بارش‌های خوب سال گذشته و امسال، دریاچه‌هایی در دل برخی کویرها ایجاد و تالاب‌ها و دریاچه‌های نیمه جان را سیراب کرده است
کویرهایی که دریا شدند
بهار است و اعجازهای سبز و رویش‌های ناگزیرش؛ بهار امسال اما پر از رویش‌های ناگزیر و اعجازگونه است؛ اعجازهایی مثل رویش دریاچه‌هایی در دل کویر؛ مثل معجزه رویش دریاچه زیبای نقره‌ای در دل خشک‌ترین و داغ‌ترین کویرهای ایران؛ در جایی نزدیک به گرم‌ترین نقطه زمین؛ در کویر شهداد .
بماند که این ویروس کوچک چند نانومتری کرونا آنقدر هوش و حواس از همه‌مان برده و خودش را توی ذهن و چشم‌مان نشانده که انگار قادر به دیدن و تماشای معجزه‌های طبیعت نیستیم؛ جان گرفتن دریاچه‌های زیبا و زلال که شمارشان از یکی و دو تا فزونی گرفته و حالا در جای جای مناطق شرقی و مرکزی کشور می‌توان به تماشایشان نشست؛ در مناطقی که پیش از این جز بیابانی ترک خورده یا دریایی از رمل و ماسه با آب و هوایی داغ و آتشین چیزی برای عرضه و تماشا نداشتند؛ در کویر باستانی شهداد، در سیستان تفتیده، در اردستان اصفهان و در شهرستان‌های کاشمر و قائنات خراسان ....
از بهار سال گذشته که آسمان دست از خساست برداشت و ابرهای بارورش را سایه سر سرزمین‌مان کرد؛ ابرهایی که جز باریدن خیال دیگری نداشتند؛ از همان زمان که بارش‌ها سیل شد و سیل‌ها جاری شدند توی بیابان‌ها و کویرها و معابر و شهرها و روستاها؛ انگار حواس همه‌مان فقط و فقط به سیلاب بود و خرابی‌هایی که به بار می‌آورد؛ سقف‌هایی که پایین می‌آورد و زندگی‌هایی که می‌شوید و می‌برد. اما طبیعت برای خودش نقشه‌ها داشت گویا؛ نقشه‌هایی تماشایی و افسونگر که هرچه پیشتر می‌رویم، افسونگری‌اش عیان‌تر می‌شود؛ اصلا این‌طور بگوییم که سیلاب‌های سال گذشته و بارش‌های پیاپی امسال گویی از همان ابتدا مقصدی داشتند؛ سرانجامی در دل کویر؛ گویی مامور بوده‌اند آب و آبادانی را به دل خاک‌های تفتیده و زمین‌های آتش‌گرفته از هرم بی دریغ تابش آفتاب ببرند، آب و آبادانی و طراوت را به دشت‌هایی هدیه کنند که خشکی‌های چند دهه ساکنانشان را کوچانده بود و گرد مرگ پاشیده‌بود هرجا که پیش از آن عطر زندگی جاری بود...
تلفیق کلوت و دریاچه
سیلاب‌ها رفتند و رفتند و به مقصدها رسیدند؛ اول به کویر 80هزار کیلومتری شهداد در 90 کیلومتری کرمان؛ همان بهار سال گذشته، به کویر که رسیدند، نزدیک کلوت‌های سحرانگیز جمع شدند و شدند یک دریاچه کوچک زیبای کویری. ابرها باز باریدند و باریدند از همان بهار گذشته تا همین حالا تا دریاچه هر روز وسیع‌تر و عمیق‌تر از روز قبلش بشود.
کویر شهداد جایی در بیابان لوت است؛ میان استان‌های خراسان جنوبی و کرمان و سیستان و بلوچستان با 2 تا 2.5میلیون سال قدمت. می‌گویند در قدیم دریا هم به چشم خود دیده، اما ما از وقتی یادمان می‌آید تا چندین دهه گذشته کویر بوده و خشک و برهوت. حالا فریدون فعالی، مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان به ما می‌گوید این کویر برای خودش دریایی شده به وسعت 60هکتار و باعمقی بین پنج تا شش متر؛ دریاچه ای که بر جلوه‌های شهداد و کلوت‌هایش افزوده و حالا یک جاذبه جدید گردشگری است که البته فعلا به‌خاطر کرونا بازدید از آن ممنوع است.
تل شیطان دریاچه شد
سیلاب‌ها اما در دشت‌های استان مرکزی اصفهان هم جاری شدند، رفتند و رفتند تا رسیدند به کویری موسوم به تل شیطان در محدوده روستاهای کریم‌آباد و امیرآباد زواره اردستان و آنجا هم دریاچه ای به طول 20 و عرض 5 کیلومتر پدید آوردند؛ دریاچه ای که رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان می‌گوید پس از 50 سال شکل گرفته و عمقش در برخی نقاط به 30 سانتی متر می رسد.
کویر تل شیطان با طول حدود ۵۷ در ۲۳ کیلومتر عرض و در محدوده بخش زواره استان اصفهان قرار دارد و مهدی مشهدی علت پیدایش دریاچه در دل آن را بارندگی‌های اخیر دانسته که از کوه‌های خارو، یخ و بخار جاری شده‌اند.
همه حالشان خوب است
سیلاب‌ها فقط کویرهای تشنه و تفتیده را سیراب و پرآب نکردند، آنها به هر منطقه فرودستی که رسیدند، بخشی از وجود حیات بخش خود را در آن جا گذاشتند؛ چه زمین‌هایی که حتی جرعه‌ای آب برایشان رویایی دست نیافتنی بود مثل شهداد و تل شیطان، و چه تالاب‌هایی که بی رمق و نیمه‌جان در دل دشت افتاده‌اند و منتظر دست سخاوتمند ابری تا ببارد و از مرگ نجات‌شان دهد؛ مثل تالاب‌های هامون و جازموریان و شادگان و پریشان و ... مثل هامون که حالا 40 تا 50درصد مساحتش آبگیری شده و کشاورزان و ماهیگیران را دوباره و پس از سال‌ها به سوی خود کشانده، یا مثل شادگان در خوزستان که این روزها آنقدر آب به بسترش رسیده که فلامینگوها با امنیت خاطر روی آن فرود بیایند و بیش از ده هزار و 500 قطعه فلامینگو در خورهای این تالاب بین المللی جوجه آوری کنند.
حال رویایی شرق کشور
هرجا کویری باشد در حقیقت دریاچه است، یعنی روزگاری دریاچه بوده و حالا خشک و تبدیل به کویر شده است. درواقع به پایین‌ترین نقطه هر حوزه آبخیزی در مناطق خشک، کویر و در مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب تالاب و دریاچه می‌گویند. در کشور ما شرایط طوری است که انتهای مسیر تمام رودخانه‌ها معمولا دریاچه است؛ مثل
14 رودخانه‌ای که در حوزه آبریز دریاچه ارومیه وجود دارد و انتهای مسیرشان به پهنه آبی بزرگی می‌رسد که روزگاری بیستمین دریاچه بزرگ جهان بوده؛ یعنی دریاچه ارومیه که به‌خاطر بهره‌برداری‌های بی‌رویه این دریاچه در چند سال گذشته به یک کویر بزرگ تبدیل شده بود. در مرکز ایران هم شرایط به‌همین‌گونه است یعنی کویر نمک قم و حوض‌سلطان را داریم که این دو یک زمانی به‌هم ملحق و دریاچه بزرگی بوده که آب چند رودخانه همچون جاجرود و کرج و قمرود و خررود به آن می‌رسیده است. پس حالا که کویرهایی مثل کویر شهداد در استان کرمان یا کویر تل شیطان در اردستان استان اصفهان، آبگیری و در آنها دریاچه ایجاد شده، نشان‌دهنده آن است که پیش از این و در گذشته‌های دور نیز در آن دریاچه و تالاب وجود داشته و به مرور و به‌دلیل توسعه کشاورزی و مصرف بی‌رویه آب و همچنین تغییرات اقلیمی خشک شده. به‌طور مثال کویر شیطان در نزدیک اردستان 65 سال به خودش آب ندیده بود و تازه و به‌خاطر بارندگی‌های خوب امسال آبدار شده است. دلیل این اتفاق هم این است که ما در سال آبی جدید ( یعنی از مهرماه تاکنون)، با یک شرایط بارندگی رویایی در حوزه‌های شرقی کشور روبه‌رو هستیم. آمار می‌گوید در سه حوزه از شش حوزه اصلی کشور میانگین ریزش‌های آسمانی بیشتر از میانگین
60 سال گذشته بوده که این اتفاق عجیبی است. درواقع در سال‌های گذشته، هرگاه که بارندگی‌های خوبی هم داشتیم، این بارش‌ها عموما در مناطق غربی کشور بوده و حوزه‌های شرقی همواره وضعیت مطلوبی نداشتند، درحالی که سال آبی امسال حتی نسبت به سال آبی پارسال که دوره ترسالی داشتیم، میزان بارندگی‌ها در شرق کشور به‌مراتب هم بیشتر از پارسال و هم بالاتر از میانگین 60 ساله بوده است، که این موضوع باعث شده چاله‌های کویری دوباره پرآب شود. آبگیری‌های خوبی که در مناطق کویری ایجاد شده و دریاچه‌هایی که شکل گرفته و پیش از این شاهدش نبودیم، از چند جهت حائز‌اهمیت و مفید است؛ اول این‌که باعث افزایش ظرفیت گرمایی ویژه منطقه و در نتیجه کاهش تفاوت دمای شب و روز می‌شود که این خود نیاز آبی اقلام زراعی را کاهش می‌دهد. از سویی به تعدیل اقلیمی کمک می‌کند و از طرفی باعث می‌شود جمعیت پرندگان در این مناطق افزایش پیدا کند. این پهنه‌های آبی همچنین سبب پالایش آب و تعادل‌بخشی سفره‌های آب زیرزمینی شده و باعث می‌شود نفوذ آب شور به سمت آب شیرین کاهش پیدا کند و همه اینها یعنی دریاچه‌های مذکور یکی از مولفه‌های زیست‌پالایی منطقه خودشان خواهند بود. در کنار دریاچه‌های تازه شکل گرفته در مناطق کویری که جلوه‌ای زیبا از طبیعت را به نمایش گذاشته، تقریبا همه تالاب‌ها و دریاچه‌های شرق کشور هم که طی یکی دو دهه گذشته و به‌خاطر خشکسالی و سوءبرداشت‌ها دچار خشکی و بی‌آبی شده بودند، مثل تالاب بزرگ هامون در سیستان و بلوچستان و جازموریان در کرمان و تالاب‌های جنوب شهرستان کاشمر یا منطقه قائنات خراسان، اکنون تا حد مطلوبی آبگیری شده که همه اینها نشان‌دهنده وقوع یک‌سال رویایی آبی در کشور به‌ویژه در منطقه شرق است که پیامدهای مثبت بسیاری از جمله در بخش گردشگری خواهد داشت. به همین نسبت تالاب‌های مناطق مرکزی و غرب ایران هم در شرایط مطلوب‌تری نسبت به سال گذشته است، گرچه میزان بارندگی در مناطق غربی و مرکزی از مناطق شرق کشور کمتر بوده است.
تلفیق کلوت و دریاچه
سیلاب‌ها رفتند و رفتند و به مقصدها رسیدند؛ اول به کویر 80هزار کیلومتری شهداد در 90 کیلومتری کرمان؛ همان بهار سال گذشته، به کویر که رسیدند، نزدیک کلوت‌های سحرانگیز جمع شدند و شدند یک دریاچه کوچک زیبای کویری. ابرها باز باریدند و باریدند از همان بهار گذشته تا همین حالا تا دریاچه هر روز وسیع‌تر و عمیق‌تر از روز قبلش بشود.
کویر شهداد جایی در بیابان لوت است؛ میان استان‌های خراسان جنوبی و کرمان و سیستان و بلوچستان با 2 تا 2.5میلیون سال قدمت. می‌گویند در قدیم دریا هم به چشم خود دیده، اما ما از وقتی یادمان می‌آید تا چندین دهه گذشته کویر بوده و خشک و برهوت. حالا فریدون فعالی، مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان به ما می‌گوید این کویر برای خودش دریایی شده به وسعت 60هکتار و باعمقی بین پنج تا شش متر؛ دریاچه ای که بر جلوه‌های شهداد و کلوت‌هایش افزوده و حالا یک جاذبه جدید گردشگری است که البته فعلا به‌خاطر کرونا بازدید از آن ممنوع است.
تل شیطان دریاچه شد
سیلاب‌ها اما در دشت‌های استان مرکزی اصفهان هم جاری شدند، رفتند و رفتند تا رسیدند به کویری موسوم به تل شیطان در محدوده روستاهای کریم‌آباد و امیرآباد زواره اردستان و آنجا هم دریاچه ای به طول 20 و عرض 5 کیلومتر پدید آوردند؛ دریاچه ای که رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان می‌گوید پس از 50 سال شکل گرفته و عمقش در برخی نقاط به 30 سانتی متر می رسد.
کویر تل شیطان با طول حدود ۵۷ در ۲۳ کیلومتر عرض و در محدوده بخش زواره استان اصفهان قرار دارد و مهدی مشهدی علت پیدایش دریاچه در دل آن را بارندگی‌های اخیر دانسته که از کوه‌های خارو، یخ و بخار جاری شده‌اند.
همه حالشان خوب است
سیلاب‌ها فقط کویرهای تشنه و تفتیده را سیراب و پرآب نکردند، آنها به هر منطقه فرودستی که رسیدند، بخشی از وجود حیات بخش خود را در آن جا گذاشتند؛ چه زمین‌هایی که حتی جرعه‌ای آب برایشان رویایی دست نیافتنی بود مثل شهداد و تل شیطان، و چه تالاب‌هایی که بی رمق و نیمه‌جان در دل دشت افتاده‌اند و منتظر دست سخاوتمند ابری تا ببارد و از مرگ نجات‌شان دهد؛ مثل تالاب‌های هامون و جازموریان و شادگان و پریشان و ... مثل هامون که حالا 40 تا 50درصد مساحتش آبگیری شده و کشاورزان و ماهیگیران را دوباره و پس از سال‌ها به سوی خود کشانده، یا مثل شادگان در خوزستان که این روزها آنقدر آب به بسترش رسیده که فلامینگوها با امنیت خاطر روی آن فرود بیایند و بیش از ده هزار و 500 قطعه فلامینگو در خورهای این تالاب بین المللی جوجه آوری کنند.
حال رویایی شرق کشور
هرجا کویری باشد در حقیقت دریاچه است، یعنی روزگاری دریاچه بوده و حالا خشک و تبدیل به کویر شده است. درواقع به پایین‌ترین نقطه هر حوزه آبخیزی در مناطق خشک، کویر و در مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب تالاب و دریاچه می‌گویند. در کشور ما شرایط طوری است که انتهای مسیر تمام رودخانه‌ها معمولا دریاچه است؛ مثل
14 رودخانه‌ای که در حوزه آبریز دریاچه ارومیه وجود دارد و انتهای مسیرشان به پهنه آبی بزرگی می‌رسد که روزگاری بیستمین دریاچه بزرگ جهان بوده؛ یعنی دریاچه ارومیه که به‌خاطر بهره‌برداری‌های بی‌رویه این دریاچه در چند سال گذشته به یک کویر بزرگ تبدیل شده بود. در مرکز ایران هم شرایط به‌همین‌گونه است یعنی کویر نمک قم و حوض‌سلطان را داریم که این دو یک زمانی به‌هم ملحق و دریاچه بزرگی بوده که آب چند رودخانه همچون جاجرود و کرج و قمرود و خررود به آن می‌رسیده است. پس حالا که کویرهایی مثل کویر شهداد در استان کرمان یا کویر تل شیطان در اردستان استان اصفهان، آبگیری و در آنها دریاچه ایجاد شده، نشان‌دهنده آن است که پیش از این و در گذشته‌های دور نیز در آن دریاچه و تالاب وجود داشته و به مرور و به‌دلیل توسعه کشاورزی و مصرف بی‌رویه آب و همچنین تغییرات اقلیمی خشک شده. به‌طور مثال کویر شیطان در نزدیک اردستان 65 سال به خودش آب ندیده بود و تازه و به‌خاطر بارندگی‌های خوب امسال آبدار شده است. دلیل این اتفاق هم این است که ما در سال آبی جدید ( یعنی از مهرماه تاکنون)، با یک شرایط بارندگی رویایی در حوزه‌های شرقی کشور روبه‌رو هستیم. آمار می‌گوید در سه حوزه از شش حوزه اصلی کشور میانگین ریزش‌های آسمانی بیشتر از میانگین
60 سال گذشته بوده که این اتفاق عجیبی است. درواقع در سال‌های گذشته، هرگاه که بارندگی‌های خوبی هم داشتیم، این بارش‌ها عموما در مناطق غربی کشور بوده و حوزه‌های شرقی همواره وضعیت مطلوبی نداشتند، درحالی که سال آبی امسال حتی نسبت به سال آبی پارسال که دوره ترسالی داشتیم، میزان بارندگی‌ها در شرق کشور به‌مراتب هم بیشتر از پارسال و هم بالاتر از میانگین 60 ساله بوده است، که این موضوع باعث شده چاله‌های کویری دوباره پرآب شود. آبگیری‌های خوبی که در مناطق کویری ایجاد شده و دریاچه‌هایی که شکل گرفته و پیش از این شاهدش نبودیم، از چند جهت حائز‌اهمیت و مفید است؛ اول این‌که باعث افزایش ظرفیت گرمایی ویژه منطقه و در نتیجه کاهش تفاوت دمای شب و روز می‌شود که این خود نیاز آبی اقلام زراعی را کاهش می‌دهد. از سویی به تعدیل اقلیمی کمک می‌کند و از طرفی باعث می‌شود جمعیت پرندگان در این مناطق افزایش پیدا کند. این پهنه‌های آبی همچنین سبب پالایش آب و تعادل‌بخشی سفره‌های آب زیرزمینی شده و باعث می‌شود نفوذ آب شور به سمت آب شیرین کاهش پیدا کند و همه اینها یعنی دریاچه‌های مذکور یکی از مولفه‌های زیست‌پالایی منطقه خودشان خواهند بود. در کنار دریاچه‌های تازه شکل گرفته در مناطق کویری که جلوه‌ای زیبا از طبیعت را به نمایش گذاشته، تقریبا همه تالاب‌ها و دریاچه‌های شرق کشور هم که طی یکی دو دهه گذشته و به‌خاطر خشکسالی و سوءبرداشت‌ها دچار خشکی و بی‌آبی شده بودند، مثل تالاب بزرگ هامون در سیستان و بلوچستان و جازموریان در کرمان و تالاب‌های جنوب شهرستان کاشمر یا منطقه قائنات خراسان، اکنون تا حد مطلوبی آبگیری شده که همه اینها نشان‌دهنده وقوع یک‌سال رویایی آبی در کشور به‌ویژه در منطقه شرق است که پیامدهای مثبت بسیاری از جمله در بخش گردشگری خواهد داشت. به همین نسبت تالاب‌های مناطق مرکزی و غرب ایران هم در شرایط مطلوب‌تری نسبت به سال گذشته است، گرچه میزان بارندگی در مناطق غربی و مرکزی از مناطق شرق کشور کمتر بوده است.