آموزش مهار خشم به فرزندان
معصومیت از دست رفته
هر قدر هم بخواهیم فرزندمان را پاستوریزه و به قاعده بار بیاوریم، ولی در جامعه‌ای زندگی می‌كنیم كه خشونت در بزرگسالان آن بسیار دیده می‌شود و فرزندان ما نیز در آینده وارد همین محیط می‌شوند. گاهی هم خود ما به كودكانی برمی‌خوریم كه رفتارهای پرخاشگرانه زیادی از خود نشان می‌دهند. چه بخواهیم فرزندانمان را برای ورود به جامعه‌ای آماده كنیم كه پرخاشگری در آن موج می‌زند و چه خود ما صاحب فرزندی باشیم كه از همان كودكی بسیار پرخاشگرانه برخورد می‌كند، ناچار هستیم كه مهارت مدیریت خشم رابه فرزندمان آموزش دهیم تا شاهد یك بزرگسال خشمگین نباشیم.
عطیه رضایی / روان‌شناس بالینی
چرا كودك ما پرخاشگر می‌شود؟
طبع شیرین و لطیف كودكان طوری آفریده شده كه دنیا را جای بهتری برای زندگی كردن پدر و مادر و باقی بزرگسالان می‌كند، اما خیلی از اوقات محیط، زمینه پرخاشگر شدن او را فراهم می‌كند و ما فراموش می‌كنیم كودكان تا چه حد از دنیای اطراف و رفتار والدین خود
الگو می‌گیرند و همان‌ها را تكرار می‌كنند. به غیر از اینها مجموع عوامل زیر نیز می‌تواند معصومیت و پاكی یك كودك را به آتشفشانی از خشم و نفرت تبدیل كند.
۱ ــ حسادت: خیلی وقت‌ها حسادت كردن نسبت به همسالان باعث خشم و عصبانیت كودك می‌شود. وقتی او در هر موقعیتی خود را در جایگاه كمتری نسبت به دوستان خود می‌بیند و آنها را بهتر و برتر از خود می‌داند، طبیعی است كه نسبت به آنها پرخاشگری نشان دهد. البته در این بین رفتار والدین و معلمان هم در مقایسه‌كردن‌های نابجای كودكان با یكدیگر و ایجاد این حس در آنها بی‌تاثیر نیست.
۲ ــ تولد فرزند جدید: وقتی فرزند جدیدی وارد خانواده می‌شود، طبیعی است كه بچه بزرگ‌تر موقعیت خود را در خطر ببیند و بخواهد با هر وسیله‌ای جایگاه خود را به دست بیاورد، حتی با پرخاشگری و صدمه زدن به كودك كوچك‌تر.
۳ ــ احساس ناكامی: احساس ناكامی در رسیدن به اهداف و خواسته‌ها هم افراد بزرگسال و هم كودكان را دچار پرخاشگری می‌كند. همه ما وقتی از هدف‌ها و آرزوهایمان دور می‌شویم دچار خشم می‌شویم. ولی چون كودكان هنوز با بسیاری از واقعیت‌های دوران بزرگسالی آشنا نیستند، تحمل ناكامی برایشان سخت‌تر است و به همین دلیل خشم و پرخاشگری بیشتری نشان می‌دهند.
۴ ــ عامل اجتماعی و اقتصادی: خیلی واضح است كه در محیط‌های خانوادگی دور از تفاهم كه اعضای آن دائم در حال درگیری و پرخاشگری هستند، كودكانی رشد می‌كنند كه بخواهند از طریق پرخاشگری و اعمال خشونت، عصبانیت خود را كاهش دهند.
۵ ــ حكمرانی كودك: ارضای تمام خواسته‌ها و امیال كودك باعث لوس شدن آنها می‌شود. چون این كودكان یاد نگرفته‌اند كه اندكی ناكامی را در زندگی تحمل كنند، وقتی خواسته‌هایشان برآورده نمی‌شود، دست به پرخاشگری می‌زنند. مثل كودكی كه با مادر خود از منزل خارج می‌شود و با مشاهده اجناس گوناگون در مغازه‌های مختلف، بهانه‌گیری می‌كند و در صورت بی‌توجهی به خواسته‌هایش، بنای پرخاشگری و كج‌خلقی را می‌گذارد.
۶ ــ الگوپذیری كودكان از والدین: از آنجا كه كودكان با والدین همانند‌سازی می‌كنند، بسیاری از رفتارهای پدر و مادر ناخودآگاه توسط فرزندان فرا گرفته می‌شود. كودكان با چشمان خود می‌آموزند؛ یعنی آنچه را مشاهده می‌كنند، یاد می‌گیرند؛ حتی اگر آن رفتار به طور مستقیم در مورد خود آنها صورت نگیرد. بنابراین اگر پدر یا مادری خلق و خویی عصبانی و پرخاشگر داشته باشند، فرزندشان نیز پرخاشگر خواهد شد.
با كودكان پرخاشگر چگونه رفتار كنیم؟
هر مساله‌ای راه‌حلی دارد، درست است كه شاید پرخاشگری فرزندتان شما را خسته كرده یا از دست سرزنش كردن‌های اولیای مدرسه و سایر اطرافیان درباره رفتار نادرست فرزندتان ناراحت شده‌اید ولی فراموش نكنید جلوی ضرر را از هر جا كه بگیرید منفعت است. چه بهتر كه این كار از سن كودكی و نوجوانی انجام شود تا در بزرگسالی فرزند شما از پیامد این رفتار خود كمتر آسیب ببیند.
۱ ــ فرق بین عصبانی بودن با رفتار پرخاشگرانه را برای او توضیح دهید: كودكان معمولا تفاوت میان احساس عصبانیت و رفتار پرخاشگرانه را درك نمی‌كنند.
به كودكتان یاد بدهید به جای این‌كه رفتار پرخاشگرانه داشته باشد، احساساتش را بشناسد و به طور كلامی بیان كند. مهم است فرزندتان درك كند كه احساس عصبانیت بد نیست. چرا كه عصبانیت هم مثل بقیه احساسات است، ولی باید بتوانیم عصبانیت‌مان را با كلام
ابراز داریم نه این‌كه با رفتار پرخاشگرانه، كتك زدن یا فحش دادن آن را بروز دهیم.
۲ ــ برای فرزندتان الگوی رفتار درست شوید: اگر كودكتان ببیند كه شما هنگام عصبانیت خونسردی‌تان را ازدست می‌دهید بیشتر احتمال دارد كه در كنترل عصبانیت و تشخیص رفتار مناسب مشكل داشته باشد. كودكان شما نیاز دارند تا ببینند شما به عنوان والدین‌شان در مواقع بحرانی چگونه عصبانیت خود را كنترل می‌كنید.
۳ ــ قانونگذار شوید: بین خود و فرزندتان قانونی مقرر كنید كه وقتی فرزند شما عصبانی می‌شود چه پیامدهایی برایش دارد. مثلا این‌كه اگر كودك شما بی‌احترامی كرد یا به دیگران آسیب فیزیكی زد و با پرخاشگری با دیگران صحبت كرد، از بازی با دوستانش محروم می‌شود. دقت كنید كودكان باید وقتی از قوانین غلبه بر عصبانیت پیروی می‌كنند، پیامدهای مثبت دریافت كنند و وقتی قوانین را نقض می‌كنند پیامدهای منفی دریافت كنند. پیامدهای مثبت می‌بایست رعایت شود تا رفتار كودك ادامه یابد.
۴ ــ راه‌های سالم كنترل عصبانیت را به او آموزش دهید: نمی‌توانید از فرزندتان بخواهید كه اصلا عصبانی نشود، به جای آن باید راه‌های مناسب غلبه بر عصبانیت را به آنها آموزش دهید. مثلا به جای این‌كه بگویید برادرت را نزن، بگویید كه وقتی احساس عصبانیت كردی چطور آن را مدیریت كن. از همه مهم‌تر این‌كه به او راه‌های غلبه بر عصبانیتش را یاد بدهید. مثلاً وقتی با دوستانش دعوا می‌كند آنجا را ترك كند یا چند دقیقه به خود فرصت دهد تا حالش بهتر شود. ریلكسیشن را خیلی ساده و با مثال به او آموزش دهید.
مثلاً از او بخواهید زمانی كه عصبانی شدی مثل ماكارونی نپخته خودت را سفت كن و بعد مثل ماكارونی پخته بدنت را شل كن. یا این‌كه به جای رفتار پرخاشگرانه اول چند نفس عمیق بكش، تا عدد ۱۰ بشمار و دوباره نفس عمیق بكش.
طبع شیرین و لطیف كودكان طوری آفریده شده كه دنیا را جای بهتری برای زندگی كردن پدر و مادر و باقی بزرگسالان می‌كند، اما خیلی از اوقات محیط، زمینه پرخاشگر شدن او را فراهم می‌كند و ما فراموش می‌كنیم كودكان تا چه حد از دنیای اطراف و رفتار والدین خود
الگو می‌گیرند و همان‌ها را تكرار می‌كنند. به غیر از اینها مجموع عوامل زیر نیز می‌تواند معصومیت و پاكی یك كودك را به آتشفشانی از خشم و نفرت تبدیل كند.
۱ ــ حسادت: خیلی وقت‌ها حسادت كردن نسبت به همسالان باعث خشم و عصبانیت كودك می‌شود. وقتی او در هر موقعیتی خود را در جایگاه كمتری نسبت به دوستان خود می‌بیند و آنها را بهتر و برتر از خود می‌داند، طبیعی است كه نسبت به آنها پرخاشگری نشان دهد. البته در این بین رفتار والدین و معلمان هم در مقایسه‌كردن‌های نابجای كودكان با یكدیگر و ایجاد این حس در آنها بی‌تاثیر نیست.
۲ ــ تولد فرزند جدید: وقتی فرزند جدیدی وارد خانواده می‌شود، طبیعی است كه بچه بزرگ‌تر موقعیت خود را در خطر ببیند و بخواهد با هر وسیله‌ای جایگاه خود را به دست بیاورد، حتی با پرخاشگری و صدمه زدن به كودك كوچك‌تر.
۳ ــ احساس ناكامی: احساس ناكامی در رسیدن به اهداف و خواسته‌ها هم افراد بزرگسال و هم كودكان را دچار پرخاشگری می‌كند. همه ما وقتی از هدف‌ها و آرزوهایمان دور می‌شویم دچار خشم می‌شویم. ولی چون كودكان هنوز با بسیاری از واقعیت‌های دوران بزرگسالی آشنا نیستند، تحمل ناكامی برایشان سخت‌تر است و به همین دلیل خشم و پرخاشگری بیشتری نشان می‌دهند.
۴ ــ عامل اجتماعی و اقتصادی: خیلی واضح است كه در محیط‌های خانوادگی دور از تفاهم كه اعضای آن دائم در حال درگیری و پرخاشگری هستند، كودكانی رشد می‌كنند كه بخواهند از طریق پرخاشگری و اعمال خشونت، عصبانیت خود را كاهش دهند.
۵ ــ حكمرانی كودك: ارضای تمام خواسته‌ها و امیال كودك باعث لوس شدن آنها می‌شود. چون این كودكان یاد نگرفته‌اند كه اندكی ناكامی را در زندگی تحمل كنند، وقتی خواسته‌هایشان برآورده نمی‌شود، دست به پرخاشگری می‌زنند. مثل كودكی كه با مادر خود از منزل خارج می‌شود و با مشاهده اجناس گوناگون در مغازه‌های مختلف، بهانه‌گیری می‌كند و در صورت بی‌توجهی به خواسته‌هایش، بنای پرخاشگری و كج‌خلقی را می‌گذارد.
۶ ــ الگوپذیری كودكان از والدین: از آنجا كه كودكان با والدین همانند‌سازی می‌كنند، بسیاری از رفتارهای پدر و مادر ناخودآگاه توسط فرزندان فرا گرفته می‌شود. كودكان با چشمان خود می‌آموزند؛ یعنی آنچه را مشاهده می‌كنند، یاد می‌گیرند؛ حتی اگر آن رفتار به طور مستقیم در مورد خود آنها صورت نگیرد. بنابراین اگر پدر یا مادری خلق و خویی عصبانی و پرخاشگر داشته باشند، فرزندشان نیز پرخاشگر خواهد شد.
با كودكان پرخاشگر چگونه رفتار كنیم؟
هر مساله‌ای راه‌حلی دارد، درست است كه شاید پرخاشگری فرزندتان شما را خسته كرده یا از دست سرزنش كردن‌های اولیای مدرسه و سایر اطرافیان درباره رفتار نادرست فرزندتان ناراحت شده‌اید ولی فراموش نكنید جلوی ضرر را از هر جا كه بگیرید منفعت است. چه بهتر كه این كار از سن كودكی و نوجوانی انجام شود تا در بزرگسالی فرزند شما از پیامد این رفتار خود كمتر آسیب ببیند.
۱ ــ فرق بین عصبانی بودن با رفتار پرخاشگرانه را برای او توضیح دهید: كودكان معمولا تفاوت میان احساس عصبانیت و رفتار پرخاشگرانه را درك نمی‌كنند.
به كودكتان یاد بدهید به جای این‌كه رفتار پرخاشگرانه داشته باشد، احساساتش را بشناسد و به طور كلامی بیان كند. مهم است فرزندتان درك كند كه احساس عصبانیت بد نیست. چرا كه عصبانیت هم مثل بقیه احساسات است، ولی باید بتوانیم عصبانیت‌مان را با كلام
ابراز داریم نه این‌كه با رفتار پرخاشگرانه، كتك زدن یا فحش دادن آن را بروز دهیم.
۲ ــ برای فرزندتان الگوی رفتار درست شوید: اگر كودكتان ببیند كه شما هنگام عصبانیت خونسردی‌تان را ازدست می‌دهید بیشتر احتمال دارد كه در كنترل عصبانیت و تشخیص رفتار مناسب مشكل داشته باشد. كودكان شما نیاز دارند تا ببینند شما به عنوان والدین‌شان در مواقع بحرانی چگونه عصبانیت خود را كنترل می‌كنید.
۳ ــ قانونگذار شوید: بین خود و فرزندتان قانونی مقرر كنید كه وقتی فرزند شما عصبانی می‌شود چه پیامدهایی برایش دارد. مثلا این‌كه اگر كودك شما بی‌احترامی كرد یا به دیگران آسیب فیزیكی زد و با پرخاشگری با دیگران صحبت كرد، از بازی با دوستانش محروم می‌شود. دقت كنید كودكان باید وقتی از قوانین غلبه بر عصبانیت پیروی می‌كنند، پیامدهای مثبت دریافت كنند و وقتی قوانین را نقض می‌كنند پیامدهای منفی دریافت كنند. پیامدهای مثبت می‌بایست رعایت شود تا رفتار كودك ادامه یابد.
۴ ــ راه‌های سالم كنترل عصبانیت را به او آموزش دهید: نمی‌توانید از فرزندتان بخواهید كه اصلا عصبانی نشود، به جای آن باید راه‌های مناسب غلبه بر عصبانیت را به آنها آموزش دهید. مثلا به جای این‌كه بگویید برادرت را نزن، بگویید كه وقتی احساس عصبانیت كردی چطور آن را مدیریت كن. از همه مهم‌تر این‌كه به او راه‌های غلبه بر عصبانیتش را یاد بدهید. مثلاً وقتی با دوستانش دعوا می‌كند آنجا را ترك كند یا چند دقیقه به خود فرصت دهد تا حالش بهتر شود. ریلكسیشن را خیلی ساده و با مثال به او آموزش دهید.
مثلاً از او بخواهید زمانی كه عصبانی شدی مثل ماكارونی نپخته خودت را سفت كن و بعد مثل ماكارونی پخته بدنت را شل كن. یا این‌كه به جای رفتار پرخاشگرانه اول چند نفس عمیق بكش، تا عدد ۱۰ بشمار و دوباره نفس عمیق بكش.