بررسی دلایل استقبال مردم از مستندهای حیات‌وحش شبکه مستند
بـــازی عاج و تخت
وقتی مستند «حیات‌وحش» در نظرسنجی اسفندماه گذشته مركز تحقیقات صداوسیما، با 35درصد مخاطب، پس از دورهمی در رتبه دوم پرمخاطب‌ترین برنامه تلویزیون قرار گرفت، دیگر برای همه ناظران آگاه، عادی شده بود كه چنین موفقیتی را بتوان با برنامه‌ای به ظاهر معمولی و ایده‌ای تا این اندازه آشنا و حتی تكراری به دست آورد. اما موفقیت، عادت نیست حتی اگر مكتوم بودن علت‌هایش، آن را عادی كرده باشد. دست‌كم در مورد مستند حیات‌وحش، اوضاع حتی از این هم جالب‌تر بود. این بار حیات‌وحش در كنار به خانه برمی‌گردیم و سمت خدا، حائز بیش از 90درصد رضایت مخاطب شده بود. این درحالی است كه این سبك مستندها، بیش از 70 سال است كه در جای جای جهان با كیفیت‌های گوناگون ساخته و پخش می‌شوند و هیچ‌وقت هم از مد نیفتاده‌اند. واقعا «راز بقا»ی این موفقیت چیست؟
جاذبه‌های بصری
بیایید از ساده‌ترین دلیل شروع كنیم. كیفیت بصری مستندهای حیات‌وحش واقعا بالا رفته‌اند و اساسا نه تنها ارتقا بسیاری از استانداردهای تصویربرداری بلكه ساخت و تولید برخی لنزها و ابزارهای كمكی فیلمبرداری را مرهون ولع مستندسازان طبیعت برای ثبت حیات‌وحش و انتقال جزئیات آن به تماشاگران هستیم. حالا بسیاری از این مستندها با دوربین‌های
k 4 ضبط می‌شوند و با یك پخش مناسب قادرند حضور در موقعیتی نظیر نزدیك شدن به یك كانگوروی كوچك یا ایستادن كنار یك لاشخور یا تماشای صورت یك كوآلا را تا حد قابل قبولی برای تماشاگر تصویر كنند. اصلا همین شبكه مستند خودمان هم این مستندها را با كیفیت HD پخش می‌كند و همین موضوع عامل مهمی است كه این مستندها در این شبكه بیشتر دیده می‌شوند تا هر شبكه دیگری. اما به هرحال این كافی نیست.
قصه و كشمكش
مستندهای حیات‌وحش، همیشه مملو از خرده‌قصه‌های حساس و هیجان‌انگیز هستند. انگار كه چند فیلم از ژانرهای درام عاشقانه، ماجراجویی و اكشن را در یك مستند یك‌ساعته، فشرده كرده و پیش‌روی شما گذاشته باشند. در هر سكانس یك مستند حیات‌وحش، شما می‌توانید شاهد داستان مادر شدن یك گونه ببر رو به انقراض، مبارزه دو فیل جوان برای رسیدن به مقام سرگله‌گی، جدال دو قرقاول نر برای جلب توجه یك قرقاول ماده، قتل یك گورخر به دست یك گله كفتار، مهاجرت بوفالوها به منطقه‌ای پرآب‌تر و حتی قصه دلدادگی دو خرس باشید. این مستندها واقعا به‌صرفه هستند؛ از حیث چند فیلم با یك بلیت!
تعقیب و گریز
از زمان نمایش «سرقت بزرگ قطار» اولین فیلم پلیسی تاریخ سینمای جهان، «تعقیب و گریز» جزو كنش‌های جذاب و بدون تاریخ مصرف در سینما جا خوش كرده است. تا زمانی كه اتومبیل‌ها آن‌قدر پرسرعت نبودند، دنبال كردن گله گاوهای وحشی با اسب، هیجان تعقیب و گریز را روی پرده می‌آورد و بعد از آن هم آدم‌ها، این جاذبه را با دست‌سازه‌های خود مانند دوچرخه و موتور و ماشین در فیلم‌های پلیسی و اكشن
ادامه دادند. اما هنوز هم یك پای ثابت جذابیت این كنش، صحنه‌های مكرر اما غیر تكراری دنبال كردن یك شكار تیزپا مانند آهو، توسط یك حیوان درنده نظیر شیر است. مردم در عصر شبكه‌های اجتماعی، خیلی جدی همین بریده فیلم‌های مستند حیات‌وحش را
به اشتراك می‌گذارند. طبیعت منبع بی‌پایان این شاخه از جذابیت و هیجان است.
جدال بر سر مرگ و زندگی
هر كتاب مرجعی درباره وضعیت‌های نمایشی را كه باز كنید، بدون تردید، چند وضعیت را حول‌وحوش تلاش برای فرار از مرگ ترسیم كرده است. این وضعیت، ترس و هیجان را در مخاطب به بلوغ می‌رساند و او از تماشای تلاش بی‌وقفه موجودات برای تداوم حیات، لذت می‌برد؛ آن هم در موقعیت‌هایی مثل حیات‌وحش كه این تم را با نام نه چندان خوشایند «راز بقا» مشهور كرده‌اند. در واقع زندگی یك سمت این جدال در گرو مرگ دیگری است و این چیزی است كه تم «حیات و ممات» را در مستندهای حیات‌وحش از فیلم‌های داستانی انسانی متمایز می‌كند. بالاخره باید به مرگ یكی به قیمت بقای دیگری رضایت داد و هر دو سوی ماجرا هم از قضا لذت‌بخش است.
مستند بودن
همان‌قدر كه تماشای اخبار روز به صورت ضبطی بی‌معنی است و همان اندازه كه دیدن یك برنامه مناظره حساس انتخاباتی به صورت زنده می‌تواند فارغ از محتوا و صرفا از جهت جاذبه‌های تلویزیونی، حاوی ارزش‌های جذابیت‌سازانه باشد، «مستند بودن» مستندهای حیات‌وحش هم عامل بقای موفقیت و جاذبه آنان است. همین كه تماشاگر می‌داند یك جایی در گوشه یك جنگلی روی همین كره خاكی، واقعا اقتدار هراس‌افكن یك شیر پیر به زور یك دوجین كفتار مرده‌خور چربیده است، برای لذت بردن از جهان ماده كافی است.
طبیعت‌دوستی فطری
«سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم». این آیه را در كتاب‌های دینی مدرسه می‌دیدیم و حفظ می‌كردیم و احتمالا نمی‌دانستیم كه مصادیق كوچك آن بیش از آنچه فكر می‌كنیم به ما نزدیكند. مضمون «اتحاد آفاق و انفس» گرچه می‌تواند بسیار گسترده‌تر و فلسفی‌تر از فهم بسیاری از ما جلوه كند، اما در مرتبه‌ای همه‌مان آن را با عشق به طبیعت و احساس یگانگی و درك متقابل نسبت به آن احساس كرده‌ایم.
مساله فقط این نیست كه یك مورچه غذایش را به لانه می‌رساند یا نه؛ یا این كه بدن یك ماهی در اعماق اقیانوس نور تولید می‌كند یا نه؛ یا یك خرس، قلمرو خود و خانواده‌اش را از رقیب پس می‌گیرد یا نه؛ مساله این است كه تماشاگر بعدی از وجود و داستان‌های روزمره خودش را شاید اندكی مینیاتوری‌تر در مستندهای حیات‌وحش پیدا می‌كند و از آن لذت می‌برد. درون هر‌یك از ما شعبه‌ای از طبیعت و حیات‌وحش، زیست می‌كند و اگر غیر از این بود،
هر یك از اجزا و پدیده‌های طبیعت در تاریخ هنر و ادبیات بشری، تبدیل به استعاره‌ای برای تبیین وجوه زندگی انسانی نمی‌شد.
بیایید از ساده‌ترین دلیل شروع كنیم. كیفیت بصری مستندهای حیات‌وحش واقعا بالا رفته‌اند و اساسا نه تنها ارتقا بسیاری از استانداردهای تصویربرداری بلكه ساخت و تولید برخی لنزها و ابزارهای كمكی فیلمبرداری را مرهون ولع مستندسازان طبیعت برای ثبت حیات‌وحش و انتقال جزئیات آن به تماشاگران هستیم. حالا بسیاری از این مستندها با دوربین‌های
k 4 ضبط می‌شوند و با یك پخش مناسب قادرند حضور در موقعیتی نظیر نزدیك شدن به یك كانگوروی كوچك یا ایستادن كنار یك لاشخور یا تماشای صورت یك كوآلا را تا حد قابل قبولی برای تماشاگر تصویر كنند. اصلا همین شبكه مستند خودمان هم این مستندها را با كیفیت HD پخش می‌كند و همین موضوع عامل مهمی است كه این مستندها در این شبكه بیشتر دیده می‌شوند تا هر شبكه دیگری. اما به هرحال این كافی نیست.
قصه و كشمكش
مستندهای حیات‌وحش، همیشه مملو از خرده‌قصه‌های حساس و هیجان‌انگیز هستند. انگار كه چند فیلم از ژانرهای درام عاشقانه، ماجراجویی و اكشن را در یك مستند یك‌ساعته، فشرده كرده و پیش‌روی شما گذاشته باشند. در هر سكانس یك مستند حیات‌وحش، شما می‌توانید شاهد داستان مادر شدن یك گونه ببر رو به انقراض، مبارزه دو فیل جوان برای رسیدن به مقام سرگله‌گی، جدال دو قرقاول نر برای جلب توجه یك قرقاول ماده، قتل یك گورخر به دست یك گله كفتار، مهاجرت بوفالوها به منطقه‌ای پرآب‌تر و حتی قصه دلدادگی دو خرس باشید. این مستندها واقعا به‌صرفه هستند؛ از حیث چند فیلم با یك بلیت!
تعقیب و گریز
از زمان نمایش «سرقت بزرگ قطار» اولین فیلم پلیسی تاریخ سینمای جهان، «تعقیب و گریز» جزو كنش‌های جذاب و بدون تاریخ مصرف در سینما جا خوش كرده است. تا زمانی كه اتومبیل‌ها آن‌قدر پرسرعت نبودند، دنبال كردن گله گاوهای وحشی با اسب، هیجان تعقیب و گریز را روی پرده می‌آورد و بعد از آن هم آدم‌ها، این جاذبه را با دست‌سازه‌های خود مانند دوچرخه و موتور و ماشین در فیلم‌های پلیسی و اكشن
ادامه دادند. اما هنوز هم یك پای ثابت جذابیت این كنش، صحنه‌های مكرر اما غیر تكراری دنبال كردن یك شكار تیزپا مانند آهو، توسط یك حیوان درنده نظیر شیر است. مردم در عصر شبكه‌های اجتماعی، خیلی جدی همین بریده فیلم‌های مستند حیات‌وحش را
به اشتراك می‌گذارند. طبیعت منبع بی‌پایان این شاخه از جذابیت و هیجان است.
جدال بر سر مرگ و زندگی
هر كتاب مرجعی درباره وضعیت‌های نمایشی را كه باز كنید، بدون تردید، چند وضعیت را حول‌وحوش تلاش برای فرار از مرگ ترسیم كرده است. این وضعیت، ترس و هیجان را در مخاطب به بلوغ می‌رساند و او از تماشای تلاش بی‌وقفه موجودات برای تداوم حیات، لذت می‌برد؛ آن هم در موقعیت‌هایی مثل حیات‌وحش كه این تم را با نام نه چندان خوشایند «راز بقا» مشهور كرده‌اند. در واقع زندگی یك سمت این جدال در گرو مرگ دیگری است و این چیزی است كه تم «حیات و ممات» را در مستندهای حیات‌وحش از فیلم‌های داستانی انسانی متمایز می‌كند. بالاخره باید به مرگ یكی به قیمت بقای دیگری رضایت داد و هر دو سوی ماجرا هم از قضا لذت‌بخش است.
مستند بودن
همان‌قدر كه تماشای اخبار روز به صورت ضبطی بی‌معنی است و همان اندازه كه دیدن یك برنامه مناظره حساس انتخاباتی به صورت زنده می‌تواند فارغ از محتوا و صرفا از جهت جاذبه‌های تلویزیونی، حاوی ارزش‌های جذابیت‌سازانه باشد، «مستند بودن» مستندهای حیات‌وحش هم عامل بقای موفقیت و جاذبه آنان است. همین كه تماشاگر می‌داند یك جایی در گوشه یك جنگلی روی همین كره خاكی، واقعا اقتدار هراس‌افكن یك شیر پیر به زور یك دوجین كفتار مرده‌خور چربیده است، برای لذت بردن از جهان ماده كافی است.
طبیعت‌دوستی فطری
«سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم». این آیه را در كتاب‌های دینی مدرسه می‌دیدیم و حفظ می‌كردیم و احتمالا نمی‌دانستیم كه مصادیق كوچك آن بیش از آنچه فكر می‌كنیم به ما نزدیكند. مضمون «اتحاد آفاق و انفس» گرچه می‌تواند بسیار گسترده‌تر و فلسفی‌تر از فهم بسیاری از ما جلوه كند، اما در مرتبه‌ای همه‌مان آن را با عشق به طبیعت و احساس یگانگی و درك متقابل نسبت به آن احساس كرده‌ایم.
مساله فقط این نیست كه یك مورچه غذایش را به لانه می‌رساند یا نه؛ یا این كه بدن یك ماهی در اعماق اقیانوس نور تولید می‌كند یا نه؛ یا یك خرس، قلمرو خود و خانواده‌اش را از رقیب پس می‌گیرد یا نه؛ مساله این است كه تماشاگر بعدی از وجود و داستان‌های روزمره خودش را شاید اندكی مینیاتوری‌تر در مستندهای حیات‌وحش پیدا می‌كند و از آن لذت می‌برد. درون هر‌یك از ما شعبه‌ای از طبیعت و حیات‌وحش، زیست می‌كند و اگر غیر از این بود،
هر یك از اجزا و پدیده‌های طبیعت در تاریخ هنر و ادبیات بشری، تبدیل به استعاره‌ای برای تبیین وجوه زندگی انسانی نمی‌شد.