در خیابان سعدی می‌توانید اولین موزه پمپ‌بنزین تهران و چند بنای تاریخی را ببینید و کلی خاطره بازی کنید
قدم‌زدن در کنار سعدی
این هفته بیش از هر زمانی، نام سعدی گفته و شنیده شد؛ در صفحه روزنامه‌ها جای گرفت و در استوری‌ها و پست‌ها و پای غزل‌های شاعر شیرین سخن شیرازی‌مان نشست... فقط هم یک دلیل داشت؛ دوشنبه‌ای که گذشت یعنی اول اردیبهشت روز بزرگداشت سعدی بود. مناسبتی که هر ایرانی اهل شعر و فرهنگ دوستی به نوعی تلاش کرد آن را یاد کند و بزرگ شمرد. ما اما در این صفحه سعدی را از زاویه دیگری به تماشا نشستیم؛ از زاویه یک خیابان، یک محله. جایی که به نام سعدی است و دیرزمانی با این نام عجین شده است؛ خیابانی که وقتی نامش می‌آید با خودش کلی خاطره از گذشته‌های دور می‌آورد؛ از خاطرات رخدادهای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی گرفته تا خاطره آدم‌هایی که نامشان به نام این خیابان گره خورده و خودشان دیرزمانی است در دل خاک خفته‌اند و نام و یاد و خانه‌شان که حالا بنایی است تاریخی برجای مانده... با ما به خیابان و محله سعدی بیایید تا چرخی در آن بزنیم و نیم نگاهی به این منطقه زیبا و پرخاطره پایتخت بیندازیم. . با این توضیح که برای نوشتن این گزارش از نظرات کارشناسی فرزانه ابراهیم‌زاده کمک گرفته‌ایم.
وقتی که سعدی متولد شد
ناصرالدین‌شاه که به‌واسطه آموزه‌های مربی خود امیرکبیر به تجددخواهی علاقه‌مند شده بود، آغازگر تغییرات بنیادین زیادی در کشور شد که ازجمله آنها اقدام برای توسعه پایتخت بود. پیش از این تهران محدود به حصار شاه‌طهماسبی بود که در قرن دهم هجری دورتا دور تهران کشیده شده بود. ناصرالدین شاه در هفدهم آذرماه 1346 کلنگ نقره ای را پای دروازه دولت به زمین کوبید و به این ترتیب تهران از 4.4 کیلومتر مربع به 19 کیلومتر مربع توسعه پیدا می‌کرد. کلنگ نقره ای مذبور در کاخ گلستان نگهداری می‌شود که دیدن آن خالی‌از‌لطف بعد از فروکش کردن کرونا نیست.
خیابان لختی‌ها!
دروازه دولت یا به عبارتی همان محله و خیابان سعدی، در ابتدای جاده ای ساخته شده بود که تا خیابان باغ‌وحش آن زمان و اکباتان امروز امتداد داشت؛ آن‌وقت‌ها پشت دروازه دولت تا محدوده خیابان هدایت که محل املاک خاندان مخبر السلطنه هدایت بود، تقریبا خالی از ساختمان و بنا بوده و به همین دلیل به آن خیابان لختی گفته می شد؛ روایت دیگری وجود دارد که دلیل نامگذاری این خیابان را ناامنی آن عنوان می‌کند؛ جاده ای خلوت و سوت و کور پشت حصار شهر محل مناسبی بوده برای تجمع دزدها و غارت عابران کم تعداد آن.
و آرام آرام در دل سعدی
خیابان لختی‌ها از پشت دروازه‌دولت تا میدان توپخانه در سال 1311 به نام سعدی نامگذاری می شود؛ خیابانی مملو از خاطرات سیاسی و اجتماعی.
پس از تلاش‌های دکتر محمد مصدق برای ملی‌شدن صنعت نفت اولین تابلوی شرکت‌نفت ایران و انگلیس در پمپ بنزین نبش خیابان سعدی پایین کشیده می شود. این پمپ‌بنزین امروز موزه پمپ‌بنزین کشور است. دیدن پمپ‌های قدیمی بنزین و جایگاهی که متناسب با ماشین‌های نقلی دهه بیست ساخته شده خالی از لطف نیست. پس از دیدن موزه بنزین خیابان سعدی، راه می افتم به سمت پایین خیابان برای دیدن کوچه پس کوچه‌هایی که شاهد تاریخ پر فراز نشیب صد سال اخیر کشور بوده اند.
سیدعلی یلی بود در تهران
بخش دیگری از خیابان سعدی معروف به چهارراه سیدعلی است که در ضلع شمالی این خیابان یعنی تقاطع منوچهری و نرسیده به چهار راه مخبر الدوله قرار دارد و نقطه تلاقی خیابان‌هایی چون باغ سپهسالار، هدایت، سعدی و خیابان لاله زار است. در دهه 20 تا 30 خورشیدی، این محل به واسطه کارهای عام المنفعه، خیرخواهانه و مردمداری سیدعلی حق شناس کمیاب، به نام او نامگذاری شد. هرچند متاسفانه تابلویی به این نام در چهارراه نمی بینید، اما هنوز این چهارراه نام این پهلوان مردمدار را یدک می‌کشد.
از میان کسبه خیابان سعدی، نسل جوان اطلاعات کمی از سیدعلی دارند. اما همه می‌دانند حاج سیدعلی یلی بود در تهران که نامش با دستگیری از مستمندان و حمایت از مظلومان، قریب به یک قرن زنده ماند.
حاج علی حسینی از کسبه قدیمی خیابان سعدی به ما می‌گوید: قدما پهلوان‌ها یا زورخانه داشتند یا قهوه‌خانه. سیدعلی قهوه‌خانه‌دار و به دلیل مرام پهلوانی قهوه‌خانه‌اش محل حل مشکلات مردم بود. برای همین جای خودش را دردل مردم باز کرد و ماندگار شد. پدرم می‌گفت سیدعلی گشاده‌دست بود و کسی ناامید از قهوه‌خانه‌اش بیرون نمی‌رفته و همه نوجوان‌های محل آرزوی پهلوان سیدعلی شدن داشتند.
داستان مخبرالدوله هدایت
راه رفتن در پیاده‌رویی که روزگاری محل رفت و آمد مشاهیر این سرزمین بوده جذابیت بی‌بدیلی دارد. شهر به خاطر شیوع کرونا خلوت است. دیوار نوساز بیمارستان که تمام می‌شود، دیوار آجری خانه‌ای نمایان می‌شود که متعلق است به جهانگیر هدایت. خانه‌ای با در چوبی زهوار در رفته که در عهد قاجار توسط اعتضادالملک ساخته شد. پلاک آبی رنگی با شماره 3 سردر خانه نصب شده، امکان بازدید وجود ندارد.از لابه‌لای ترک‌های در، داخل خانه را به سختی می‌شود تماشا کرد. البته کاشیکاری زیبایی با طرح گل و مرغ پیداست. اما به نظر می‌رسد بازدید از این خانه تاریخی به این زودی‌ها میسر نیست. هرچند در سال 78 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. تقاطع خیابان سعدی و جمهوری امروز، به چهارراه مخبرالدوله معروف است. عمده زمین‌های این منطقه از خیابان هدایت تا چهارراه استانبول از املاک مهدی قلی‌خان مخبر السلطنه و خاندان معروف هدایت بوده است. خانواده‌ای که دوران پر مشغله‌ای را تجربه کرده‌اند و نام پررنگ خود را روی صفحاتی از تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی این سرزمین حک کردند.
خیابان باغ وحش
خیابان سعدی همیشه به این نام نبوده و بخش‌های مختلف آن نام‌های متفاوت داشتند. باغ وحشی که ناصرالدین شاه در انتهای خیابان سعدی ساخت، این قسمت را به خیابان باغ‌وحش معروف کرد. داستان باغ‌وحش ناصری هم شنیدنی است. شاه ایران در سفر به اروپا از تعدادی باغ وحش بزرگ در پاریس و دیگر شهر‌های بزرگ این قاره بازدید کرد و از دیدن حیوانات مختلف و رنگارنگی که کنار یکدیگر نگهداری می‌شدند، به وجد آمد؛ این وجد همایونی! سبب‌ساز تأسیس نخستین باغ‌وحش مدرن ایران شد؛ باغ‌وحشی که نام آن را مجمع‌الوحوش ناصری گذاشتند.
او وقتی به تهران رسید، دستور داد در باغ لاله‌زار، خارج از حصار تهران، تعدادی حیوان زنده وحشی را نگهداری کنند تا او هر وقت دلش گرفت، سری به آنها بزند و سرگرم شود و به این ترتیب این خیابان به نام خیابان باغ وحش بر سرزبان‌ها افتاد.
90 سال شیرین‌کامی با یک شیرینی فروشی
روبه‌روی خیابان هدایت نبش خیابان قائدی، یک قنادی با داستان متفاوت از قنادی‌های دیگر تهران وجود دارد. قنادی «مینیون» را یک مهاجر اوکراینی راه‌اندازی کرد. ترپوسیان و خانواده‌اش سال ١٩٣٥ و زیر فشار بحران اقتصادی و برای فرار از کابوس جنگ دوم به ایران مهاجرت کردند. پس از مدتی سرگردانی، دربه‌دری و بیکاری، با شروع جنگ دوم جهانی یک نانوایی در تهران راه‌انداختند. آرد در ایران جیره‌بندی بود اما آنها سهمیه گرفتند و نان پختند. نانی متفاوت به شکل آجر که استقبال خوبی از آن شد و کم‌کم در کنارش نانی به شکل ساعد دست‌نوزاد هم تولید شد که بعدها به نان ساندویج یا «بولکا» معروف شد. قصه تغییر نانوایی به شیرینی‌فروشی مفصل است. دو خانم فروشنده با لهجه شیرین ارمنی شیرینی‌ها را معرفی می‌کنند. آنها می‌گویند شیرینی‌فروشی مینیون مشتری‌های بنام و شاخصی داشته که از آن سر شهر به قصد خرید شیرینی‌های مهاجر ارمنی به این سر شهر می‌آمدند و روبن خاطرات شنیدنی از سال‌ها شیرینی فروختن به ایرانی‌ها دارد.
جا پای جای مشاهیر در خیابان سعدی
خانه استاد سعید نفیسی در خیابان هدایت است. خانواده دکتر نفیسی، آثار و یادگارهای این استاد برجسته تاریخ و ادبیات را نگهداری می‌کنند. بزرگ‌ترین خدمت استاد به زبان و ادب و فرهنگ فارسی، تصحیح و تنقیح متون قدیمی است که از گوشه کتابخانه‌های جهان بیرون کشیده و روی آنها با جدیت تمام کار کرده و به صورت کتاب عرضه داشته‌است. کمی جلوتراز خانه نفیسی، کوچه میرزاده‌عشقی قرار دارد. خانه‌ای که میرزاده عشقی در 12 تیرماه 1303 در حیاط آن ترور شد. خانه ملیجک غلامعلی‌خان عزیز السلطان نیز بعد از خیابان منوچهری است. گفته می‌شود بعد از سقوط در یک چاله در خیابان سعدی،دچار شکستگی پا و بعد از آن خانه‌نشین می‌شود و مدتی بعد سکته کرده و می‌میرد. غلامعلی‌خان عزیزالسطان در کودکی به دربار راه پیدا می‌کند و مهر او به دل ناصرالدین شاه مینشیند و شاه از همان کودکی او را در دامان خود بزرگ می‌کند و از فرزندان خود نیز بیشتر به او محبت می‌کند.
ناصرالدین‌شاه که به‌واسطه آموزه‌های مربی خود امیرکبیر به تجددخواهی علاقه‌مند شده بود، آغازگر تغییرات بنیادین زیادی در کشور شد که ازجمله آنها اقدام برای توسعه پایتخت بود. پیش از این تهران محدود به حصار شاه‌طهماسبی بود که در قرن دهم هجری دورتا دور تهران کشیده شده بود. ناصرالدین شاه در هفدهم آذرماه 1346 کلنگ نقره ای را پای دروازه دولت به زمین کوبید و به این ترتیب تهران از 4.4 کیلومتر مربع به 19 کیلومتر مربع توسعه پیدا می‌کرد. کلنگ نقره ای مذبور در کاخ گلستان نگهداری می‌شود که دیدن آن خالی‌از‌لطف بعد از فروکش کردن کرونا نیست.
خیابان لختی‌ها!
دروازه دولت یا به عبارتی همان محله و خیابان سعدی، در ابتدای جاده ای ساخته شده بود که تا خیابان باغ‌وحش آن زمان و اکباتان امروز امتداد داشت؛ آن‌وقت‌ها پشت دروازه دولت تا محدوده خیابان هدایت که محل املاک خاندان مخبر السلطنه هدایت بود، تقریبا خالی از ساختمان و بنا بوده و به همین دلیل به آن خیابان لختی گفته می شد؛ روایت دیگری وجود دارد که دلیل نامگذاری این خیابان را ناامنی آن عنوان می‌کند؛ جاده ای خلوت و سوت و کور پشت حصار شهر محل مناسبی بوده برای تجمع دزدها و غارت عابران کم تعداد آن.
و آرام آرام در دل سعدی
خیابان لختی‌ها از پشت دروازه‌دولت تا میدان توپخانه در سال 1311 به نام سعدی نامگذاری می شود؛ خیابانی مملو از خاطرات سیاسی و اجتماعی.
پس از تلاش‌های دکتر محمد مصدق برای ملی‌شدن صنعت نفت اولین تابلوی شرکت‌نفت ایران و انگلیس در پمپ بنزین نبش خیابان سعدی پایین کشیده می شود. این پمپ‌بنزین امروز موزه پمپ‌بنزین کشور است. دیدن پمپ‌های قدیمی بنزین و جایگاهی که متناسب با ماشین‌های نقلی دهه بیست ساخته شده خالی از لطف نیست. پس از دیدن موزه بنزین خیابان سعدی، راه می افتم به سمت پایین خیابان برای دیدن کوچه پس کوچه‌هایی که شاهد تاریخ پر فراز نشیب صد سال اخیر کشور بوده اند.
سیدعلی یلی بود در تهران
بخش دیگری از خیابان سعدی معروف به چهارراه سیدعلی است که در ضلع شمالی این خیابان یعنی تقاطع منوچهری و نرسیده به چهار راه مخبر الدوله قرار دارد و نقطه تلاقی خیابان‌هایی چون باغ سپهسالار، هدایت، سعدی و خیابان لاله زار است. در دهه 20 تا 30 خورشیدی، این محل به واسطه کارهای عام المنفعه، خیرخواهانه و مردمداری سیدعلی حق شناس کمیاب، به نام او نامگذاری شد. هرچند متاسفانه تابلویی به این نام در چهارراه نمی بینید، اما هنوز این چهارراه نام این پهلوان مردمدار را یدک می‌کشد.
از میان کسبه خیابان سعدی، نسل جوان اطلاعات کمی از سیدعلی دارند. اما همه می‌دانند حاج سیدعلی یلی بود در تهران که نامش با دستگیری از مستمندان و حمایت از مظلومان، قریب به یک قرن زنده ماند.
حاج علی حسینی از کسبه قدیمی خیابان سعدی به ما می‌گوید: قدما پهلوان‌ها یا زورخانه داشتند یا قهوه‌خانه. سیدعلی قهوه‌خانه‌دار و به دلیل مرام پهلوانی قهوه‌خانه‌اش محل حل مشکلات مردم بود. برای همین جای خودش را دردل مردم باز کرد و ماندگار شد. پدرم می‌گفت سیدعلی گشاده‌دست بود و کسی ناامید از قهوه‌خانه‌اش بیرون نمی‌رفته و همه نوجوان‌های محل آرزوی پهلوان سیدعلی شدن داشتند.
داستان مخبرالدوله هدایت
راه رفتن در پیاده‌رویی که روزگاری محل رفت و آمد مشاهیر این سرزمین بوده جذابیت بی‌بدیلی دارد. شهر به خاطر شیوع کرونا خلوت است. دیوار نوساز بیمارستان که تمام می‌شود، دیوار آجری خانه‌ای نمایان می‌شود که متعلق است به جهانگیر هدایت. خانه‌ای با در چوبی زهوار در رفته که در عهد قاجار توسط اعتضادالملک ساخته شد. پلاک آبی رنگی با شماره 3 سردر خانه نصب شده، امکان بازدید وجود ندارد.از لابه‌لای ترک‌های در، داخل خانه را به سختی می‌شود تماشا کرد. البته کاشیکاری زیبایی با طرح گل و مرغ پیداست. اما به نظر می‌رسد بازدید از این خانه تاریخی به این زودی‌ها میسر نیست. هرچند در سال 78 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. تقاطع خیابان سعدی و جمهوری امروز، به چهارراه مخبرالدوله معروف است. عمده زمین‌های این منطقه از خیابان هدایت تا چهارراه استانبول از املاک مهدی قلی‌خان مخبر السلطنه و خاندان معروف هدایت بوده است. خانواده‌ای که دوران پر مشغله‌ای را تجربه کرده‌اند و نام پررنگ خود را روی صفحاتی از تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی این سرزمین حک کردند.
خیابان باغ وحش
خیابان سعدی همیشه به این نام نبوده و بخش‌های مختلف آن نام‌های متفاوت داشتند. باغ وحشی که ناصرالدین شاه در انتهای خیابان سعدی ساخت، این قسمت را به خیابان باغ‌وحش معروف کرد. داستان باغ‌وحش ناصری هم شنیدنی است. شاه ایران در سفر به اروپا از تعدادی باغ وحش بزرگ در پاریس و دیگر شهر‌های بزرگ این قاره بازدید کرد و از دیدن حیوانات مختلف و رنگارنگی که کنار یکدیگر نگهداری می‌شدند، به وجد آمد؛ این وجد همایونی! سبب‌ساز تأسیس نخستین باغ‌وحش مدرن ایران شد؛ باغ‌وحشی که نام آن را مجمع‌الوحوش ناصری گذاشتند.
او وقتی به تهران رسید، دستور داد در باغ لاله‌زار، خارج از حصار تهران، تعدادی حیوان زنده وحشی را نگهداری کنند تا او هر وقت دلش گرفت، سری به آنها بزند و سرگرم شود و به این ترتیب این خیابان به نام خیابان باغ وحش بر سرزبان‌ها افتاد.
90 سال شیرین‌کامی با یک شیرینی فروشی
روبه‌روی خیابان هدایت نبش خیابان قائدی، یک قنادی با داستان متفاوت از قنادی‌های دیگر تهران وجود دارد. قنادی «مینیون» را یک مهاجر اوکراینی راه‌اندازی کرد. ترپوسیان و خانواده‌اش سال ١٩٣٥ و زیر فشار بحران اقتصادی و برای فرار از کابوس جنگ دوم به ایران مهاجرت کردند. پس از مدتی سرگردانی، دربه‌دری و بیکاری، با شروع جنگ دوم جهانی یک نانوایی در تهران راه‌انداختند. آرد در ایران جیره‌بندی بود اما آنها سهمیه گرفتند و نان پختند. نانی متفاوت به شکل آجر که استقبال خوبی از آن شد و کم‌کم در کنارش نانی به شکل ساعد دست‌نوزاد هم تولید شد که بعدها به نان ساندویج یا «بولکا» معروف شد. قصه تغییر نانوایی به شیرینی‌فروشی مفصل است. دو خانم فروشنده با لهجه شیرین ارمنی شیرینی‌ها را معرفی می‌کنند. آنها می‌گویند شیرینی‌فروشی مینیون مشتری‌های بنام و شاخصی داشته که از آن سر شهر به قصد خرید شیرینی‌های مهاجر ارمنی به این سر شهر می‌آمدند و روبن خاطرات شنیدنی از سال‌ها شیرینی فروختن به ایرانی‌ها دارد.
جا پای جای مشاهیر در خیابان سعدی
خانه استاد سعید نفیسی در خیابان هدایت است. خانواده دکتر نفیسی، آثار و یادگارهای این استاد برجسته تاریخ و ادبیات را نگهداری می‌کنند. بزرگ‌ترین خدمت استاد به زبان و ادب و فرهنگ فارسی، تصحیح و تنقیح متون قدیمی است که از گوشه کتابخانه‌های جهان بیرون کشیده و روی آنها با جدیت تمام کار کرده و به صورت کتاب عرضه داشته‌است. کمی جلوتراز خانه نفیسی، کوچه میرزاده‌عشقی قرار دارد. خانه‌ای که میرزاده عشقی در 12 تیرماه 1303 در حیاط آن ترور شد. خانه ملیجک غلامعلی‌خان عزیز السلطان نیز بعد از خیابان منوچهری است. گفته می‌شود بعد از سقوط در یک چاله در خیابان سعدی،دچار شکستگی پا و بعد از آن خانه‌نشین می‌شود و مدتی بعد سکته کرده و می‌میرد. غلامعلی‌خان عزیزالسطان در کودکی به دربار راه پیدا می‌کند و مهر او به دل ناصرالدین شاه مینشیند و شاه از همان کودکی او را در دامان خود بزرگ می‌کند و از فرزندان خود نیز بیشتر به او محبت می‌کند.