کلاس داستان
سووشون و زاویه دید محدود به ذهن
فاطمه سلیمانی / داستان‌نویس
زاویه دید اول شخص یا منِ راوی یكی از پرطرفدارترین زاویه دیدهاست. مخاطب با این زاویه دید زودتر همذات‌پنداری می‌كند. شاید برای نویسنده‌ها هم نوشتن با این زاویه دید كار راحت‌تری باشد. نویسنده خودش را به جای شخصیت اصلی داستان می‌گذارد و از حس و حال او می‌گوید. زاویه دید اول شخص یك قصه‌گو است كه هم داستان خودش را روایت می‌كند و هم هرآنچه كه می‌بیند و حس می‌كند. گویی مخاطب را محرمِ‌راز خود می‌داند. استفاده از این زاویه دید معمولاً زمانی پركاربرد است كه داستان حول محور یك شخص بچرخد و او چنان حضور پررنگی در داستان داشته باشد كه یا در همه صحنه‌ها حاضر باشد یا به اتفاقات خارج از حیطه دید و ادراكش دسترسی داشته باشد.
یك داستان با لوكیشن‌ها و شخصیت‌های متعدد، قابلیت استفاده از این زاویه دید را ندارد مگر با استفاده از چند راوی.
اما گاهی داستان، فقط یك شخصیت اصلی دارد، اما نویسنده بنا به دلایلی ترجیح می‌دهد كه از زاویه دید دانای محدود به ذهن استفاده كند. دانای محدود به ذهن زاویه دیدی است كه معطوف به یك شخصیت است. هرجایی كه شخصیت اصلی حضور دارد او هم حاضر است و فقط اجازه دارد هرآنچه كه او می‌بیند، می‌شنود و حس می‌كند را روایت كند. به علاوه حس و‌حال و درونیاتِ او. دانای محدود به ذهن در جایگاهی بالاتر از اول شخص می‌نشیند. من راوی این قابلیت را ندارد كه مثلا سرخی یا رنگ‌پریدگی چهره خودش را توصیف كند، اما دانای محدود به ذهن، چون بر او اشراف دارد و مثل یك ناظر بیرونی عمل می‌كند این قابلیت را دارد.
راوی كتاب «سووشون» اثر سیمین دانشور یك دانای محدود به ذهن است. دانای محدود به ذهن «زری». شخصیتی كه در همه مكان‌ها حضور دارد و آن‌چیزی كه از آن بی‌اطلاع است را از طریق روایت‌های دیگران می‌شنود. دانای محدود به ذهن زری مدام در ذهنیات و درونیات زری حضور دارد. آن‌قدر كه مخاطبِ باهوش احساس می‌كند آیا بهتر نبود زری راوی داستان باشد؟
اما نویسنده برای این سؤالِ مخاطب یك جواب قانع‌كننده دارد. نه این‌كه خیال كنید سیمین دانشور جایی مثلا در یك گفت‌وگوی خبری درباره این راوی توضیح داد؛ نه. او در كتابش پاسخ سؤال مخاطب را داده است. جایی كه زری بیمار می‌شود و خواب‌های آشفته می‌بیند. خواب‌های آشفته‌ای كه منجر به هذیان‌گویی می‌شود. زری اگر خودش راوی داستان خودش بود قادر نبود این پریشان‌گویی‌ها را روایت كند. هذیان و خواب آشفته معمولا چیزی نیست كه در ذهن انسان به طور كامل ثبت شود. حتی اگر به طور كامل هم در ذهن ثبت شود بازگو‌كردن آن مصنوعی و غیرقابل باور می‌شود. سیمین دانشور با انتخاب زاویه دید دانای محدود به ذهنِ زری، صحنه‌هایی باورپذیر و زیبا
خلق كرده است.