مستند اسكار گرفته‌اش «ایكاروس» به بررسی رسوایی مربوط به دوپینگ ورزشكاران روس پرداخته بود، این بار ماجرایی هیجان‌انگیزتر را پیش روی خود داشت.
فیلمساز می‌گوید برای ساخت دگراندیش وقت زیادی نداشت و مجبور بود آن‌را به سرعت آماده كند. برای كسانی كه با حوادث بین‌المللی و مسائل روز سیاسی آشنا هستند، خاشقچی حكم یكی از اعضای خانواده سلطنتی را داشت كه در درازمدت مغضوب دوستان و همراهان دیروزی خودش می‌شود. تلاش فوگل برای كشف واقعیت، باعث خلق مستندی تكان‌دهنده و پر پیچ و تاب و تامل‌برانگیز می‌شود. قصد فیلمساز این بود كه نگاهی عمیق و همه‌جانبه به موضوع بیندازد. برای همین، در ابتدای مستند تماشاچی با دوستان نزدیك خاشقچی روبه‌رو می‌شود. یكی از آنها عمر عبدالعزیز است كه در تورنتوی كانادا زندگی و كار می‌كند. بعد از آن نوبت به نامزد متوفای‌هاتیك چنگیز می‌رسد كه بیرون از محوطه سفارتخانه، در انتظار خاشقچی بود و نمی‌دانست داخل سفارتخانه، افرادی مشغول مثله كردن او هستند. صحبت‌های این دو، دلایل خاشقچی برای تبعید را آشكار می‌كند.
یادآور درام‌های دلهره‌آور‌هالیوودی
با وجود لحن تلخ و مستند دگراندیش، منتقدان از آن به عنوان اثری یاد می‌كنند كه یادآور درام‌های دلهره‌آور‌هالیوودی است. بسیاری به شباهت‌های فیلم با ساخته‌های درخشان آلفرد هیچكاك (كه لقب استاد دلهره را گرفته بود) اشاره دارند. در حقیقت، فوگل برای زبان فیلمش از همان روش‌هایی بهره گرفته كه دلهره‌سازان‌هالیوودی بهره می‌گیرند تا تماشاگران‌شان را بترسانند. بر همین اساس است كه تعلیق حرف اول را در روایت ماجرا می‌زند. در كنار آن، استفاده از یك موسیقی پررمزوراز به فیلمساز كمك می‌كند تا حال و هوای مورد نظر خود را خلق و بیننده را كاملا درگیر فضای رعب‌آور داستان مستند خود كند. در همین حال، تدوین تقطیعی فیلم نوعی بلاتكلیفی و پا درهوایی ایجاد می‌كند كه كاملا به داستان آن می‌خورد. از این منظر، دگراندیش را نمی‌توان با هیچ مستند سیاسی دیگری مقایسه كرد. زبان و لحن روایتی فیلمساز در تعریف ماجرای مستند خود، بسیار سینمایی و داستانی است و به ژانر سینمای مستند نمی‌خورد.
نكته جالب در رابطه با مستند دگراندیش، ارجاعاتی است كه فیلم به بقیه جهان عرب می‌دهد و یك‌سری پرسش‌ها را هم در رابطه با كل جهان عرب و موقعیت آن در جامعه بین‌المللی و سیاست‌های مربوط به آن می‌دهد. این مساله به داستان فیلم کمك می‌كند تا نگاهی عمیق‌تر و اساسی‌تر به فاجعه‌ای داشته باشد كه دنیا را در روز دوم اكتبر 2018 تكان داد. به باور اهل فن «دگراندیش» هم تراژیك و هم هشداردهنده است و زمینه‌هایی را كه باعث وقوع چنین حادثه تلخی می‌شود، مورد بررسی قرار داده و راه‌هایی برای جلوگیری از تكرار آن را مطرح می‌كند.