غسان كنفانی، نویسنده فلسطینی در رمان كوتاه «مردانی در آفتاب» به نقد بخشی از جامعه فلسطین می‌پردازد كه تن به تقدیر سپرده و نمی‌جنگند
روایت دهشتناك ذلت
زینب مرتضایی‌فرد / روزنامه‌نگار
غسان كنفانی، نویسنده فلسطینی است كه در ایران او را با دو كتاب می‌شناسیم. یكی «مردانی در آفتاب» با ترجمه احسان موسوی خلخالی و دیگری قصه‌ها به ترجمه غلامرضا امامی. اولی رمانی كوتاه است و دومی مجموعه داستان‌های كوتاه این نویسنده. هر چند مردانی در آفتاب از جمله آثار تاثیرگذار و خاص نویسنده است، اما از زیبایی داستان‌های كوتاه او نمی‌توان چشمپوشی كرد.
كنفانی هم نویسنده است و هم روزنامه‌نگار كه در سرزمینی اشغال‌شده به دنیا می‌آید و خیلی زود بدل می‌شود به یكی از اعضای رهبری جبهه مردمی برای آزادی فلسطین. از یك طرف مبارزه می‌كند و از طرف دیگر می‌نویسد. چهار رمان و دو رمان ناتمام و سه نمایشنامه و پنج مجموعه داستان از او منتشر شده كه شماری از آنها داستان كودك است. او همچنین آثاری پژوهشی در حوزه تاریخ ادبیات فلسطین و نیز اثری مهم درباره ادبیات صهیونیستی نوشته است. غسان كنفانی نقاش هم بود و برخی تابلوهای او را در اینترنت و به طور خاص در صفحه رسمی بنیادی به نام او می‌توان دید.
مردانی در آفتاب را می‌توان مهم‌ترین اثر كنفانی دانست. رمان كوتاهی كه در سال 2001 در فهرست صد رمان برتر جهان عرب قرار می‌گیرد و جایگاه پنجم را به خود اختصاص می‌دهد. كتاب تا‌كنون به حدود 20 زبان ترجمه شده و كنفانی را در میان نویسندگان فلسطینی در جایگاه خاصی قرار می‌دهد، تاحدی كه برخی منتقدان او را بنیانگذار رمان مدرن فلسطین می‌دانند.
به دلیل جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ غسان به‌همراه خانواده مجبور به مهاجرت شد و پس از اقامت كوتاهی در لبنان، به سوریه رفتند و در دمشق به عنوان پناهنده فلسطینی سكنی گزیدند. دوره متوسطه را در آنجا سپری كرد. در سال ۱۹۵۲ در رشته ادبیات عرب دانشگاه دمشق
ثبت‌نام كرد.
او پس از سال‌ها مبارزه و تلاش هشتم جولای ۱۹۷۲ درحالی كه بسیار جوان بود و سی و شش سال داشت، در یك حادثه تروریستی موساد، در بیروت، با انفجاری بمبی كه در ماشین‌اش قرار داده بودند، به همراه خواهرزاده‌اش ترور شد و به شهادت رسید.
سه‌گانه‌ای برای فلسطین
«مردانی در آفتاب» شاخص‌ترین اثر كنفانی و از مهم‌ترین آثار داستانی درباره مساله فلسطین است. دو رمان دیگر كنفانی، یعنی «آنچه برایتان ماند» (ما تبقّی لكم) و «بازگشته به حیفا» (عائد الی حیفا)، با این رمان ارتباط تنگاتنگ دارند و با هم یك سه‌گانه را تشكیل می‌دهند.
مردانی در آفتاب داستانی جذاب و وحشی است: شخصیت‌های داستان در فكر فرارند، رهایی از سرزمین اشغالی. سه مرد فلسطینی، از سه نسل مختلف، قصد مهاجرت قاچاقی به كویت (كه آن روزها به نظر سوییس خاورمیانه می‌آمد) را دارند. آنچه آنها را دچار سرنوشتی مشترك می‌كند پشت سر گذاشتن جهنم زندگی در مملكتی اشغال شده و شوق یافتن حیاتی نو در سرزمینی موعود است تا علاوه بر این‌كه خود را نجات دهند دستی برای یاری به خانواده‌هایشان باشند. هر سه مرد برای رسیدن به كویت همراه راننده‌ای می‌شوند كه به نظر می‌رسد از قاچاقچی‌های حرفه‌ای قابل اعتمادتر باشد. سرنوشت آنها را اما نگوییم و در كتاب تعقیبش كنید، هر چند قبل‌تر هم گفتیم كه سرنوشت تلخی خواهند داشت.
مردانی در آفتاب، نثر و زبانی سرراست و گزنده دارد. نویسنده مصیبت و فلاكت شخصیت‌هایی را نشان می‌دهد كه به جای ماندن و اعتراض كردن و فریاد كشیدن و دست به كار شدن، در پی تغییر وضعیت خویش از راه تغییر مختصات خود هستند. پایان تراژیك ماجرا از آغاز داستان شاید مشخص نباشد و همین به نیمه دوم داستان كه با بخش «راه» آغاز می‌شود ضرباهنگی تند و هیجانی می‌بخشد ـ اما نویسنده در لابه‌لای روایت خود از هر كدام از شخصیت‌ها نشان می‌دهد كه با تصمیمی كه گرفته‌اند، همدل نیست.
غسان را متاثر از رئالیسم سوسیالیستی می‌دانند كه سردمدار اصلی آن ماكسیم گوركی است. این چیزی است كه همه منتقدان به آن اشاره كرده‌اند. البته الیاس خوری، رمان‌نویس و منتقد لبنانی، در مقاله‌ای تاكید می‌كند كه ترجمه «خشم و هیاهو» اثر فاكنر، كه به همت شخصیت بسیار تاثیرگذار فلسطینی دیگری به نام جیرا ابراهیم جیرا انجام شد، تاثیر بسیاری بر داستان‌نویسی عربی نهاد و اساسا داستان «آنچه برایتان ماند» را بازنویسی فاكنری مردانی در آفتاب می‌خواند.
این رمان با آن‌كه واقعگراست اما از وجهی نمادین نیز برخوردار است. عبدالرزاق عید، منتقد سوریه‌ای مردانی در آفتاب را اثری درباره كنش انسانی در برابر سیطره دهشتناك واقعیت می‌داند.
او می‌گوید آنچه قهرمان‌های داستان را به این وضعیت اسفناك كشانده ابوالخیزران نیست، بلكه چیز دیگر است كه می‌توان آن را احساس شكست و سرخوردگی ملتی دانست كه در پی رهایی جمعی بر نمی‌آیند و فرار را ترجیح می‌دهند. همه این بحث‌ها درباره این كه چه كسی در داستان نماد چه چیزی است، نشان‌دهنده توفیق نویسنده در استفاده از نمادها در داستان است.
كنفانی در این رمان نقد خود را متوجه فردی فلسطینی كرده كه تن به تقدیر سپرده و برای رهایی به بیرون از خاك خود روی برده، غافل از آن كه بیرون جز «صحرا» هیچ نیست و این صحرا جز مرگی ذلیلانه چیزی در خود ندارد.
كنفانی هم نویسنده است و هم روزنامه‌نگار كه در سرزمینی اشغال‌شده به دنیا می‌آید و خیلی زود بدل می‌شود به یكی از اعضای رهبری جبهه مردمی برای آزادی فلسطین. از یك طرف مبارزه می‌كند و از طرف دیگر می‌نویسد. چهار رمان و دو رمان ناتمام و سه نمایشنامه و پنج مجموعه داستان از او منتشر شده كه شماری از آنها داستان كودك است. او همچنین آثاری پژوهشی در حوزه تاریخ ادبیات فلسطین و نیز اثری مهم درباره ادبیات صهیونیستی نوشته است. غسان كنفانی نقاش هم بود و برخی تابلوهای او را در اینترنت و به طور خاص در صفحه رسمی بنیادی به نام او می‌توان دید.
مردانی در آفتاب را می‌توان مهم‌ترین اثر كنفانی دانست. رمان كوتاهی كه در سال 2001 در فهرست صد رمان برتر جهان عرب قرار می‌گیرد و جایگاه پنجم را به خود اختصاص می‌دهد. كتاب تا‌كنون به حدود 20 زبان ترجمه شده و كنفانی را در میان نویسندگان فلسطینی در جایگاه خاصی قرار می‌دهد، تاحدی كه برخی منتقدان او را بنیانگذار رمان مدرن فلسطین می‌دانند.
به دلیل جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ غسان به‌همراه خانواده مجبور به مهاجرت شد و پس از اقامت كوتاهی در لبنان، به سوریه رفتند و در دمشق به عنوان پناهنده فلسطینی سكنی گزیدند. دوره متوسطه را در آنجا سپری كرد. در سال ۱۹۵۲ در رشته ادبیات عرب دانشگاه دمشق
ثبت‌نام كرد.
او پس از سال‌ها مبارزه و تلاش هشتم جولای ۱۹۷۲ درحالی كه بسیار جوان بود و سی و شش سال داشت، در یك حادثه تروریستی موساد، در بیروت، با انفجاری بمبی كه در ماشین‌اش قرار داده بودند، به همراه خواهرزاده‌اش ترور شد و به شهادت رسید.
سه‌گانه‌ای برای فلسطین
«مردانی در آفتاب» شاخص‌ترین اثر كنفانی و از مهم‌ترین آثار داستانی درباره مساله فلسطین است. دو رمان دیگر كنفانی، یعنی «آنچه برایتان ماند» (ما تبقّی لكم) و «بازگشته به حیفا» (عائد الی حیفا)، با این رمان ارتباط تنگاتنگ دارند و با هم یك سه‌گانه را تشكیل می‌دهند.
مردانی در آفتاب داستانی جذاب و وحشی است: شخصیت‌های داستان در فكر فرارند، رهایی از سرزمین اشغالی. سه مرد فلسطینی، از سه نسل مختلف، قصد مهاجرت قاچاقی به كویت (كه آن روزها به نظر سوییس خاورمیانه می‌آمد) را دارند. آنچه آنها را دچار سرنوشتی مشترك می‌كند پشت سر گذاشتن جهنم زندگی در مملكتی اشغال شده و شوق یافتن حیاتی نو در سرزمینی موعود است تا علاوه بر این‌كه خود را نجات دهند دستی برای یاری به خانواده‌هایشان باشند. هر سه مرد برای رسیدن به كویت همراه راننده‌ای می‌شوند كه به نظر می‌رسد از قاچاقچی‌های حرفه‌ای قابل اعتمادتر باشد. سرنوشت آنها را اما نگوییم و در كتاب تعقیبش كنید، هر چند قبل‌تر هم گفتیم كه سرنوشت تلخی خواهند داشت.
مردانی در آفتاب، نثر و زبانی سرراست و گزنده دارد. نویسنده مصیبت و فلاكت شخصیت‌هایی را نشان می‌دهد كه به جای ماندن و اعتراض كردن و فریاد كشیدن و دست به كار شدن، در پی تغییر وضعیت خویش از راه تغییر مختصات خود هستند. پایان تراژیك ماجرا از آغاز داستان شاید مشخص نباشد و همین به نیمه دوم داستان كه با بخش «راه» آغاز می‌شود ضرباهنگی تند و هیجانی می‌بخشد ـ اما نویسنده در لابه‌لای روایت خود از هر كدام از شخصیت‌ها نشان می‌دهد كه با تصمیمی كه گرفته‌اند، همدل نیست.
غسان را متاثر از رئالیسم سوسیالیستی می‌دانند كه سردمدار اصلی آن ماكسیم گوركی است. این چیزی است كه همه منتقدان به آن اشاره كرده‌اند. البته الیاس خوری، رمان‌نویس و منتقد لبنانی، در مقاله‌ای تاكید می‌كند كه ترجمه «خشم و هیاهو» اثر فاكنر، كه به همت شخصیت بسیار تاثیرگذار فلسطینی دیگری به نام جیرا ابراهیم جیرا انجام شد، تاثیر بسیاری بر داستان‌نویسی عربی نهاد و اساسا داستان «آنچه برایتان ماند» را بازنویسی فاكنری مردانی در آفتاب می‌خواند.
این رمان با آن‌كه واقعگراست اما از وجهی نمادین نیز برخوردار است. عبدالرزاق عید، منتقد سوریه‌ای مردانی در آفتاب را اثری درباره كنش انسانی در برابر سیطره دهشتناك واقعیت می‌داند.
او می‌گوید آنچه قهرمان‌های داستان را به این وضعیت اسفناك كشانده ابوالخیزران نیست، بلكه چیز دیگر است كه می‌توان آن را احساس شكست و سرخوردگی ملتی دانست كه در پی رهایی جمعی بر نمی‌آیند و فرار را ترجیح می‌دهند. همه این بحث‌ها درباره این كه چه كسی در داستان نماد چه چیزی است، نشان‌دهنده توفیق نویسنده در استفاده از نمادها در داستان است.
كنفانی در این رمان نقد خود را متوجه فردی فلسطینی كرده كه تن به تقدیر سپرده و برای رهایی به بیرون از خاك خود روی برده، غافل از آن كه بیرون جز «صحرا» هیچ نیست و این صحرا جز مرگی ذلیلانه چیزی در خود ندارد.