«جستارهایی در تاریخچه مبارزات آیت‌ا... شیخ‌حسین لنكرانی» در گفت‌وشنود با دكتر موسی فقیه‌حقانی
انگلیسیها را دشمن اصلی می‌دانست
تاریخ معاصر پر است از نام‌های بسیاری که برای ما گمنامند یا دست‌کم زیاد شناخته‌شده نیستند؛ چهره‌هایی با سوابق خواندنی.
حاج شیخ حسین لنکرانی که معروف به «مرد دین و سیاست» بود را شاید جوان‌ترها نشناسند، اما اگر بدانند او روحانی مبارز عضو مجلس ملی است که اطلاعات و متن مذاکرات مربوط به کاپیتولاسیون را به امام خمینی (ره) رساند و سرآغاز چه تغییر بزرگی در تاریخ معاصر شد، ماجرا تغییر می‌کند. درباره زندگی این شخصیت موثر تاریخی با دکتر موسی فقیه‌حقانی، پژوهشگر صاحب‌نام تاریخ معاصر ومدیر گروه پژوهشی جامعه شناسی دوره پهلوی موسسه امام‌خمینی(ره) گفت‌و‌گو کرده‌ایم.
آیت‌ا.. شیخ‌حسین لنكرانی از چهره‌های شاخص و در عین حال ناشناخته تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود. شما از چه مقطعی و چگونه به پژوهش درباره زندگی و كارنامه ایشان علاقه‌مند شدید؟
مرحوم آیت‌ا... حاج‌شیخ‌حسین لنكرانی، هم شناخته‌شده هست و هم نیست. شناخته‌شده هست به این دلیل كه هر كسی تاریخ معاصر ایران را دقیق مطالعه كند، در مقاطعی چون موسم قرارداد 1919
یعنی قبل از ظهور رضاخان و همچنین شرایط بعد از شهریور 20، از ایشان به شكلی مبهم ردی می‌بیند. شایعات و شبهه‌افكنی‌های تاریخی و ژورنالیستی را هم كه به موضوع اضافه كنیم، شخصیت ایشان مبهم‌تر هم می‌شود. احتمالا شما و برخی خوانندگان‌تان می‌دانید كه به دلیل توده‌ای‌‌بودن برخی از برادران ایشان و حمایتی كه حزب توده در مجلس چهاردهم از ایشان كرد، در اذهان برخی این‌طور جاافتاد كه ایشان توده‌ای است! عده‌ای هم بدون بررسی و مطالعه، این حرف را تكرار كردند. بنده در مطالعاتم، زیاد به این نام برخورده بودم. مثلا در ماجرای قرارداد 1919، یكی از كسانی كه به‌شدت با این موضوع مخالفت و حتی مرحوم مدرس را به این كار تشویق كرد، مرحوم لنكرانی بود. بعد از شهریور 20
و هنگام ظهور فرقه دموكرات هم، نطق‌های ایشان در مجلس چهاردهم علیه سیدضیاء و دیگران بسیار بااهمیت هستند. با این همه تا دوره‌ای درباره ایشان كار پژوهشی جدی‌ای انجام نداده‌بودم، تا اینكه با مرحوم آقای علی ابوالحسنی(منذر) آشنا شدم. ایشان سال‌ها محضر مرحوم لنكرانی را درك كرده و با ایشان محشور بود. از آنجا بود كه تصمیم گرفتم درباره این شخصیت، تحقیقات مفصل‌تر و دقیق‌تری را انجام دهم و با كمك اسناد و مدارك، ابهاماتی را كه برخی درباره ایشان ایجاد كرده بودند، ارزیابی کنم. بی‌تردید آشنایی من با مرحوم ابوالحسنی در فرآیند شناخت بهتر و بیشتر مرحوم لنكرانی یك نقطه‌عطف بود.
چگونه با مرحوم علی ابوالحسنی (منذر) آشنا شدید؟
من یكی دو بار خدمت ایشان رفته‌بودم، اما جلسه‌ای كه به همكاری ما منجر شد، جلسه‌ای بود كه ایشان گفتند: همه كارهایی را كه انجام داده‌ام، مدیون استادم آیت‌ا... شیخ‌حسین لنكرانی هستم. با شنیدن نام ایشان، كنجكاوی من به‌شدت تحریك شد. از من پرسیدند: «شما ایشان را می‌شناسید؟» عرض كردم: «بله، درباره ایشان مطالعاتی دارم». پرسیدند: «لابد شما هم تصور می‌كنید ایشان یك روحانی توده‌ای بوده‌است.» عرض‌كردم: ابدا ... و سپس نظر خود را درباره نقش مرحوم لنكرانی در ماجرای قرارداد 1919 و امثال آن بیان‌كردم. مرحوم ابوالحسنی وقتی متوجه تفاوت نگاه من با دیگران شدند، گفتند: «حالا كه چنین نگاهی به ایشان دارید، می‌شود دراین‌باره بیشتر صحبت كرد» و تبادل‌نظر ما درباره شخصیت و زندگی و كارنامه مرحوم لنكرانی از اینجا شروع شد. با هریك از اسنادی كه مرحوم ابوالحسنی درباره ایشان به من نشان می‌دادند، بیشتر به این نتیجه می‌رسیدم كه دیدگاهم درباره مرحوم لنكرانی درست بوده‌است. مخصوصا وقتی درباره حزب «ضاد ـ الف» بحث شد، اشتیاق من برای پژوهش درباره این موضوع، دوچندان شد!
حزب «ضاد ـ الف»؟!
بله! «ضاد ـ الف» مخفف حزب «ضداستعمار» یا «حزب ضدانگلیس» است كه مرحوم لنكرانی در تأسیس آن نقش اساسی داشت. خود مرحوم ابوالحسنی هم در اینكه آیا مفهوم این نام، حزب ضداستعمار است یا ضدانگلیس، تردید داشتند.
چهره‌های شاخص این حزب چه كسانی بودند؟ تأسیس آن چه آثاری داشت؟
چهره‌های شاخص سیاسی ـ فرهنگی آن دوره كه مواضع ایران‌دوستانه داشتند و همچنین عده‌ای از روحانیون، عضو این حزب بودند و كارهای بسیار مهمی را هم انجام دادند. از جمله لغو قانون كاپیتولاسیون در دوره رضاخان، كه خیلی‌ها سعی می‌كنند آن را در زمره افتخارات او به‌حساب بیاورند، ولی در واقع حزب «ضاد ـ الف» این كار را انجام داد. این حزب حتی برای مدتی توانست رضاخان را هم به خدمت بگیرد و او هم با این حزب همراهی می‌كرد تا به سلطنت رسید، ولی وقتی متوجه شد كه انگلیسیها به او مأموریت‌هایی را محول كرده‌اند، با حزب قطع رابطه و بعضی از اعضای آن را دستگیر کرد و با گروه‌ها و احزابی كنار آمد كه از برنامه‌های او حمایت می‌كردند. احزابی مثل «كانون ایران جوان» كه علی الاصول ضددین بودند.
اشاره كردید به رویكرد حزب «ضاد ـ الف» در دوران ظهور رضاخان.به‌طور جزئی‌تر، این حزب در تعامل با رضاخان، چه فراز و فرودهایی را تجربه كرد؟
در ماجرای کودتای انگلیسی- صهیونی رضاخان، رهبران حزب «ضاد ـ الف»، ناگزیر گزینه بد، یعنی رضاخان را انتخاب کردند، ولی تمام تلاش‌شان این بود که او را مهار کنند و در اختیار بگیرند و از چنگ انگلستان دربیاورند! بهایی‌ها و ازلی‌ها در آن مقطع، رضاخان را از حمایت همه‌جانبه انگلیسیها از خود ترسانده و دچار تردید کرده بودند. متولیان حزب با استفاده از همین شرایط، مناسباتی را با رضاخان برقرار می‌کنند که از چشم انگلیسیها دور نمی‌ماند. بانیان «ضاد ـ الف» حتی با برخی رویكردهای آن دوره، مانند «تأسیس بانک ملی» و «لغو کاپیتولاسیون» هم همراهی می‌کنند، ولی اقدامات‌شان توسط باند «ایران جوان» به رهبری علی‌اکبر سیاسی و حزب «ایران نو» به رهبری تیمورتاش -که هر دو در خدمت سیاست‌های انگلستان در ایران بودند- خنثی می‌شود.
مدت فعالیت این حزب چقدر بود؟
حدودا یک سال و نیم. البته خیلی قدرتمند عمل کرد و در مجلس هم عواملی داشت و افرادی از همه طیف‌ها که با سیاست انگلستان مخالف بودند، را به خدمت گرفت و حتی سعی کرد اعضای حزب «ایران نو» و «ایران جوان» را هم جذب کند و آنها را از وابستگی به استعمار و ضدیت با دین نجات دهد، اما متاسفانه به موفقیت نرسید. عوامل انگلستان مخصوصا تیمورتاش، تمام تلاش‌شان را برای خنثی کردن اقدامات این حزب به کار گرفتند که یکی از آنها «منع امر به معروف و نهی از منکر» در دولت مخبرالسلطنه و در واقع نوعی پاتک به حزب«ضاد ـ الف» و به‌طور مشخص شهید مدرس و مرحوم لنکرانی بود.
بعد از انحلال این حزب چه اتفاقی افتاد؟
شهید مدرس از مجلس حذف و سپس دستگیر شد و به شهادت رسید. افراد تأثیرگذار این حزب از جمله مرحوم لنکرانی، مغضوب حکومت پهلوی شدند و فشار روی آنها زیاد شد. حتی چهره‌ای مانند عمیدی‌نوری، با اینکه با حکومت همسویی نشان می‌داد، اما در دوره پهلوی‌ها همیشه مورد غضب بود. اعضای این حزب، هرگز دیگر در ایران موقعیت پیدا نکردند و همواره حکومت وقت به آنها مظنون بود!
آیا عملكرد حزب «ضاد ـ الف» تدوین شده‌است؟
طی نزدیك به 17 سال همكاری با مرحوم آقای ابوالحسنی، قرار بود ایشان این كار را انجام بدهند، ولی هر بار به دلیلی این كار به تعویق افتاد تا اینكه سرانجام ایشان به من گفتند شما این كار را بكنید، من هم كمك می‌كنم... كه متأسفانه با درگذشت زودهنگام ایشان، ادامه این همكاری نیز منتفی شد. به هر حال این موضوع، همچنان جزو علایق شخصی من است. ابهاماتی كه بعضی از افراد درباره ایشان شایع كرده‌اند و نیز كمبود اطلاعات دراین‌باره، كار این پژوهش را قدری دشوار می‌كند.
همان‌گونه كه اشاره كردید، در برخی تاریخ‌نگاری‌ها درباره مرحوم لنكرانی، پیرایه‌هایی از جمله گرایش به حزب توده نیز به وی بسته شده‌است.شما در این باره چه تحلیلی دارید؟
این شبهه بیشتر به دلیل حضور برادران ایشان در حزب توده و کشته‌شدن یکی از آنها در فرآیند فعالیت‌های حزبی و نیز ارتباطات وسیعی بود که ایشان با اقشار مختلف جامعه و سیاسیون، از جمله با اعضای حزب توده داشت. واقعیت این است که مرحوم آیت‌ا… حاج شیخ حسین لنکرانی، یک چهره ضداستعماری بود و برایش استعمار سرخ و سیاه و... فرقی نمی‌‌کرد. زندگی ایشان هم گواه صادقی بر این مدعاست. خانواده ایشان قبل از اینکه به ایران بیایند و با انگلیسیها مبارزه کنند، در قفقاز با روس‌های تزاری درگیر بودند. بعد هم که بلشویک‌ها سر کار آمدند، از آنجا که باز هم نسبت به ایران طمع داشتند، آقای لنکرانی با آنها سر سازش نداشت. با این همه، همواره اعتقاد داشت که انگلیسیها ریشه ایران و ایرانی را خواهد خشکاند و در مقابل جنایات آنها، حزب توده چندان کاری از دستش برنمی‌آید و هیجانی است که خیلی زود فروکش خواهد کرد، اما انگلیسیها ریشه دوانده‌اند و تا کار مملکت را یکسره نکنند، دست‌بردار نیستند، لذا همه همت خود را صرف مبارزه با انگلیس می‌کند.
اما توده‌ای‌ها از نامزدی ایشان در مجلس چهاردهم دفاع کردند.ماجرا از چه قرار بود؟
آنها دفاع کردند، ولی ایشان استقبال نکرد، بلکه سکوت کرد! البته برخی همین رفتار را هم قابل نقد می‌دانند و می‌گویند اگر ایشان با حزب توده ارتباط تشکیلاتی نداشت، چرا اعلام برائت نکرد و مثلا نگفت من ارتباطی با حزب توده ندارم؟ اما اگر نقش ایشان را در به شکست کشاندن توطئه روس‌ها برای تجزیه آذربایجان بررسی کنیم، متوجه خواهیم شد که اعلام برائت از حزب توده در مقایسه با این حرکت، بهائی ندارد. توده‌ای‌ها شعبه خود را در آذربایجان منحل کردند و به فرقه دموکرات-که متولی تجزیه آذربایجان بود- پیوستند. مرحوم لنکرانی در این مقطع، با تحرکات توده‌ای‌ها و فرقه‌ای‌ها و روس‌ها در آذربایجان مقابله می‌کند و هر چند مبارزه با تحرکات روس‌ها را در پیش می‌گیرد، اما اولویت او همچنان انگلیس است. ایشان معتقد بود که خیانت‌های بزرگ در ایران، کار انگلیسی‌هاست و در مواردی حتی روس‌ها نقشه‌های آنها را اجرا می‌كنند! یعنی انگلیسیها، همیشه روس‌ها را در شرایطی قرار می‌دهند كه خواسته آنها را انجام بدهند!
آیا ایشان ماجرای ظهور فرقه دموكرات آذربایجان را هم توطئه انگلیس می‌دانست؟
من از مجموعه آرای ایشان چنین برداشتی دارم. در اینكه انگلیسیها به فكر تجزیه ایران بودند، هیچ تردیدی نیست. به همین دلیل هم، از هر حركت تجزیه‌طلبانه‌ای حمایت می‌كردند. با وقوع ماجرای حزب دموكرات در آذربایجان، انگلیسیها هم می‌خواستند از فرصت استفاده و جنوب ایران را جدا كنند. منتها چون هم قول داده بودند و هم آمریكایی‌ها را پیش رو داشتند، نمی‌خواستند پیشگام باشند و دنبال بهانه می‌گشتند و اصرار روس‌ها بر جداسازی آذربایجان، این فرصت را برایشان فراهم كرد. به‌خصوص كه روس‌ها خامی و این موضوع را مطرح كردند كه چون انگلیسیها دارند نفت جنوب را می‌برند، نفت شمال هم باید به آنها داده شود.
به نقش مرحوم لنكرانی در خنثی‌سازی نقشه‌های روس و انگلیس در دوران حاكمیت فرقه دموكرات بر آذربایجان اشاره كردید، آیا به نظر ایشان هم، این قوام‌السلطنه بود كه آذربایجان را از چنگ روس‌ها بیرون كشید؟
به هیچ‌وجه، ایشان طبق شواهدی كه داشتند، معتقد بودند كه نه شاه و نه قوام‌السلطنه در این قضیه نقشی نداشتند و فقط توانستند آن را به نام خود ثبت كنند. این هم یكی از آن ناگفته‌های تاریخی است كه نیاز به پژوهش و تفحص دارد. نكته قابل ذكر این است كه در اوج ماجرای فرقه دموكرات و بازی‌های سیاسی قوام‌السلطنه،
شیخ حسین لنكرانی و برادرانش دستگیر و به بندرعباس تبعید می‌شوند. مرحوم ابوالحسنی از قول مرحوم لنكرانی نقل می‌كردند: انگلیسیها این نقشه را چیدند تا روس‌ها را تشویق كنند كه آذربایجان را از ایران جدا كند و خودشان هم در جنوب مشغول چیدن توطئه برای جدا كردن آن منطقه از ایران شدند. مرحوم لنكرانی كه متوجه قضیه می‌شود، با كمك سران ایل قشقایی در جنوب، دست به تحركاتی می‌زند و فضا را ناامن می‌كند تا انگلیسیها بترسند، چون آنها می‌دانستند كه در صورت آشفته شدن اوضاع، منافع و امتیازات قبلی را نیز از دست خواهند داد، لذا از تجزیه جنوب ایران منصرف شدند. بنابراین می‌بینیم كه مرحوم لنكرانی به‌رغم اینكه با روس‌ها رابطه خوبی ندارد، اما از آنجا كه در هر رویدادی انگلیسیها را محرك اصلی می‌داند، تمام سعی خود را در خنثی كردن عملیات قوام ـ كه عامل انگلیسی‌هاست ـ می‌كند.
به لحاظ زمانی قدری جلوتر برویم. با توجه به اینكه دكترمصدق دست توده‌ای‌ها را باز گذاشت و همین هم موجب شده بود كه علما نسبت به او نگاهی منفی پیدا كنند، طرفداری مرحوم لنكرانی از مصدق تا آخر عمر، سؤال‌برانگیز نیست؟
آیت‌ا... لنكرانی از هر كسی كه علیه انگلیسیها مبارزه می‌كرد، حمایت می‌كرد. ایشان دكتر مصدق را هم به همین دلیل قبول داشت. هر چند كه در دوره رضاخان با آیت‌ا... كاشانی اختلاف پیدا كرده بود، اما زمانی كه ایشان در دوره در نهضت ملی علم مبارزه را بلند كرد، از ایشان حمایت كرد. می‌گویند وقتی آیت‌ا... كاشانی از تبعید لبنان برمی‌گشتند، آیت‌ا... لنكرانی دستور داد كوچه ایشان را آب و جارو كنند و به منزل آیت‌ا... كاشانی می‌رود و با ایشان دیدار می‌كند. موضوع این است كه مرحوم لنكرانی به دلیل سوابق پدر آیت‌ا... كاشانی در مبارزه علیه انگلیسیها در عراق، از ایشان توقع بیشتری داشته‌است. ایشان به آقای دكتر موسی نجفی گفته بود كه: «من دكتر مصدق را با نخست‌وزیران قبلی می‌سنجم كه جز خیانت و امضای قراردادهای ننگین، هنر دیگری نداشتند». به هر حال دكتر مصدق از سال 1328 تا 1331، آشكارا علیه منافع انگلیس در ایران فعالیت می‌كند و همین برای مرحوم لنكرانی ـ كه در تمام عمر از انگلیسیها نفرت داشت ـ كافی بود كه از او حمایت كند.
آیت‌ا... لنكرانی به رغم این سوابق مبارزاتی كه شما به فرازهایی از آنها اشاره كردید، در دوران نهضت امام خمینی(ره) حضور چندان آشكاری نداشت. علت چه بود؟
مرحوم لنكرانی در دوره رضاخان، به شدت از سوی انگلیسیها و شخص رضاخان تحت نظر بود، به طوری كه بارها ایشان را تهدید به مرگ كردند. بعدها هم انگلیسیها همچنان نسبت به ایشان حساسیت داشتند و بارها هشدار داده بودند: اگر دست از مخالفتش برندارد، او را از سر راه برخواهند داشت. بعضی‌ها حكایت‌های جالبی از حضور بعضی ساواكی‌ها. در منزل ایشان نقل می‌كنند. خانه مرحوم لنكرانی، محل آمد و شد افرادی از طبقات گوناگون اجتماعی بود، از جمله همین ساواكی‌ها. آقای لنكرانی آنها را می‌شناخت و می‌دانست كارشان چیست. وقتی از ایشان می‌پرسیدند: چرا آنها را طرد نمی‌كنید، می‌گفت: « من دست‌كم الان می‌دانم كه اینها ساواكی هستند، اگر اینها را طرد كنم، كسانی را برای این كار می‌فرستند كه من آنها را نمی‌شناسم و كار سخت‌تر می‌شود». در اسنادی هم كه ساواك درباره ایشان منتشر كرده، به این نكته كه او اهل منبر و سخنرانی و مبارزه نیست و لذا خطری برای رژیم ندارد، اشاره شده‌است. درست است كه ایشان ظاهراً در این دوره چندان اهل فعالیت‌های حاد نبود، اما به شیوه‌های رندانه و زیركانه‌تری به مبارزه ادامه می‌داد. رابطه صمیمی ایشان با چهره‌هایی مانند مرحوم آیت ا... طالقانی، مرحوم آیت ا... ربانی شیرازی و شهید آیت‌ا... سعیدی شاهدی بر این مدعاست.
اشاره كردید كه ایشان در این دوره از مبارزه، از شیوه‌هایی رندانه‌تر استفاده می‌كرد.در این مورد به مصداقی اشاره كنید.
كمتر كسی به این موضوع اشاره كرده‌است كه متن كامل مذاكرات مربوط به كاپیتولاسیون را چه كسی به دست آورد و در اختیار حضرت امام قرار داد. مرحوم لنكرانی توسط آدم‌هایی كه در كارپردازی مجلس داشت، متن كامل مذاكرات كاپیتولاسیون را -كه كمتر كسی از آن خبر داشت- به دست آورد و به امام كه در آن زمان در باغ ایشان در كرج اقامت داشتند، رساند. امام با خواندن این متن به شدت منقلب می‌شوند، به‌طوری كه ناچار می‌شوند برای ایشان پزشك بیاورند. پزشك تشخیص می‌دهد امام تحت فشار روحی شدید قرار گرفته‌اند و عارضه جسمی ندارند. بعد هم امام آن سخنرانی تاریخی را در مورد كاپیتولاسیون ایراد كردند كه منجر به تبعید ایشان شد. در آنجا هم امام اشاره كردند كه: قلب من در فشار است و ناراحت هستم. بنابراین هر چند مرحوم آقای لنكرانی در این دوره، ظاهراً اهل سخنرانی و منبر و دعوت به قیام و زندان رفتن نبود، اما در بزنگاه‌های تاریخی، دست به چنین كارهای پرخطر و فوق‌العاده مؤثری می‌زد. ایشان به عنوان چهره‌ای كه دستگاه‌های اطلاعاتی، به ویژه سرویس انگلستان نسبت به ایشان حساسیت داشت، باید كاملا احتیاط می‌كرد.
چرا پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چندان نام و پیشینه ایشان مجال طرح پیدا نكرد؟
قضیه بیشتر به نقدهای صریح ایشان به افکار و آرای دکتر شریعتی مربوط می‌شود. خیلی‌ها تحت عنوان روشنفکری دینی، به طرفداری افراطی از آرای دکتر شریعتی پرداخته بودند و لذا انتقادات ایشان را بر نمی‌تافتند. در نتیجه ایشان خود به خود منزوی شد. از سوی دیگر باند مهدی هاشمی هم در سال‌های اول انقلاب، میدان‌داری می‌کرد و به خاطر مخالفت‌های ایشان با آنها بر سر کتاب «شهید جاوید»، از مرحوم لنکرانی دل خوشی نداشت و حتی یکی دو بار ایشان را تهدید به مرگ هم کرده بود! امکان سوءقصد وضعیتی را ایجاد کرده بود که ایشان انواع وسایل هشداردهنده از قبیل آژیر را در منزلش نصب کرده و همیشه هم مسلح بود تا بتواند از خود دفاع کند. مضافا این که ایشان در آستانه انقلاب، 92 سال داشت و انتظار تحرک و حضور فعال در مجامع، از شخصی در این سن و سال چندان منطقی نیست.
به عنوان یك مورخ، چرا بررسی كارنامه مرحوم لنكرانی را ضروری می‌دانید؟
آیت‌ا... شیخ حسین لنکرانی فرزند زمانه خویش، با عالم سیاست کاملا آشنا، بسیار هوشمند و جریان‌شناس بود که در کنار دینداری، سیاستمداری ایشان را در عرصه‌های سیاسی بسیار برجسته می‌کند. به تعبیر رهبر معظم انقلاب، ایشان روحانیِ کهنه‌کار سیاسی بود. بررسی زندگی ایشان از چند جنبه اهمیت دارد. ایشان در تحولات مهمی از تاریخ معاصر ایران، حضور فعال داشتند و برای صیانت از اسلام، تشیع و ایران، نقش‌آفرینی کردند. شناخت ایشان می‌تواند هم در تصحیح برخی رویکردها نسبت به تاریخ معاصر ایران موثر باشد و هم ما را با زوایایی از تاریخ آشنا سازد که تاکنون به آنها پرداخته نشده یا کمتر پرداخته شده‌است. همچنین با تاریخ مبارزات روحانیت شیعه در یکی از دشوارترین دوران‌های مواجهه با استعمار نیز آشنا می‌شویم.از سوی دیگر ایشان با برخی وقایع، ارتباط یا واسطه بسیار نزدیکی داشتند. مثلاً در جریان مشروطه به واسطه حضور فعال پدر و یا ارتباط با افرادی که درگیر تحولات و وقایع آن دوره بودند، با ابعاد پنهان بسیاری از اتفاقات، رجال مشروطه و مداخلاتی که بیگانگان انجام داده بودند، آشنا بودند.
دکتر فقیه حقانی را بهتر بشناسیم
دکتر موسی فقیه حقانی، استاد دانشگاه ، مدیر گروه پژوهشی جامعه شناسی دوره پهلوی موسسه امام خمینی (ره) ،معاون پژوهشی موسسه مطالعات تاریخ ایران و سردبیر فصلنامه تاریخ معاصر ایران است. او دکترای علوم سیاسی از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دارد. از دکتر حقانی ده ها مقاله تاریخ و کتاب های متعددی منتشر شده است. «تاریخ تحولات سیاسی ایران» به همراه دکتر موسی نجفی، «تاریخ فراماسونری در ایران» و «خاندان پهلوی به روایت اسناد» از جمله کتاب های دکتر حقانی است.
او تحقیقات قابل توجهی در رابطه با مشروطه داشته است که از آن جمله می‌توان به «خانه مشروطیت اصفهان: نیم قرن بیداری اسلامی» و «رساله مکالمات مقیم و مسافر» اشاره کرد. «مروری اجمالی برمجالس قانونگذاری درايران» از دیگر تحقیقات این مورخ معاصر است.