همه چیز درباره رفتارهای مخرب والدین و تاثیراتی که بر‌فرزندان‌شان می‌گذارد
پادزهر باشید!
بیشتر پدر و مادرها نهایت تلاش‌شان را به كار می‌گیرند تا شرایطی سالم را برای تربیت كودكان فراهم كنند؛ ولی تصادفا مرتكب اشتباهاتی در تربیت خود می‌شوند. این اشتباهات صرف‌نظر از این‌كه عمدی باشد یا سهوی، می‌تواند چنان آسیب عاطفی و روانی به كودك وارد كند كه حتی در بزرگسالی نیز تاثیراتی عمیق روی او بر جا بگذارند. در این مطلب به بعضی از رفتارهای مخرب والدین و راه‌های كاهش آن می‌پردازیم.
عطیه رضایی روان‌شناس بالینی
ویژگی والدین مخرب
سرزنش‌كننده و انتقادگر: هر پدر و مادری از كودك‌شان انتقاد می‌كنند چون بدون این رفتار نمی‌توانیم چگونگی انجام درست كارهای مختلف و وظایف روزانه را یاد بگیریم. اما پدر و مادر ناكارآمد در این مورد افراط کرده و از هر كاری كه كودك‌شان انجام می‌دهد بیش از اندازه انتقاد می‌كنند. این رفتار باعث می‌شود منتقدی سرسخت درون كودك شكل بگیرد كه در آینده او را از پاگذاشتن و رد شدن از حد و مرزهایی تنگ و باریك باز خواهد داشت كه از كودكی برایش تعریف شده است.
توجه‌طلب : پدر و مادر ناكارآمد كودكان‌شان را مانند پدر و مادر خود می‌بینند و انتظار دارند دائما توجه‌شان را به خود جلب كنند. گاهی اوقات این پیوند حقیقتا به رابطه‌ای تبدیل می‌شود كه در آن والدین آنچنان وقت و انرژی كودك را به خود اختصاص می‌دهند كه او را از تمركز بر یادگیری مهارت‌های دیگر باز می‌دارد. پدر و مادر خوب و كامل می‌دانند باید به كودكان‌شان فضای كافی برای رشد بدهند و آنها را به افرادی تبدیل كنند كه برای رفع نیازهای‌شان دائما به همكاری پدر و مادرشان متكی نباشند.
برچسب‌زدن: همه پدر و مادرها با كودكان‌شان شوخی می‌كنند، ولی وقتی برچسب زدن و شوخی نامناسب با كودكان كار رایج و همیشگی شود، می‌تواند به مشكلی بزرگ تبدیل شود. این روش از جانب پدر و مادر در نهایت باعث می‌شود فرزندان همیشه نسبت به خود احساسی بد داشته باشند. اگر پدر و مادری به درستی در مورد رفتار كودك‌شان نگرانی داشته باشند، به جای آن‌كه شخصیت وی را با برچسب های نادرست تخریب كنند، باید با رفتاری صادقانه و عاری از انتقاد و سرزنش با او برخورد نمایند.
سدكردن هیجان‌های منفی: پدر و مادرهایی كه هیجان‌های منفی كودك مثل غم و ترس را بی‌اهمیت می‌دانند، برای‌شان آینده‌ای رقم می‌زنند كه در آن، كودكان از ابراز نیازهای‌شان ناتوان می‌مانند. بی‌اعتنایی كامل به احساسات منفی و نیازهای هیجانی می‌تواند به افسردگی كودك منجر شود و در بزرگسالی، مدیریت صحیح افكار منفی را برای او دشوار كند.
ایجاد ترس دائم: كودكانی كه احساس عشق، حمایت و اتصال به خانواده را درك می‌كنند، بیش از دیگران در بزرگسالی شاد خواهند بود. با این‌كه آموزش و تربیت لازم است، اما پدر و مادرهای ناكارآمد از كلمه‌ها و اعمالی ترسناك استفاده می‌كنند كه باعث شوند آسیب‌های دائمی بر ذهن و روان كودكان بر جای بماند. برای تربیت كودكان نیاز نیست آنها را بترسانید تا هنگامی كه این كودكان بزرگ شدند، از تماس‌ها و پیام‌های پدر و مادرهای‌شان احساس ترس كنند.
تصمیمگیری برای اهداف فرزندان: شاید به نظر برسد این نوع رفتار ناشی از علاقه پدر و مادر به زندگی فرزندشان باشد ولی این كار در نهایت باعث می‌شود شرایط برای رسیدن كودك به اهداف و خواسته‌های واقعی‌اش سخت‌تر شود. در این شرایط، اگر همچنان اجازه دنبال كردن اهداف را از فرزندان بگیرید، ممكن است برای همیشه او را از مسیر رسیدن به خواسته‌هایش خارج كنید.
القای احساس گناه: والدین ناكارآمد از احساس گناه به وجودآورده در فرزندشان سوءاستفاده کرده و سعی می‌كنند بچه‌ها را وادار كنند در قبال لطف‌شان و عدم جبران آن لطف احساس گناه كنند. در صورتی كه پدر و مادرهای سالم و خوب می‌دانند كودك‌شان در قبال پول یا هدیه دین خاصی به گردن آنها ندارد و لازم نیست آن را با انجام كاری خاص جبران كند، به ویژه اگر كودكان از ابتدا چنین چیزهایی را درخواست نكرده باشد.
قهركردن: مجازات كودك به وسیله قهر و بی‌اعتنایی می‌تواند بسیار مخرب باشد. اتخاذ این روش تربیتی تهاجمی و منفعلانه به رابطه والد و فرزندی آسیب می‌زند و باعث می‌شود طرف مقابل به اجبار و تحت فشار عذرخواهی كند، حتی اگر واقعا خطایی مرتكب نشده باشد. بهتر است والدین به جای بی‌اعتنایی و قهر كردن ظالمانه با كودك، مدتی به خودشان فرصت دهند تا كمی آرام‌تر و معقول‌تر تصمیم بگیرند.
نادیده گرفتن حد و مرزها: هر آدمی حتی كودك خردسال به تعیین حد و مرزهایی برای خود نیاز دارد. پدر و مادر ناكارآمد همیشه و در هر شرایطی سعی می‌كنند از این حد و مرزها عبور كنند. این كار مشكلاتی به وجود می‌آورد و الگویی را در ذهن كودكان ایجاد می‌كند كه باعث می‌شود تشخیص حد و مرزهای خودشان و دیگران برای آنها دشوار می‌كند.
فرزند را مسوول شادی خود می‌دانند: هیچ كودكی مسوول شادی یا غم زندگی پدر و مادرش نیست و آنها نباید انتظار داشته باشند برای جبران سختی‌ها و ناراحتی‌هایی كه برای بزرگ كردن فرزندان‌شان تحمل كرده‌اند، فرزندان نیز باید به خاطر آنها از شادی‌ها و فرصت‌های زندگی‌شان بگذرند. اگر كودكان به اجبار در این شرایط قرار بگیرند، در بزرگسالی نمی‌توانند این مساله را درك كنند كه همه آدم‌ها مسوول شادی زندگی خودشان هستند.
والدین ناكارآمد چه بلایی بر سر كودكان خود می‌آورند؟
والدین مخرب آنچنان حس بی‌كفایتی و بی‌لیاقتی را در كودكان خود به وجود می‌آورند كه اغلب این بچه‌ها بی‌اختیار خود را سرزنش و محكوم می‌كنند و بابت تنبیهات والدین مقصر می‌دانند. این فرآیند به‌تدریج در آنان به چرخه‌ای معیوب تبدیل می‌شود كه در بزرگسالی عزت‌نفس آنها را تخریب می‌كند. چون از قبل شخصیتی منفی با نگرش خود كم‌بینی در وجودشان شكل گرفته است كه احساس می‌كنند هیچ وقت به قدر كافی خوب نیستند، احساس شرم یا گناه دائمی دارند و برای دوست‌داشته شدن و پذیرفته شدن تمایل دارند ضعیف باشند. این افراد در نوجوانی و بزرگسالی احساس بی‌ارزشی و نداشتن كنترل بر زندگی خود را دارند و هیچ گاه خود واقعی شان را نشان نمی دهند تا دیگران را تهدید نكنند. همچنین مستعد ابتلا به اختلالاتی مانند اختلال خوردن، افسردگی و اعتیاد هستند.
چگونه می‌توان والدین ناكارآمد را مدیریت كرد؟
رابطه والد و فرزندی ناكارآمد، مانند یك بیماری مزمن است كه درمان دارد و فقط باید ویژگی ناكارآمد گفته شده را كاهش داد. اگر شما به عنوان والد در كودكی تحت فشارهای روانی و آزار ناشی از بدرفتاری‌های والدین خود بوده‌اید، باید بدانید كه مجبور نیستید این رفتار نادرست والدینتان را همواره در درونتان نگه دارید و آن را با خود حمل كنید، بلكه راهبردهای متعددی برای رهایی وجود دارد. قدم اول برای رهایی از این نفوذ مخرب، رویارویی و مقابله با آن است. اما باید مواظب باشیم كه این امر همراه با شعله‌های سوزنده خشم و نفرت نسبت به والدین نباشد، چرا كه در این صورت آسیبی بس مخرب‌تر بر خود فرد خواهد زد. به یاد داشته باشید شما مقصر بدرفتاری‌های والدینتان نیستید اما اكنون مسوول هستید كه اقداماتی مؤثر و مثبت در جهت اصلاح نقایص تربیتی و درنتیجه اصلاح رفتارهای خود و بازسازی سلامت روانی‌تان و در برخورد با فرزندتان صورت دهید. مسوولیت شما تنها شناخت و درمان خودتان با كمك مشاور است. فرآیند كاهش دادن یا خنثی‌سازی تاثیر والدین ناكارآمد تدریجی و مستلزم اراده و پایداری است. اما تلاش و اراده به مرور نیروهای درونی‌تان را از بند عادت آزاد می‌كند و واقعیت وجودی‌تان كه در تمام این سال‌ها در سایه آسیب‌های ناشی از رفتارهای والدینتان پنهان مانده بود، كم‌كم آشكار می‌شود و به مرور زمان شاهد رفتارهای به مراتب سازنده‌ای از خود خواهید بود.
سرزنش‌كننده و انتقادگر: هر پدر و مادری از كودك‌شان انتقاد می‌كنند چون بدون این رفتار نمی‌توانیم چگونگی انجام درست كارهای مختلف و وظایف روزانه را یاد بگیریم. اما پدر و مادر ناكارآمد در این مورد افراط کرده و از هر كاری كه كودك‌شان انجام می‌دهد بیش از اندازه انتقاد می‌كنند. این رفتار باعث می‌شود منتقدی سرسخت درون كودك شكل بگیرد كه در آینده او را از پاگذاشتن و رد شدن از حد و مرزهایی تنگ و باریك باز خواهد داشت كه از كودكی برایش تعریف شده است.
توجه‌طلب : پدر و مادر ناكارآمد كودكان‌شان را مانند پدر و مادر خود می‌بینند و انتظار دارند دائما توجه‌شان را به خود جلب كنند. گاهی اوقات این پیوند حقیقتا به رابطه‌ای تبدیل می‌شود كه در آن والدین آنچنان وقت و انرژی كودك را به خود اختصاص می‌دهند كه او را از تمركز بر یادگیری مهارت‌های دیگر باز می‌دارد. پدر و مادر خوب و كامل می‌دانند باید به كودكان‌شان فضای كافی برای رشد بدهند و آنها را به افرادی تبدیل كنند كه برای رفع نیازهای‌شان دائما به همكاری پدر و مادرشان متكی نباشند.
برچسب‌زدن: همه پدر و مادرها با كودكان‌شان شوخی می‌كنند، ولی وقتی برچسب زدن و شوخی نامناسب با كودكان كار رایج و همیشگی شود، می‌تواند به مشكلی بزرگ تبدیل شود. این روش از جانب پدر و مادر در نهایت باعث می‌شود فرزندان همیشه نسبت به خود احساسی بد داشته باشند. اگر پدر و مادری به درستی در مورد رفتار كودك‌شان نگرانی داشته باشند، به جای آن‌كه شخصیت وی را با برچسب های نادرست تخریب كنند، باید با رفتاری صادقانه و عاری از انتقاد و سرزنش با او برخورد نمایند.
سدكردن هیجان‌های منفی: پدر و مادرهایی كه هیجان‌های منفی كودك مثل غم و ترس را بی‌اهمیت می‌دانند، برای‌شان آینده‌ای رقم می‌زنند كه در آن، كودكان از ابراز نیازهای‌شان ناتوان می‌مانند. بی‌اعتنایی كامل به احساسات منفی و نیازهای هیجانی می‌تواند به افسردگی كودك منجر شود و در بزرگسالی، مدیریت صحیح افكار منفی را برای او دشوار كند.
ایجاد ترس دائم: كودكانی كه احساس عشق، حمایت و اتصال به خانواده را درك می‌كنند، بیش از دیگران در بزرگسالی شاد خواهند بود. با این‌كه آموزش و تربیت لازم است، اما پدر و مادرهای ناكارآمد از كلمه‌ها و اعمالی ترسناك استفاده می‌كنند كه باعث شوند آسیب‌های دائمی بر ذهن و روان كودكان بر جای بماند. برای تربیت كودكان نیاز نیست آنها را بترسانید تا هنگامی كه این كودكان بزرگ شدند، از تماس‌ها و پیام‌های پدر و مادرهای‌شان احساس ترس كنند.
تصمیمگیری برای اهداف فرزندان: شاید به نظر برسد این نوع رفتار ناشی از علاقه پدر و مادر به زندگی فرزندشان باشد ولی این كار در نهایت باعث می‌شود شرایط برای رسیدن كودك به اهداف و خواسته‌های واقعی‌اش سخت‌تر شود. در این شرایط، اگر همچنان اجازه دنبال كردن اهداف را از فرزندان بگیرید، ممكن است برای همیشه او را از مسیر رسیدن به خواسته‌هایش خارج كنید.
القای احساس گناه: والدین ناكارآمد از احساس گناه به وجودآورده در فرزندشان سوءاستفاده کرده و سعی می‌كنند بچه‌ها را وادار كنند در قبال لطف‌شان و عدم جبران آن لطف احساس گناه كنند. در صورتی كه پدر و مادرهای سالم و خوب می‌دانند كودك‌شان در قبال پول یا هدیه دین خاصی به گردن آنها ندارد و لازم نیست آن را با انجام كاری خاص جبران كند، به ویژه اگر كودكان از ابتدا چنین چیزهایی را درخواست نكرده باشد.
قهركردن: مجازات كودك به وسیله قهر و بی‌اعتنایی می‌تواند بسیار مخرب باشد. اتخاذ این روش تربیتی تهاجمی و منفعلانه به رابطه والد و فرزندی آسیب می‌زند و باعث می‌شود طرف مقابل به اجبار و تحت فشار عذرخواهی كند، حتی اگر واقعا خطایی مرتكب نشده باشد. بهتر است والدین به جای بی‌اعتنایی و قهر كردن ظالمانه با كودك، مدتی به خودشان فرصت دهند تا كمی آرام‌تر و معقول‌تر تصمیم بگیرند.
نادیده گرفتن حد و مرزها: هر آدمی حتی كودك خردسال به تعیین حد و مرزهایی برای خود نیاز دارد. پدر و مادر ناكارآمد همیشه و در هر شرایطی سعی می‌كنند از این حد و مرزها عبور كنند. این كار مشكلاتی به وجود می‌آورد و الگویی را در ذهن كودكان ایجاد می‌كند كه باعث می‌شود تشخیص حد و مرزهای خودشان و دیگران برای آنها دشوار می‌كند.
فرزند را مسوول شادی خود می‌دانند: هیچ كودكی مسوول شادی یا غم زندگی پدر و مادرش نیست و آنها نباید انتظار داشته باشند برای جبران سختی‌ها و ناراحتی‌هایی كه برای بزرگ كردن فرزندان‌شان تحمل كرده‌اند، فرزندان نیز باید به خاطر آنها از شادی‌ها و فرصت‌های زندگی‌شان بگذرند. اگر كودكان به اجبار در این شرایط قرار بگیرند، در بزرگسالی نمی‌توانند این مساله را درك كنند كه همه آدم‌ها مسوول شادی زندگی خودشان هستند.
والدین ناكارآمد چه بلایی بر سر كودكان خود می‌آورند؟
والدین مخرب آنچنان حس بی‌كفایتی و بی‌لیاقتی را در كودكان خود به وجود می‌آورند كه اغلب این بچه‌ها بی‌اختیار خود را سرزنش و محكوم می‌كنند و بابت تنبیهات والدین مقصر می‌دانند. این فرآیند به‌تدریج در آنان به چرخه‌ای معیوب تبدیل می‌شود كه در بزرگسالی عزت‌نفس آنها را تخریب می‌كند. چون از قبل شخصیتی منفی با نگرش خود كم‌بینی در وجودشان شكل گرفته است كه احساس می‌كنند هیچ وقت به قدر كافی خوب نیستند، احساس شرم یا گناه دائمی دارند و برای دوست‌داشته شدن و پذیرفته شدن تمایل دارند ضعیف باشند. این افراد در نوجوانی و بزرگسالی احساس بی‌ارزشی و نداشتن كنترل بر زندگی خود را دارند و هیچ گاه خود واقعی شان را نشان نمی دهند تا دیگران را تهدید نكنند. همچنین مستعد ابتلا به اختلالاتی مانند اختلال خوردن، افسردگی و اعتیاد هستند.
چگونه می‌توان والدین ناكارآمد را مدیریت كرد؟
رابطه والد و فرزندی ناكارآمد، مانند یك بیماری مزمن است كه درمان دارد و فقط باید ویژگی ناكارآمد گفته شده را كاهش داد. اگر شما به عنوان والد در كودكی تحت فشارهای روانی و آزار ناشی از بدرفتاری‌های والدین خود بوده‌اید، باید بدانید كه مجبور نیستید این رفتار نادرست والدینتان را همواره در درونتان نگه دارید و آن را با خود حمل كنید، بلكه راهبردهای متعددی برای رهایی وجود دارد. قدم اول برای رهایی از این نفوذ مخرب، رویارویی و مقابله با آن است. اما باید مواظب باشیم كه این امر همراه با شعله‌های سوزنده خشم و نفرت نسبت به والدین نباشد، چرا كه در این صورت آسیبی بس مخرب‌تر بر خود فرد خواهد زد. به یاد داشته باشید شما مقصر بدرفتاری‌های والدینتان نیستید اما اكنون مسوول هستید كه اقداماتی مؤثر و مثبت در جهت اصلاح نقایص تربیتی و درنتیجه اصلاح رفتارهای خود و بازسازی سلامت روانی‌تان و در برخورد با فرزندتان صورت دهید. مسوولیت شما تنها شناخت و درمان خودتان با كمك مشاور است. فرآیند كاهش دادن یا خنثی‌سازی تاثیر والدین ناكارآمد تدریجی و مستلزم اراده و پایداری است. اما تلاش و اراده به مرور نیروهای درونی‌تان را از بند عادت آزاد می‌كند و واقعیت وجودی‌تان كه در تمام این سال‌ها در سایه آسیب‌های ناشی از رفتارهای والدینتان پنهان مانده بود، كم‌كم آشكار می‌شود و به مرور زمان شاهد رفتارهای به مراتب سازنده‌ای از خود خواهید بود.