امروز پنجاهمین سالمرگ جلیل ضیاء فروزانفر است؛ ادیب برجسته‌ای که از قوام‌السلطنه لقب «بدیع‌الزمان» گرفت و ما به این فکر کرده‌ایم که چرا دیگر کسی بچه‌اش را با اسامی باشکوه از جمله همین بدیع‌الزمان نامگذاری نمی‌کند؟
ماجرای یک اسم
از آنهاست که بچه‌های دانشکده‌های ادبیات، به قله می‌چسبانندش. می‌گفتند فروزانفر یکی است و در پژوهش ادبی روی دستش نیامده. ما هم که آن سال‌ها از هر چه رنگِ رخوت و جمود دانشکده‌ای داشت بر حذر بودیم و عادت داشتیم هیچ نامی را روی قله تاب نیاوریم، با این دسته در نزاع بودیم که بنده‌خدا پیرمرد اینقدر هم زحمت کشید اما وقتی دل در گرو ادبیات نوین نداشت چه فایده؟ بابت همین صف‌بندی‌های کاهلانه، ماها قدر امثال بدیع‌الزمان فروزانفر را نمی‌دانستیم، آن هم در روزگاری که می‌دیدیم چقدر راحت می‌شود «استاد» شد و چهار واحد گرفت و تدریس کرد. خب حالا که به سال‌های دانشجویی نگاه می‌کنم، می‌بینم جاده خاکی زیاد رفته‌ام. از جمله همین که از سر لجبازی آن سال‌ها ننشسته‌ام پای گوهرهای فراوان امثال فروزانفر. با تاخیر رفتم سراغ‌شان؛ وقتی که دیگر دانشگاه را تمام کرده بودم. البته خودم را مقصر نمی‌دانم؛ مقصرش همان کسانی بودند که غرق در شکوهِ اسامی پرطمطراق آکادمیِ ادبی می‌شدند و هیچ انتقاد و خدای ناکرده اساعه ادبی به ساحت مقدس و همایونی ادبا و فضلای کهنه‌کار را برنمی‌تافتند و ما را جری‌تر می‌کردند به جبهه‌بندی. اما حالا خیلی وقت است می‌دانم یک محقق ادبی، یک پژوهشگر، یک ادیب و یک مدرسِ واقعی ادبیات چه ارزشی می‌تواند داشته باشد. ارزشی که از نوعی فداکاری حاصل می‌شود. خب اینها می‌توانستند بروند شرعشان را بنویسند، داستانشان را بپردازند، اما عمری را گذاشتند پای تحقیق و تصحیح متون کهن تا ما را بکشانند به آن دنیای باشکوه. امروز پنجاهمین سالمرگ بدیع‌الزمان فروزانفر است؛ یکی از برجسته‌ترین آدم‌هایی که در این مملکت زیست و سر در سودای ادبیات داشت. اینجا عجالتا با کارنامه درخشان او در پژوهش ادبی کاری نداریم؛ نامِ او ما را به این فکر فرو داشته که چرا دیگر کسی فرزندش را با اسامی باشکوهی چون بدیع‌الزمان نامگذاری نمی‌کند؟ نام‌های باشکوه متعددی در همین یک قرن اخیر سراغ داشته‌ایم که حالا در اتاق متروکی از اداره ثبت احوال خاک می‌خورند.
در شناسنامه محمدحسین بود!
البته خب پدر و مادر بدیع‌الزمان فروزانفر هم مثل پدر و مادرهای امروز، شاید جسارت این را نداشتند که نام بدیع‌الزمان را بگذارند توی شناسنامه فرزندشان. ۱۴شهریور۱۲۷۶ وقتی فرزند پسر خانواده بُشرویه‌ای در همین شهر از خراسان به دنیا آمد، نامش را گذاشتند محمدحسین. بعدها که ملت شناسنامه‌دار شدند، نام و نام خانوادگی او در شناسنامه این‌طور ثبت شد: محمدحسین بشرویه‌ای.
تا چند سال با همین نام زندگی کرد. نوجوانی را که سپری کرد خودش را جلیل ضیاء بشرویه‌ای معرفی می‌کرد. شعر که می‌نوشت، «ضیاء» امضایش می‌کرد و همین شده بود تخلص شعری‌اش. بعد دید که از همین نام «جلیل ضیاء» می‌تواند ترجمه‌ای ادیبانه و تمام‌فارسی صورت دهد، خودش را فروزانفر نامید.
چطور بدیع‌الزمان شد؟
اما ماجرای بدیع‌الزمان‌شدن آقای مولوی‌پژوه چه بود؟ می‌دانیم که احمد قوام، سیاستمدار ایرانی -که اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی را به سیاست‌ورزی گذراند- پیش از این‌که نخست‌وزیر شود و پنج دوره متوالی این سمت را عهده‌دار باشد، والی خراسان بود. خب، فروزانفر هم اهل خراسان بود و از این رو، قوام به او علاقه داشت.
اما بی‌انصافی است اگر نزدیکی و توجه قوام به فروزانفر را به دیدگاهی محلی و خراسان‌دوستی و هم‌ولایتی‌مداریِ او تقلیل دهیم. می‌دانیم که قوام، یکی از ادب‌دوست‌ترین سیاستمداران ایرانی بوده و چه خوب که اتفاقا حواسش به هم‌ولایتی فاضلش بوده و به او توجه می‌کرده است. لقب بدیع‌الزمان هم محصول همین رابطه است.
احمد قوام در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، لقبِ«بدیع‌الزمان» را به‌سبب سرودن قصیده‌ای در وصف بهار به فروزانفر اعطا کرد. به این ترتیب پس از آن کسی نه نام کوچکش را با «محمدحسین» تکرار کرد و نه نام خانوادگی‌اش را با «بشرویه‌ای» و شد بدیع‌الزمان فروزانفر.
شناسنامه‌های متروک
خب، نام‌ها هم به مانند دیگر ظواهر و بواطن زندگی ما تغییر می‌کنند؛ تعدادی‌شان در خاطره‌ها و کتاب‌ها باقی می‌مانند، تعدادی هنوز هم بر شناسنامه‌ها می‌نشینند و تعدادی هم با تغییر شکل و
وجه تسمیه هنوز استفاده می‌شوند. ما در طول تاریخ، نام‌های پرشکوه و پرطمطراقی بر فرزندان‌مان نهاده‌ایم. حالا هم برخی نام‌های نوظهور، زیبا و خوش‌آهنگ‌اند و کاربست‌های معنایی درستی را مد نظر دارند. اما خب حقیقتی است که دیگر کسی فرزندش را بدیع‌الزمان یا ملک‌خاتون نام نمی‌نهد. شاید به این خاطر که ما عادت داریم مخففی از نام‌ها را صدا بزنیم. حالا اگر مثلا در همین تحریریه خودمان، اسم کسی بدیع‌الزمان باشد، باید بگوید چه صدایش کنیم؟ بدی؟!
این اسم‌های خاص
البته وجود اسامی خاص که امروزه دیگر استفاده نمی‌شوند در میان نام چهره‌های برجسته ادب و هنر بارها و بارها دیده شده است. بهاءالدین خرمشاهی، ماشاءا... شمس‌الواعظین، ابوتراب خسروی، قیصر امین‌پور، عبدالعظیم قریب، عبدالحسین زرین‌کوب، خان‌بابا مشار، میرجلال‌الدین کزازی، حسینقلی مستعان، حسین گل‌گلاب و خیلی نام‌های دیگر می‌تواند در این فهرست قرار بگیرد. ضمن این‌که نجف دریابندری مترجمی که روز گذشته فوت کرد را می‌توان به سبب داشتن اسم و فامیلی خاص در این فهرست
قرار داد.
البته خب پدر و مادر بدیع‌الزمان فروزانفر هم مثل پدر و مادرهای امروز، شاید جسارت این را نداشتند که نام بدیع‌الزمان را بگذارند توی شناسنامه فرزندشان. ۱۴شهریور۱۲۷۶ وقتی فرزند پسر خانواده بُشرویه‌ای در همین شهر از خراسان به دنیا آمد، نامش را گذاشتند محمدحسین. بعدها که ملت شناسنامه‌دار شدند، نام و نام خانوادگی او در شناسنامه این‌طور ثبت شد: محمدحسین بشرویه‌ای.
تا چند سال با همین نام زندگی کرد. نوجوانی را که سپری کرد خودش را جلیل ضیاء بشرویه‌ای معرفی می‌کرد. شعر که می‌نوشت، «ضیاء» امضایش می‌کرد و همین شده بود تخلص شعری‌اش. بعد دید که از همین نام «جلیل ضیاء» می‌تواند ترجمه‌ای ادیبانه و تمام‌فارسی صورت دهد، خودش را فروزانفر نامید.
چطور بدیع‌الزمان شد؟
اما ماجرای بدیع‌الزمان‌شدن آقای مولوی‌پژوه چه بود؟ می‌دانیم که احمد قوام، سیاستمدار ایرانی -که اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی را به سیاست‌ورزی گذراند- پیش از این‌که نخست‌وزیر شود و پنج دوره متوالی این سمت را عهده‌دار باشد، والی خراسان بود. خب، فروزانفر هم اهل خراسان بود و از این رو، قوام به او علاقه داشت.
اما بی‌انصافی است اگر نزدیکی و توجه قوام به فروزانفر را به دیدگاهی محلی و خراسان‌دوستی و هم‌ولایتی‌مداریِ او تقلیل دهیم. می‌دانیم که قوام، یکی از ادب‌دوست‌ترین سیاستمداران ایرانی بوده و چه خوب که اتفاقا حواسش به هم‌ولایتی فاضلش بوده و به او توجه می‌کرده است. لقب بدیع‌الزمان هم محصول همین رابطه است.
احمد قوام در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، لقبِ«بدیع‌الزمان» را به‌سبب سرودن قصیده‌ای در وصف بهار به فروزانفر اعطا کرد. به این ترتیب پس از آن کسی نه نام کوچکش را با «محمدحسین» تکرار کرد و نه نام خانوادگی‌اش را با «بشرویه‌ای» و شد بدیع‌الزمان فروزانفر.
شناسنامه‌های متروک
خب، نام‌ها هم به مانند دیگر ظواهر و بواطن زندگی ما تغییر می‌کنند؛ تعدادی‌شان در خاطره‌ها و کتاب‌ها باقی می‌مانند، تعدادی هنوز هم بر شناسنامه‌ها می‌نشینند و تعدادی هم با تغییر شکل و
وجه تسمیه هنوز استفاده می‌شوند. ما در طول تاریخ، نام‌های پرشکوه و پرطمطراقی بر فرزندان‌مان نهاده‌ایم. حالا هم برخی نام‌های نوظهور، زیبا و خوش‌آهنگ‌اند و کاربست‌های معنایی درستی را مد نظر دارند. اما خب حقیقتی است که دیگر کسی فرزندش را بدیع‌الزمان یا ملک‌خاتون نام نمی‌نهد. شاید به این خاطر که ما عادت داریم مخففی از نام‌ها را صدا بزنیم. حالا اگر مثلا در همین تحریریه خودمان، اسم کسی بدیع‌الزمان باشد، باید بگوید چه صدایش کنیم؟ بدی؟!
این اسم‌های خاص
البته وجود اسامی خاص که امروزه دیگر استفاده نمی‌شوند در میان نام چهره‌های برجسته ادب و هنر بارها و بارها دیده شده است. بهاءالدین خرمشاهی، ماشاءا... شمس‌الواعظین، ابوتراب خسروی، قیصر امین‌پور، عبدالعظیم قریب، عبدالحسین زرین‌کوب، خان‌بابا مشار، میرجلال‌الدین کزازی، حسینقلی مستعان، حسین گل‌گلاب و خیلی نام‌های دیگر می‌تواند در این فهرست قرار بگیرد. ضمن این‌که نجف دریابندری مترجمی که روز گذشته فوت کرد را می‌توان به سبب داشتن اسم و فامیلی خاص در این فهرست
قرار داد.