گفت‌وگو با هوشنگ توكلی درباره سبك زندگی كارگری
بیمهها حامی کارگران نیستند
آن‌قدر اهمیت دارند كه روزی در تقویم جهان برایشان در نظر گرفته شده. روزی به‌نام « كارگر». آن‌قدر طیف وسیعی دارند كه همه مردم حتی مرفه‌ترین و پولدارترین‌شان، روزانه با آنها در ارتباطند و حشر و نشر دارند و گاهی حتی زندگی روزمره‌شان به كار آنها بستگی دارد. از خانم خانه لاكچری بگیر كه كارگر یا كارگرهایی در خانه‌اش كار می‌كنند یا كارخانه‌داری كه كارگرها چرخ تولیدش را می‌چرخانند. كارگرها اما همیشه در مظلوم‌ترین نقطه گردونه روزگار قرار دارند، گروهی كه به گفته خیلی‌هایشان همیشه خدا هشت‌شان در گرو نُه است و تامین معیشت روزانه پیرشان را درآورده. با هوشنگ توكلی، بازیگر پیشكسوتی كه هم به مسائل اجتماعی اشراف دارد و هم به سیاست هم‌صحبت شدم تا درباره كارگران و سبك زندگی و رویكرد اجتماعی‌شان برایمان بگوید. گروهی وسیع از جامعه كه اگر نباشند، چرخ كشور نمی‌چرخد، اما كمتر كسی به فكر تامین نیازمندی‌های آنهاست.
نوجوانی و جوانی خود را در محله‌هایی سپری كرده‌اید كه بیشتر مردمش كارگر بودند. چه تصویری از این محله‌های كارگرنشین دارید؟
در جامعه ما دو طیف كارگر وجود داشته و دارند. قبل از انقلاب یك گروه از آنها آموزش دیده‌بودند و در استخدام كارخانه‌ها و كارگاه‌های كلانی بودند كه قوانین كار در آنجا حاكم بود و كارگران از رفاه نسبی برخوردار بودند، بیمه داشتند، تامین اجتماعی از آنها حمایت می‌كرد و تعاونی‌های مسكن و كالا داشتند كه به نوعی از آنها حمایت می‌كرد. این گروه از كارگران از زندگی و طبقه اجتماعی‌شان راضی بودند، اما گروهی كارگر هم بودند كه از شهرها و روستاها برای كار به كلانشهرها مهاجرت می‌كردند. این گروه بیشتر كارهای یدی انجام می‌دادند مثل كارگران ساختمان یا كارگران بازارها و میادین. سیستم تامین اجتماعی اینها را پوشش نمی‌داد، اما كار و شرایط زندگی به گونه‌ای بود كه می‌توانستند معیشت زندگی روزمره خود را تامین كنند. از اواخر دهه 40 به بعد این گروه خانواده‌های خود را به شهرهای بزرگ آوردند و حاشیه‌نشینی باب شد. اجتماع بزرگی بودند كه با كار، زندگی خود را اداره می‌كردند.
گروه دوم آسیب‌پذیرترند و همین‌ها هستند كه روز به روز ضعیف‌تر شده‌اند، شاید به این دلیل كه آموزش و مهارت خاصی بلد نیستند و دولت هم از آنها حمایت زیادی نمی‌كند؟
این گروه، از زمانی كه مهاجرت را آغاز كردند، آسیب‌پذیری‌شان هم شروع شد. این كارگرها با این پیش‌زمینه به شهرهای بزرگ آمدند كه هر سختی را بپذیرند تا برای خانواده‌شان زندگی بهتری تامین كنند و فرزندانشان آینده بهتری داشته باشند. عده كمی از آنها موفق شدند، اما خیلی از آنها نابود شدند. در اواخر دهه 40 كارگران زیادی دچار مرگ شدند و در گمنامی از این دنیا رفتند كه حتما اسنادش در قانون پزشكی موجود است. آنها اولین قربانیان مهاجرت كارگری بودند، اما در كنار این تغییر بزرگ در ساختار جامعه و آسیب‌هایی كه داشت، جامعه انسانی یكدست‌تر از امروز بود و مردم از یكدیگر حمایت بیشتری می‌كردند، غمخوار هم بودند و دست یكدیگر را می‌گرفتند. كارگرانی رشد می‌كردند و از شرایط سخت به شرایط بهتر می‌رسیدند كه از حمایت مردم شهرنشین برخوردار می‌شدند، اما الان شرایط معكوس است، الان هر چقدر مردم متمول‌تر و پولدارتر هستند نسبت به هم‌نوعان خود بی‌تفاوت‌ترند و نسبت به دیگر انسان‌ها، سختگیرتر شده‌اند.
این نامهربانی چگونه رایج شد كه به امروز رسید؟ فناوری و تغییر سنت به مدرنیته باعثش شد یا اخلاق دچار فروپاشی شد؟
اخلاق را از دست دادیم. در دام خودپرستی و طمع‌ورزی افتادیم و جامعه را در آستانه فروپاشی اخلاقی قرار دادیم. شرایط بد اقتصادی فعلی كه یكشبه به وجود نیامده. در این حوزه دولت‌ها مقصر اصلی هستند كه غفلت كردند. هرچند چارچوب‌های اجتماع در ظاهر بر مبنای اخلاق و انسان مومن پایه‌گذاری شده، اما در باطن این اتفاق رخ نداده و متاسفانه امروزه ما با بدبینی زیادی روبه‌روییم كه روز‌به‌روز بیشتر می‌شود و افراد جامعه دیگر به‌هم اعتماد ندارند. نگرانی درباره نسل‌های آینده وجود دارد، چون نسل‌های جدید ما هر چه جلوتر رفته‌ایم ناسازگارتر شده‌اند. همه اینها به دلیل عدم تعریف درست از اخلاق و مسؤولیت است. داریم ارزش‌ها را از دست می‌دهیم. من به آینده خیلی خوشبین نیستم مگر این كه معجزه‌ای رخ دهد و حداقل مردم خودشان به خودشان رحم كنند یا نسل‌های آینده تصمیم به تغییر بگیرند.
در این چرخه‌ای كه شما درباره آن صحبت كردید چه به سر قشر كارگر می‌آید؛ قشری زحمتكش كه به اخلاق‌مداری و پایبندی به حلال و حرامی شهرت دارد؟
كارگرها در مكان‌هایی به‌نام كارخانه یا كارگاه‌های تولیدی كار می‌كردند و كارفرما یا صاحب كارخانه بخشی از موفقیت خود را در موفقیت و كامیابی كارگر خود می‌دید. این بده بستان، تعادل را در تولید به‌وجود می‌آورد و هر دو طرف احساس خوبی داشتند، اما به مرور كارخانه‌ها و كارگاه‌های بزرگ تولیدی تعطیل شد و كارگران پراكنده شدند و دیگر جایی وجود ندارد كه به كارگران آموزش بدهد یا آنها را تشویق كند كه مهارت یاد بگیرند. معادله كارخانه، كارفرما و كارگر به‌هم ریخت. وقتی تولید و كارفرمایی نباشد بر روند كار و زندگی كارگر هم تاثیر می‌گذارد. وقتی كارخانه‌ای تصمیم به بازسازی و راه‌اندازی مجدد می‌گیرد اولین اقدامش گرفتن همه امتیازات از كارگر است. این باعث می‌شود امنیت از كارگر گرفته شود. او دیگر نه امنیت مالی دارد و نه تامین اجتماعی از او حمایت می‌كند. این كارگر ناامید نه می‌تواند به خانواده‌اش فكر كند و نه به آینده فرزندش. او نگران سلامتی خود و خانوده‌اش است. بیماری و هزینه درمان می‌تواند او و خانواده‌اش را از هم بپاشد. بیمهها مثل قارچ زیاد شده‌اند، اما همه بیمهها پولی و خصوصی هستند. بیمهها حامی کارگران نیستند. خصوصیسازی كه در 30 سال اخیر دامن جامعه را گرفت، كارگران را از پای درآورد. فقط در دهه 60 بود كه اقتصاد به‌‌درستی مدیریت می‌شد و مردم به آینده امیدوار بودند. اما از دهه 70 به بعد اقتصاد به سمت خصوصیسازی رفت و چون مدیریت درستی برای آن در نظر گرفته نشده بود اقتصاد و جامعه به نقطه‌‌ای رسید كه الان همه نگرانیم. در این شرایط كارگران بیشترین آسیب را می‌بینند، چون هیچ پشتوانه‌ای ندارند. آنها حتی نمی‌توانند به شهری كه خودش یا اجدادش از آن مهاجرت كرده‌اند، برگردند؛ چون آنجا هم امنیت اقتصادی و اجتماعی وجود ندارد. تنها راه نجات، مدیریت درست جامعه به‌خصوص بخش اقتصادی است. دولت وقتی در همه چیز دخالت می‌كند باید دخالتش در راستای سازندگی باشد نه از بین بردن امكانات و بی‌انگیزه كردن آدم‌ها.
افراد آسیب‌دیده چه شرایطی را به جامعه تحمیل می‌كنند؟
همین‌هایی كه این روزها می‌بینیم و می‌شنویم، فرزندكشی، خودكشی، بزهكاری و... . امنیت در جامعه به‌شدت پایین آمده پلیس مدام یادآوری می‌كند كه مراقب سارقان باشیم. مردم وقتی زورشان به دولتمردان نرسد به جان هم می‌افتند. سامان دادن جامعه فقط به دست دولت است، طبق قانون اساسی دولت موظف است اشتغال‌زایی كند و برای كارگران و كارمندان و دیگر شاغلان شرایط نرمال به‌وجود آورد. این‌كه مردم حواس‌شان به‌هم باشد و اخلاق و انسانیت را رعایت كنند؛ خیلی خوب است و باید در جامعه ترویج شود، اما وقتی اقتصاد فلج است و دولت هیچ راهی برای رونق آن ندارد اینها تبدیل به شعارهای شیك می‌شود كه كاربردی ندارند. به‌خصوص برای كارگری كه به نان شبش محتاج است.