اهمیت همزمانی فعالیت برخی گل‌فشان‌ها با وقوع زمین‌لرزه‌ها از لزوم مطالعه هرچه بیشتر این پدیده‌های طبیعی خبر می‌دهد
لزوم رمزگشایی از گِل‌فشان‌ها
روز جمعه 22 فروردین 99 براساس گزارش صیادان منطقه رمین و بریس از توابع شهرستان چابهار استان سیستان و بلوچستان، لكه سفیدرنگی در آب‌های اطراف روستاهای رمین و بریس مشاهده شد. این لكه سفیدرنگ در 25 كیلومتری جنوب‌شرقی رمین و 22 كیلومتری غرب بریس در فاصله پنج كیلومتری از ساحل مشاهده شد. برخی صیادان و شاهدان عینی در بررسی این لكه سفیدرنگ از نزدیك شاهد جوشش آب گل‌آلود از داخل دریا به سمت سطح و استشمام بوی خاصی بودند كه منجر به ایجاد یك توده آب قهوه‌ای‌رنگ در محل بالا آمدن آب گل‌آلود در سطح آب و حباب شده بود. در 25 فروردین تیمی متشكل از محققان پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی به همراه جمعی از کارکنان فرمانداری، مركز تحقیقات شیلات، اداره محیط‌زیست و فرماندهی دریایی شهرستان چابهار عازم محل وقوع این پدیده جالب شدند. محققان پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی در محل این رخداد به نمونه‌برداری و جمع‌آوری اطلاعات پرداختند. براساس شواهد موجود و ظرفیت منطقه كه بخشی از منطقه فرورانش مكران است این پدیده حاكی از فعالیت یك گل‌فشان در نواحی دور از كرانه بود.
گل‌فشان‌ها نمایش سطحی فرآیندهای زیرسطحی هستند كه با حركات توده‌های عظیم گل، آب و گاز مرتبط هستند. گاز خروجی گل‌فشان‌ها عمدتا متان به همراه آب شور است. گاهی اوقات اثرات سوختگی و شعله‌ور‌شدن در نتیجه سوختن متان در اطراف گل‌فشان ظاهر می‌شود كه با رنگ متفاوت در اطراف آن ظاهر می‌شود. نحوه فعالیت و عملكرد یك گل‌فشان مشابه عملكرد یك آتشفشان است. در مطالعاتی كه برای اكتشاف نفت انجام می‌شود، گل‌فشان‌ها به عنوان شكل عجیب و غریب سیستم تراوش تركیبات نفتی هستند كه اغلب (اما نه همیشه) به مخازن نفت و گاز طبیعی مربوط هستند و بخشی از سیستم‌های نفتی به حساب می‌آیند. گل‌فشان‌ها در مناطق فعال از نظر زمین‌شناسی مانند نواحی چین‌خورده، حوضه‌های رسوبی عمیق، نواحی دلتایی و گنبدهای نمكی و... ایجاد می‌شوند. گل‌فشان‌ها هم در نواحی دور از كرانه‌ای و عمیق (مانند دریای سیاه، دریای خزر، دریای مدیترانه، خلیج مكزیك، سراسر اقیانوس هند، دریای كارائیب، دریای نروژ، اقیانوس اطلس، اقیانوس آرام، دریای چین، دریای عمان) و هم در بسیاری از كشورهای كرانه‌ای از جمله ایران، آذربایجان، روسیه و... دیده می‌شوند.
گل‌فشان‌ها، پیش‌نشانگر زلزله‌ها
براساس آمار موجود و ارائه شده در مقالات معتبر به‌طور كلی تعداد 926 گل‌فشان كرانه‌ای و 300 گل‌فشان دور از كرانه عمیق در دنیا موجود است كه پراكندگی آن در نقشه دیده می‌شود. مشاهدات صحرایی و مطالعات تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد گل‌فشان‌ها (مانند سایر تراوشات نفت و گاز) در طول حاشیه‌های فشارشی، محورهای تاقدیس‌ها، گسل‌های نرمال و امتداد لغز و چین‌ها پراكنده شده‌اند. گسل‌ها (مخصوصا در محل تقاطع دو گسل) به عنوان مسیرهای موثر برای تجمع و تراوش و رسیدن آب و گل و گازعمیق به سطح هستند. برای مثال بیشتر گل‌فشان‌های موجود در آذربایجان و دریای خزر در امتداد محور تاقدیس‌ها یا در امتداد گسل‌ها قرار گرفته‌اند. از این رو فعالیت آنها به عنوان پیش‌نشانگر لرزه‌ای زلزله‌هاست. همان‌طور كه پس از زمین‌لرزه 1324 شمسی/ 1945 میلادی مكران در نواحی دور از ساحل مكران جزایر گلی ظاهر شد كه بیانگر فعالیت گل‌فشان‌ها در اثر فعال شدن گسل و رخداد زمین لرزه 1945 بود. در بررسی‌های زمانی انجام‌شده در ارتباط با رخداد زمین‌لرزه‌های تاریخی و فعالیت گل‌فشان‌ها در آذربایجان و پاكستان، همزمانی فعالیت این دو پدیده بیانگر وابستگی آنهاست؛ به‌طوری‌كه گفته‌شده است گل‌فشان‌ها در اثر زمین‌لرزه‌ها فعال شده و به عنوان پیش‌نشانگر آنها به حساب می‌آیند.
آناتومی گل‌فشان‌ها
گل‌فشان‌ها از نظر وسعت محدوده از یك‌متر مربع تا چند كیلومتر مربع را دربر می‌گیرند. فوران‌های دوره‌ای آب و گل ممكن است عمارت گل‌فشانی بزرگی را ایجاد كند (مانند ناپك در منطقه كهیر شهرستان چابهار) كه گاه در یك گل‌فشان تا پهنای چهار كیلومتر در نواحی كرانه‌ای و تا 12 كیلومتر در نواحی دور از كرانه و عمیق دریایی می‌رسد.
شكل ظاهری گل‌فشان‌ها متفاوت بوده و بستگی به‌شدت فوران و نحوه خروج گل، آب و گاز و همچنین اثرات محیطی و فرسایشی موثر در منطقه دارد و بر این اساس به شكل‌های مختلف مسطح، گنبدی، مخروطی و دریاچه مانند و... نمایان می‌شود.
ساختار درونی هر گل‌فشان شبیه آتشفشان شامل یك آشیانه یا مخزن تجمع گل در اعماق، دودكش یا كانال برای خروج گل و دهانه خروجی است كه در یك آتشفشان شامل مخزن ماگمایی در اعماق و دودكش و مجرای خروجی متصل به مخزن جهت خروج مواد مذاب، گازها، سیالات گرمابی و ذرات خاكستر از مخزن به سمت دهانه خروجی است.
نكته قابل‌توجه این است كه در آتشفشان‌ها نوع مكانیسم تجمع مواد مذاب در آشیانه ماگمایی متفاوت از گل‌فشان است. در یك آتشفشان، مواد مذاب و ماگما تحت‌تاثیر دما و فشار بالا در اعماق در اثر ذوب سنگ‌ها ایجاد شده است، اما مخزن گلی از لایه‌های غنی از سیالات و رس در اثر رسوب‌گذاری سریع حجم زیاد گل و سیالات و رسوبات غنی از مواد آلی و تاثیر فشارهای تكتونیكی شكل می‌گیرد. گاه در اثر خروج زیاد آب نسبت به گل یك دریاچه در دهانه ظاهر می‌شود (مانند گل‌فشان عین در منطقه كهیر شهرستان چابهار).
از نظر فعالیت نیز انواع مختلف گل‌فشان وجود دارد كه بسته به نوع فوران‌كننده در رده‌های خوابیده، غیرفعال و خاموش و فسیل‌شده و مربوط به ادوار گذشته قابل تفكیك است.
سودمندی‌ها و خطرات
گل‌فشان‌ها از زیباترین مناظر طبیعی این جهان هستی هستند كه با جوشش گل از زمین و با جوشش سرد خود یكی از عجایب خلقت را به ما نشان می‌دهند و از جمله جاذبه‌های گرشگری خارق‌العاده به حساب می‌آیند. این پدیده‌های طبیعی از جمله سیماهای ایده‌آل برای اكتشافات نفت و گاز هستند و برای موارد درمانی در درمان بیماری‌هایی نظیر دردهای مفاصل و ستون فقرات، سفتی مفاصل، بیماری‌های عصبی، تنگی عروق و انقباض‌های عضلانی و بیماری‌های زنان و... بسیار سودمند هستند. با این حال مخاطراتی برای جوامع انسانی دارند كه از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره كرد:
فوران ناگهانی حجم زیاد گل تهدیدی جدی برای ساكنان نزدیك گل‌فشان به حساب می‌آید. برای مثال فوران گل‌فشانی كه در ایتالیا در سال 2014 میلادی اتفاق افتاد باعث تلف شدن دو كودك در نتیجه فوران ناگهانی گل شد.
گاهی دهانه خروج گل دارای عرض كم و كوچك است و این در حالی است كه چند متر عمق دارند و این برای افراد ناآگاه بسیار خطرساز است.
گل‌فشان‌های دور از كرانه و عمیق دریایی با نواحی تجمع گازهای هیدراته مرتبط هستند و در حقیقت امكان انفجار منابع متان مدفون در آینده وجود دارد. بنابراین شناخت كامل گل‌فشان‌ها و ساختارهای مدفون آنها برای صنعت نفت جهت كاهش خطرات در هنگام حفاری و ساخت سكو و مسیرهای لوله‌گذاری بسیار حائز اهمیت است. آزاد سازی گاز متان در افزایش گازهای گلخانه‌ای و آلودگی زیست‌محیطی نیز اثر گذار است.
گل‌فشان‌های ایران
گل‌فشان‌ها در كشور ما هم در مناطق ساحلی دریای خزر و هم در نواحی ساحلی جنوب كشور و در محدوده دریای عمان ظاهر می‌شوند. از جمله گل‌فشان‌های موجود در دشت‌ها و جلگه‌های ساحلی می‌توان به گل‌فشان‌های طالوار، مجموعه گل‌فشانی گتان و توجك، سرخ‌كوه و مجموعه گل‌فشانی كنارك و چابهار (ناپگ و عین ازجمله معروف‌ترین آنها) اشاره كرد. گل‌فشان اخیر كه در پنج كیلومتری ساحل در دریا فعال شده در فاصله 110كیلومتری جنوب‌شرقی گل‌فشان ناپگ و در 40 كیلومتری جنوب‌غربی گل‌فشان سند میرثعبان واقع شده است.
لزوم تخصیص بودجه تحقیقاتی به مطالعه گل‌فشان‌ها
برای شناخت ساختار درونی و نحوه فعالیت این گل‌فشان به مطالعات ژئوفیزیكی دقیق و شناخت دقیق ساختارهای تكتونیكی و زمین‌شناسی موجود در منطقه نیاز است و با توجه به مواردی كه در ارتباط با فواید و مخاطرات گل‌فشان‌ها ذكر شد، این دست از تحقیقات از جمله تحقیقات بنیادی و لازم‌الاجرا برای تصمیمات عمرانی و مدیریتی و عام‌المنفعه است. لازم است در آینده نزدیک با تدابیر لازم و تخصیص بودجه كافی به چنین مطالعاتی، رمزگشایی از این جلوه شگفت‌انگیز طبیعت کشور در دستور کار تحقیقات جدی‌تر و هدفمندتر قرار گیرد.
گل‌فشان‌ها، پیش‌نشانگر زلزله‌ها
براساس آمار موجود و ارائه شده در مقالات معتبر به‌طور كلی تعداد 926 گل‌فشان كرانه‌ای و 300 گل‌فشان دور از كرانه عمیق در دنیا موجود است كه پراكندگی آن در نقشه دیده می‌شود. مشاهدات صحرایی و مطالعات تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد گل‌فشان‌ها (مانند سایر تراوشات نفت و گاز) در طول حاشیه‌های فشارشی، محورهای تاقدیس‌ها، گسل‌های نرمال و امتداد لغز و چین‌ها پراكنده شده‌اند. گسل‌ها (مخصوصا در محل تقاطع دو گسل) به عنوان مسیرهای موثر برای تجمع و تراوش و رسیدن آب و گل و گازعمیق به سطح هستند. برای مثال بیشتر گل‌فشان‌های موجود در آذربایجان و دریای خزر در امتداد محور تاقدیس‌ها یا در امتداد گسل‌ها قرار گرفته‌اند. از این رو فعالیت آنها به عنوان پیش‌نشانگر لرزه‌ای زلزله‌هاست. همان‌طور كه پس از زمین‌لرزه 1324 شمسی/ 1945 میلادی مكران در نواحی دور از ساحل مكران جزایر گلی ظاهر شد كه بیانگر فعالیت گل‌فشان‌ها در اثر فعال شدن گسل و رخداد زمین لرزه 1945 بود. در بررسی‌های زمانی انجام‌شده در ارتباط با رخداد زمین‌لرزه‌های تاریخی و فعالیت گل‌فشان‌ها در آذربایجان و پاكستان، همزمانی فعالیت این دو پدیده بیانگر وابستگی آنهاست؛ به‌طوری‌كه گفته‌شده است گل‌فشان‌ها در اثر زمین‌لرزه‌ها فعال شده و به عنوان پیش‌نشانگر آنها به حساب می‌آیند.
آناتومی گل‌فشان‌ها
گل‌فشان‌ها از نظر وسعت محدوده از یك‌متر مربع تا چند كیلومتر مربع را دربر می‌گیرند. فوران‌های دوره‌ای آب و گل ممكن است عمارت گل‌فشانی بزرگی را ایجاد كند (مانند ناپك در منطقه كهیر شهرستان چابهار) كه گاه در یك گل‌فشان تا پهنای چهار كیلومتر در نواحی كرانه‌ای و تا 12 كیلومتر در نواحی دور از كرانه و عمیق دریایی می‌رسد.
شكل ظاهری گل‌فشان‌ها متفاوت بوده و بستگی به‌شدت فوران و نحوه خروج گل، آب و گاز و همچنین اثرات محیطی و فرسایشی موثر در منطقه دارد و بر این اساس به شكل‌های مختلف مسطح، گنبدی، مخروطی و دریاچه مانند و... نمایان می‌شود.
ساختار درونی هر گل‌فشان شبیه آتشفشان شامل یك آشیانه یا مخزن تجمع گل در اعماق، دودكش یا كانال برای خروج گل و دهانه خروجی است كه در یك آتشفشان شامل مخزن ماگمایی در اعماق و دودكش و مجرای خروجی متصل به مخزن جهت خروج مواد مذاب، گازها، سیالات گرمابی و ذرات خاكستر از مخزن به سمت دهانه خروجی است.
نكته قابل‌توجه این است كه در آتشفشان‌ها نوع مكانیسم تجمع مواد مذاب در آشیانه ماگمایی متفاوت از گل‌فشان است. در یك آتشفشان، مواد مذاب و ماگما تحت‌تاثیر دما و فشار بالا در اعماق در اثر ذوب سنگ‌ها ایجاد شده است، اما مخزن گلی از لایه‌های غنی از سیالات و رس در اثر رسوب‌گذاری سریع حجم زیاد گل و سیالات و رسوبات غنی از مواد آلی و تاثیر فشارهای تكتونیكی شكل می‌گیرد. گاه در اثر خروج زیاد آب نسبت به گل یك دریاچه در دهانه ظاهر می‌شود (مانند گل‌فشان عین در منطقه كهیر شهرستان چابهار).
از نظر فعالیت نیز انواع مختلف گل‌فشان وجود دارد كه بسته به نوع فوران‌كننده در رده‌های خوابیده، غیرفعال و خاموش و فسیل‌شده و مربوط به ادوار گذشته قابل تفكیك است.
سودمندی‌ها و خطرات
گل‌فشان‌ها از زیباترین مناظر طبیعی این جهان هستی هستند كه با جوشش گل از زمین و با جوشش سرد خود یكی از عجایب خلقت را به ما نشان می‌دهند و از جمله جاذبه‌های گرشگری خارق‌العاده به حساب می‌آیند. این پدیده‌های طبیعی از جمله سیماهای ایده‌آل برای اكتشافات نفت و گاز هستند و برای موارد درمانی در درمان بیماری‌هایی نظیر دردهای مفاصل و ستون فقرات، سفتی مفاصل، بیماری‌های عصبی، تنگی عروق و انقباض‌های عضلانی و بیماری‌های زنان و... بسیار سودمند هستند. با این حال مخاطراتی برای جوامع انسانی دارند كه از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره كرد:
فوران ناگهانی حجم زیاد گل تهدیدی جدی برای ساكنان نزدیك گل‌فشان به حساب می‌آید. برای مثال فوران گل‌فشانی كه در ایتالیا در سال 2014 میلادی اتفاق افتاد باعث تلف شدن دو كودك در نتیجه فوران ناگهانی گل شد.
گاهی دهانه خروج گل دارای عرض كم و كوچك است و این در حالی است كه چند متر عمق دارند و این برای افراد ناآگاه بسیار خطرساز است.
گل‌فشان‌های دور از كرانه و عمیق دریایی با نواحی تجمع گازهای هیدراته مرتبط هستند و در حقیقت امكان انفجار منابع متان مدفون در آینده وجود دارد. بنابراین شناخت كامل گل‌فشان‌ها و ساختارهای مدفون آنها برای صنعت نفت جهت كاهش خطرات در هنگام حفاری و ساخت سكو و مسیرهای لوله‌گذاری بسیار حائز اهمیت است. آزاد سازی گاز متان در افزایش گازهای گلخانه‌ای و آلودگی زیست‌محیطی نیز اثر گذار است.
گل‌فشان‌های ایران
گل‌فشان‌ها در كشور ما هم در مناطق ساحلی دریای خزر و هم در نواحی ساحلی جنوب كشور و در محدوده دریای عمان ظاهر می‌شوند. از جمله گل‌فشان‌های موجود در دشت‌ها و جلگه‌های ساحلی می‌توان به گل‌فشان‌های طالوار، مجموعه گل‌فشانی گتان و توجك، سرخ‌كوه و مجموعه گل‌فشانی كنارك و چابهار (ناپگ و عین ازجمله معروف‌ترین آنها) اشاره كرد. گل‌فشان اخیر كه در پنج كیلومتری ساحل در دریا فعال شده در فاصله 110كیلومتری جنوب‌شرقی گل‌فشان ناپگ و در 40 كیلومتری جنوب‌غربی گل‌فشان سند میرثعبان واقع شده است.
لزوم تخصیص بودجه تحقیقاتی به مطالعه گل‌فشان‌ها
برای شناخت ساختار درونی و نحوه فعالیت این گل‌فشان به مطالعات ژئوفیزیكی دقیق و شناخت دقیق ساختارهای تكتونیكی و زمین‌شناسی موجود در منطقه نیاز است و با توجه به مواردی كه در ارتباط با فواید و مخاطرات گل‌فشان‌ها ذكر شد، این دست از تحقیقات از جمله تحقیقات بنیادی و لازم‌الاجرا برای تصمیمات عمرانی و مدیریتی و عام‌المنفعه است. لازم است در آینده نزدیک با تدابیر لازم و تخصیص بودجه كافی به چنین مطالعاتی، رمزگشایی از این جلوه شگفت‌انگیز طبیعت کشور در دستور کار تحقیقات جدی‌تر و هدفمندتر قرار گیرد.