حاشیه‌های جشن منتقدان سینما و جشنواره شعر فجر در چه موضوعی ریشه دارند؟
هنر تناقض
فضای فرهنگ و هنر همیشه جزو پیشروترین فضاهاست. عموم اهالی این حوزه با کسی رودربایستی و تعارف ندارند. هنرمندان و فرهنگیان در همه جای دنیا معمولا زبان و قلم تند‌و‌تیز و غیرمحافظه‌کارانه‌ای دارند. این امر فی نفسه خوب یا بد نیست. هر فردی در یک جامعه می‌تواند نظر خاص خودش را داشته باشد. سوال اما آنجاست که تکلیف چیست وقتی زبان و عملکرد هنرمند یا اهل فرهنگ در یک راستا نیست؛ وقتی زبان یک هنرمند، سخنی می‌گوید و عملکردش اما نشان به سمت و سویی دیگر دارد؟ حاشیه‌های اخیر جشنواره شعر فجر و صحبت‌هایی که پنجشنبه‌شب در مراسم جشن منتقدان و از زبان بعضی سینماگران و هنرمندان بیرون آمد، دوباره این دوگانه را به ذهن متبادر می‌کند.
«ما خود خود مردمیم... اسم مزخرف سلبریتی را از روی ما بردارید!» حامد بهداد، بازیگر سینما دوباره با این جملات به متن اخبار و رسانه‌ها بازگشت. بهداد که برای بازی در فیلم «قصر شیرین» ساخته رضا میرکریمی، برنده تندیس سیزدهمین جشن منتقدان سینما شده بود، روی صحنه رفت تا گلایه‌ها و انتقادهای خود را از وقایع آبان‌ماه از پشت این تریبون اعلام کند. لابه‌لای حرف‌هایش، نقد تند و تیزی هم کرد از کسانی که با نام سلبریتی، همراهی امثال او را با مردم جدی نمی‌گیرند. بهداد به نمایندگی از سینماگران اعلام کرد آنها خود خود مردمند نه سلبریتی‌هایی جدا از بدنه عادی جامعه! نکته جالب آن‌که این دیدگاه‌های بهداد در حالی از زبان او رسانه‌ای می‌شود که هنوز چند هفته از سوژه معافیت مالیاتی هنرمندان در رسانه‌ها نمی‌گذرد؛ معافیت مالیاتی که همه اهالی فرهنگ و هنر را از جمله بازیگران سینما از پرداخت مالیات معاف می‌کند. همین تناقض باعث شد تعدادی از کاربران شبکه‌های اجتماعی، ادعای بهداد را بر خلاف چیزی بدانند که در واقعیت از او سر می‌زند. یکی از خبرنگاران فرهنگی با اشاره به همین موضوع توییت زده: «بیایید حقوق پایه رو ۲ میلیون تومن در نظر بگیریم که این طوری غالب جمعیت کارگر و کارمند، سالانه حدود ۳۰میلیون در میارن. اگر فرض کنیم بازیگری مثل بهداد ۳سال هم بیکار بمونه و حتی اگر رقم ۴میلیارد رو هم باورنکنیم و تخمین باورپذیرتری مثل ۳۰۰میلیون رو بپذیریم بازم ۱۰برابر خود خود مردم می‌شه!» کاربر دیگری نوشته: «من خود خود مردمم اما مالیات نمی‌دهم!» این بستر تناقض و ایستادن روی این شکاف، اما محدود به حوزه سینما نیست.
عده‌ای هم به سفر آبان‌ماه بهداد به کالیفرنیا اشکال گرفتند که چرا او در همان اوضاعی که می‌گوید در کنار مردم بوده، عکس‌هایش را از سواحل کالیفرنیا برای مخاطبانش به اشتراک می‌گذاشته.
حاشیه‌هایی که در یکی دو روز گذشته اطراف جشنواره شعر فجر رخ داده است هم روی یک تناقض و بستر پاردوکسیکال ایجاد شده است. انتخاب سارا متقی، شاعر دهه هفتادی به عنوان یکی از برگزیدگان بخش ویژه جشنواره شعر فجر هم در یکی دو روز گذشته حاشیه‌های زیادی داشته است. او را هم می‌توان نمونه‌ای از یک کنش تناقض‌آمیز دانست که رفتار و گفتاری متناقض با یکدیگر را در پیش گرفته است. انتخاب او به عنوان یکی از برگزیده‌های حاکمیتی‌ترین جشنواره شعر داخلی در حالی صورت می‌گیرد که حمله‌های تند و تیز علیه حاکمیت در کارنامه‌اش به چشم می‌خورد؛ از ایراد اتهام به چهره‌های تاریخی انقلاب به نقل از بعضی کتاب‌های عناصر درجه چندم سیاسی اپوزیسیون گرفته تا طعنه و کنایه‌هایی به بعضی شخصیت‌ها حتی شهید سلیمانی. شاعر دهه هفتادی حاشیه‌ساز، اما روراست‌تر از بسیاری است که دیدگاه‌های ساختارشکنانه خودش را پنهان کند و از خود چهره دیگری بسازد. او در توییتی که یک هفته قبل منتشر کرده نوشته: «من تنفر از جمهوری اسلامی رو در هر موردی اگر بتونم یک لحظه فراموش کنم، بابت سلب شدن حقوق تحصیلیم فراموش نمی کنم! اینو می تونین کما فی‌السابق مث خیلی از عکس‌ها و متن‌های دیگه‌ام شات بگیرین برای اطلاعات و حراست هر جایی بفرستین!» هر چند روراستی این شاعر جوان بین این همه دورویی که در بین بعضی هنرمندان رواج یافته قابل توجه است اما مساله تناقض رفتار و گفتاری او همچنان با شدت و حدت پابرجاست. نه تنها او که هر فرد دیگری می‌تواند نظر مثبتی نسبت به حاکمیت نداشته باشد، ولی سوال آنجاست که اگر در گفتار مدعی چنین موضع و تنفری هستیم، شرکت در یک رویداد به تعبیر بعضی از اهالی فرهنگ، حاکمیتی، عملی است که با رفتار،نظرات و پست‌های تند و تیز و چه‌گووارانه‌طور خانم شاعر نمی‌خواند. تناقض و پارادوکسی که مانند شکاف رفتار و گفتار هنرمندان و سلبریتی‌ها و حامد بهداد به این راحتی‌ها پر شدنی نیست. سوالی که شاید خانم شاعر برایش پاسخی داشته باشد.
سیاستگذار مورد نظر در دسترس نمی‌باشد
وجه دیگر این ماجرا اما به ساختاری باز می‌گردد که با عنوان «جشنواره شعر فجر» فعالیت می‌کند. ساختاری که ظاهرا به حکم نامش باید یک هویت مشخص نسبت به مفهومی مانند انقلاب و ارزش‌‌های آن داشته باشد اما خروجی‌های آن بعضا با چنین حاشیه‌هایی روبه‌رو می‌شود. در غیاب مسوولان معاونت فرهنگی ارشاد که سیاستگذار اصلی این رویداد محسوب می‌شوند سراغ یکی از داوران بخش ویژه رفتیم. مرتضی کاردر از همکاران مطبوعاتی ما که جزو تیم داوری بخش ویژه جشنواره هم محسوب می‌شود پاسخگوی ما بود. او با بیان این‌که داوری و انتخاب برگزیده‌های این بخش از جشنواره بر مبنای آثاری بوده که بدون نام شاعر در اختیار آنها قرار گرفته به جام‌جم می‌گوید: «ما در تیم داوری صرفا به متن توجه داریم سوای فرامتن‌ها و حاشیه‌ها!» کاردر البته این نکته را هم اعلام می‌کند که شخص او از این حواشی نداشته و بعد از این اتفاقات بوده که از آنها مطلع شده است.
به عقیده کاردر حساسیتی که در مورد جشنواره شعر فجر یا جایزه جلال وجود دارد در مورد باقی رویدادهای فرهنگی مشاهده نمی‌شود و همین هم باعث شده این جشنواره‌ها و جایزه‌ها عموما محافظه‌کار شوند و قدم رو به جلویی نداشته باشند. از او درباره هویت و آیین‌نامه جشنواره شعر می‌پرسیم و این‌که اصولا چنین رویداد حاکمیتی چه هویتی باید داشته باشد. او صادقانه اعلام می‌کند چیزی به نام آیین‌نامه جشنواره را تا این لحظه ندیده. با این حال اما عقیده دارد چنین رویدادی با توجه به وجه ملی بودن، باید کارکرد و هویت اصلی خود را معرفی چهره‌های جدید ادبی و فرهنگی قرار دهد فارغ از آن‌که به چه خط و جریانی تعلق داشته باشند. از داور جوان جشنواره درباره حساسیت‌های ایجاد شده در مورد شخص سارا متقی می‌پرسیم و شدت و غلظت این حساسیت‌ها که تقریبا در هیچ‌کدام از رویدادهای فرهنگی کشور سابقه نداشته. او مشکل اصلی این موضوع را به تبیین نشدن وجوه مختلف شخصیتی مانند سردار سلیمانی می‌داند در عین آن‌که اشخاصی مانند محمود دولت‌آبادی، یرواند آبراهمیان یا حتی اردشیر زاهدی از شهید سلیمانی تمجید می‌کنند، اما بعضی‌ها هم در داخل از این جایگاه و نقش غافلند و چنین شخصیتی را آنچنان که در حد و جایگاه خودش باشد نشناخته‌اند. به عنوان سوال آخر از کاردر می‌پرسیم شخص او اگر از حواشی متقی درباره شهید سلیمانی آگاه بود آیا باز هم همین نگاه را به اثر او داشت که قبلا داشته؟!
هرچند او به عنوان یک داور از پاسخ صریح به این سوال طفره می‌رود، اما پاسخش نشان می‌دهد مرجع اصلی پاسخ به این سوال، سیاستگذاران جشنواره هستند و آیین‌نامه‌ای که ظاهرا مشخص نیست آیا برای جشنواره، هویتی تعریف کرده یا نه. کاردر در پاسخ به این سوال ما می‌گوید شخص من به عنوان یک داور در چارچوب جشنواره موظف به بررسی و قوت و ضعف اثر او نسبت به معیارهای ادبی و شعری هستم و نباید حواشی غیرمرتبط با ادبیات و شعر را در قضاوت خودم دخیل کنم.
عده‌ای هم به سفر آبان‌ماه بهداد به کالیفرنیا اشکال گرفتند که چرا او در همان اوضاعی که می‌گوید در کنار مردم بوده، عکس‌هایش را از سواحل کالیفرنیا برای مخاطبانش به اشتراک می‌گذاشته.
حاشیه‌هایی که در یکی دو روز گذشته اطراف جشنواره شعر فجر رخ داده است هم روی یک تناقض و بستر پاردوکسیکال ایجاد شده است. انتخاب سارا متقی، شاعر دهه هفتادی به عنوان یکی از برگزیدگان بخش ویژه جشنواره شعر فجر هم در یکی دو روز گذشته حاشیه‌های زیادی داشته است. او را هم می‌توان نمونه‌ای از یک کنش تناقض‌آمیز دانست که رفتار و گفتاری متناقض با یکدیگر را در پیش گرفته است. انتخاب او به عنوان یکی از برگزیده‌های حاکمیتی‌ترین جشنواره شعر داخلی در حالی صورت می‌گیرد که حمله‌های تند و تیز علیه حاکمیت در کارنامه‌اش به چشم می‌خورد؛ از ایراد اتهام به چهره‌های تاریخی انقلاب به نقل از بعضی کتاب‌های عناصر درجه چندم سیاسی اپوزیسیون گرفته تا طعنه و کنایه‌هایی به بعضی شخصیت‌ها حتی شهید سلیمانی. شاعر دهه هفتادی حاشیه‌ساز، اما روراست‌تر از بسیاری است که دیدگاه‌های ساختارشکنانه خودش را پنهان کند و از خود چهره دیگری بسازد. او در توییتی که یک هفته قبل منتشر کرده نوشته: «من تنفر از جمهوری اسلامی رو در هر موردی اگر بتونم یک لحظه فراموش کنم، بابت سلب شدن حقوق تحصیلیم فراموش نمی کنم! اینو می تونین کما فی‌السابق مث خیلی از عکس‌ها و متن‌های دیگه‌ام شات بگیرین برای اطلاعات و حراست هر جایی بفرستین!» هر چند روراستی این شاعر جوان بین این همه دورویی که در بین بعضی هنرمندان رواج یافته قابل توجه است اما مساله تناقض رفتار و گفتاری او همچنان با شدت و حدت پابرجاست. نه تنها او که هر فرد دیگری می‌تواند نظر مثبتی نسبت به حاکمیت نداشته باشد، ولی سوال آنجاست که اگر در گفتار مدعی چنین موضع و تنفری هستیم، شرکت در یک رویداد به تعبیر بعضی از اهالی فرهنگ، حاکمیتی، عملی است که با رفتار،نظرات و پست‌های تند و تیز و چه‌گووارانه‌طور خانم شاعر نمی‌خواند. تناقض و پارادوکسی که مانند شکاف رفتار و گفتار هنرمندان و سلبریتی‌ها و حامد بهداد به این راحتی‌ها پر شدنی نیست. سوالی که شاید خانم شاعر برایش پاسخی داشته باشد.
سیاستگذار مورد نظر در دسترس نمی‌باشد
وجه دیگر این ماجرا اما به ساختاری باز می‌گردد که با عنوان «جشنواره شعر فجر» فعالیت می‌کند. ساختاری که ظاهرا به حکم نامش باید یک هویت مشخص نسبت به مفهومی مانند انقلاب و ارزش‌‌های آن داشته باشد اما خروجی‌های آن بعضا با چنین حاشیه‌هایی روبه‌رو می‌شود. در غیاب مسوولان معاونت فرهنگی ارشاد که سیاستگذار اصلی این رویداد محسوب می‌شوند سراغ یکی از داوران بخش ویژه رفتیم. مرتضی کاردر از همکاران مطبوعاتی ما که جزو تیم داوری بخش ویژه جشنواره هم محسوب می‌شود پاسخگوی ما بود. او با بیان این‌که داوری و انتخاب برگزیده‌های این بخش از جشنواره بر مبنای آثاری بوده که بدون نام شاعر در اختیار آنها قرار گرفته به جام‌جم می‌گوید: «ما در تیم داوری صرفا به متن توجه داریم سوای فرامتن‌ها و حاشیه‌ها!» کاردر البته این نکته را هم اعلام می‌کند که شخص او از این حواشی نداشته و بعد از این اتفاقات بوده که از آنها مطلع شده است.
به عقیده کاردر حساسیتی که در مورد جشنواره شعر فجر یا جایزه جلال وجود دارد در مورد باقی رویدادهای فرهنگی مشاهده نمی‌شود و همین هم باعث شده این جشنواره‌ها و جایزه‌ها عموما محافظه‌کار شوند و قدم رو به جلویی نداشته باشند. از او درباره هویت و آیین‌نامه جشنواره شعر می‌پرسیم و این‌که اصولا چنین رویداد حاکمیتی چه هویتی باید داشته باشد. او صادقانه اعلام می‌کند چیزی به نام آیین‌نامه جشنواره را تا این لحظه ندیده. با این حال اما عقیده دارد چنین رویدادی با توجه به وجه ملی بودن، باید کارکرد و هویت اصلی خود را معرفی چهره‌های جدید ادبی و فرهنگی قرار دهد فارغ از آن‌که به چه خط و جریانی تعلق داشته باشند. از داور جوان جشنواره درباره حساسیت‌های ایجاد شده در مورد شخص سارا متقی می‌پرسیم و شدت و غلظت این حساسیت‌ها که تقریبا در هیچ‌کدام از رویدادهای فرهنگی کشور سابقه نداشته. او مشکل اصلی این موضوع را به تبیین نشدن وجوه مختلف شخصیتی مانند سردار سلیمانی می‌داند در عین آن‌که اشخاصی مانند محمود دولت‌آبادی، یرواند آبراهمیان یا حتی اردشیر زاهدی از شهید سلیمانی تمجید می‌کنند، اما بعضی‌ها هم در داخل از این جایگاه و نقش غافلند و چنین شخصیتی را آنچنان که در حد و جایگاه خودش باشد نشناخته‌اند. به عنوان سوال آخر از کاردر می‌پرسیم شخص او اگر از حواشی متقی درباره شهید سلیمانی آگاه بود آیا باز هم همین نگاه را به اثر او داشت که قبلا داشته؟!
هرچند او به عنوان یک داور از پاسخ صریح به این سوال طفره می‌رود، اما پاسخش نشان می‌دهد مرجع اصلی پاسخ به این سوال، سیاستگذاران جشنواره هستند و آیین‌نامه‌ای که ظاهرا مشخص نیست آیا برای جشنواره، هویتی تعریف کرده یا نه. کاردر در پاسخ به این سوال ما می‌گوید شخص من به عنوان یک داور در چارچوب جشنواره موظف به بررسی و قوت و ضعف اثر او نسبت به معیارهای ادبی و شعری هستم و نباید حواشی غیرمرتبط با ادبیات و شعر را در قضاوت خودم دخیل کنم.