نگاهی به رمان «دفترچه یادداشت قرمز» نوشته آنتوان لورِن
دریچهای به روحِ یك زن
نویسنده: آنتوان لورن
مترجم: شکیبا محبعلی
انتشارات: هیرمند
157صفحه
18000تومان
احمدرضا حجارزاده منتقد
برخی كتابها بهرغم حجم اندكشان، محدودبودن در بازار كتاب یا ناآشنابودن نام نویسنده، اتفاقا آثاری هستند بهغایت لطیف و دوستداشتنی كه حتی میتوان آنها را بیش از یك بار خواند. «دفترچه یادداشت قرمز» نوشته آنتوان لورِن، نویسنده فرانسوی، از همان كتابهاست. یك ماجرای ساده كه گرچه رنگ و بوی عاشقانه نیز دارد، اما در واقع روایت یك كنجكاوی و تعقیبوگریز هوشمندانه است. داستان با توصیف یك حادثه دلهرهآور شروع میشود. «لور والادیه» در مسیر بازگشت از یك مهمانی شبانه به منزل، مورد حمله یك سارق قرار میگیرد و كیفش ربوده میشود. لور كه در درگیری با سارق ضربهای بر سرش وارد شده، پس از یك شب اقامت در هتل روبهروی خانهاش خونریزی میكند و به كما میرود. شرح سردرگمی و ترس او در آغاز كتاب، بیشباهت به صحنهای از رمان «مستاجر» نوشته رولان توپور نیست؛ جایی كه «ترلكوفسكی» از پنجره اتاقش به دستشویی داخل حیاط مینگرد و خود را در اتاقك توالت میبیند. در صفحه ۱۱كتاب «دفترچه...» هم شاهد چنین صحنهای ـ این بار از پنجره اتاق هتل ـ هستیم: «لور به طرف پنجره رفت و پردههای توری را كنار زد. خانهاش از آنجا پیدا بود. چراغ اتاقنشیمن را روشن گذاشته بود. یك صندلی جلوِ پنجره نیمهباز بود، طوری كه بلفیگور بتواند بیرون را نگاه كند. دیدن آپارتمانش از اینجا برایش خیلی عجیب بود. انتظار داشت خودش را داخل اتاق ببیند. پنجره را باز كرد. آهسته صدا كرد بلفیگور... بلفیگور. صدای بوسمانند آرامی از خودش درآورد؛ همان صدایی كه همه كسانی كه گربه دارند بلدند. چند لحظه بعد، یك سایه سیاه روی صندلی پرید و دو تا چشم زرد با تعجب به او زل زدند. آخر چطور ممكن بود صاحب او آن طرف خیابان باشد، نه داخل خانه؟» یك روز بعد، كیف توسط «لوران لتِلیر»، یك كتابفروش محترم و كمحرف،
پیدا میشود. لوران، همانطوركه كارمند اداره پلیس هم به همكارش میگوید، در یك عمل شرافتمندانه تصمیم میگیرد كیف را به بخش اشیای پیداشده مركز پلیس تحویل بدهد، اما بعد ترجیح میدهد خودش به دنبال صاحب كیف بگردد و آن را به او برگرداند. این وسوسه زمانی در وجود او شدت میگیرد كه محتویات كیف را بررسی میكند و یك دفترچه یادداشت قرمز و كتابی امضاشده از «پاتریك مودیانو» ـ نویسنده و فیلمنامهنویس فرانسوی ـ در آن مییابد. پس صاحب كیف، كتابخوان است و از قضا علاقهمند به نویسنده محبوب لوران. از این لحظه او، كه از همسر سابقش جدا شده و رابطه عاطفیاش با «دومینیك» رو به زوال است، به شكل غریزی و كاملا غیرارادی مجذوب زنی میشود كه هرگز ندیده و نمیداند كجای شهر پاریس زندگی میكند، ولی شواهد و حسی درونی به آقای كتابفروش میگوید به دلایل نامعلومی او باید این زن را پیدا و با او ملاقات كند. حتی دخترش «كلویی» در اولین بازدید از كیف زیبای زنانه به پدرش میگوید: «این زن اصلاً برای تو ساخته شده» و هنگامی كه لوران كیف را به او نشان میدهد، میگوید: «یه نگاه به اینها بنداز كلویی. تو یه زنی؛ چیزی میبینی كه من متوجهش نشده باشم؟ شاید یه چیزی اینجا باشه كه من رو به اون زن برسونه» و كلویی در تایید حرف پدرش با حدسهای دقیق خود، سرنخهای تازهای به لوران میدهد. هرچه باشد او یك زن است و زنها خوب همدیگر را میشناسند؛ در هر سن و سال و ملیتی كه باشند: «باید حدودا 40 ساله باشه یا یه كم بیشتر. با توجه به لوازم آرایشش و انتخابش در مورد این كیف شیك. یه زن 30 ساله این كیف رو انتخاب نمیكنه. عجوزههای پیر هم كه اصلا چیزی در مورد این كیفها نمیدونن... توی گذشته مونده؛ آینهش قدیمیه، مثل یه میراث آبا و اجدادی. شاید مال مادربزرگش بوده و از یك عطر خاص استفاده میكنه. این روزا دیگه كسی «هابانیتا» نمیزنه. چیزهای عجیب غریبی تو دفترچه یادداشتش مینویسه. كتابی امضاشده از نویسنده محبوب توداره». (صص۵۴ و ۵۵)
خوشبختانه لوران آنقدر باهوش و باسواد است كه بداند چگونه و با كدام نشانهها ردِ زن را دنبال كند. در ادامه، كتاب با روایت دانای كل، به شرح كارآگاهبازی لوران میپردازد اما بامزه آن است كه پس از رمزگشایی این معما، جای كارآگاهان عوض میشود. وقتی معلوم میشود لور كسی را به نام لوران نمیشناسد، نوبتِ ویلیام است تا تحقیقات خود را برای شناسایی مرد غریبه آغاز كند و او كه خیلی زود جا میزند، لور خودش دست بهكار میشود تا پرونده را ببندد. از سویی لوران دیگر تردیدی به دل راه نمیدهد و مصممتر میشود هر طور شده صاحب كیف را پیدا كند. با گذشت چند صفحه آغازین كتاب، كه تا حدودی با لور و جزئیات زندگیاش آشنا میشویم، برای مدتی طولانی و فصلهای آتی نویسنده او را كنار میگذارد و صرفا به تعقیب لوران و احوال درونی او میپردازد. از صفحه ۲۳ تا ۷۶ كتاب نویسنده فقط یك بار گزارش كوتاهی از وضعیت لور به ما میدهد. حالا خواننده با هزارتوی یك معمای هیجانانگیز روبهرو میشود كه گرچه در وهله نخست ساده و بیدردسر مینمود، ولی رفتهرفته بر مشكلات و گرههای آن راز سر بهمُهر افزوده میشود. در حقیقت و برخلاف تصور مخاطب، شخصیت اصلی كتاب، لور نیست، بلكه لوران است كه كیف یك زن ناشناس را در اختیار دارد، اما مشكل اینجاست كه لوران اطلاعات اندكی از زنها دارد. او حتی نتوانسته زندگی مشترك خود را حفظ كند. زمانی هم كه با همسر سابقش زندگی میكرد و البته آن موقع كتابفروش نبوده، قصد خودكشی داشته. حتی وقتی با دخترش در كافه قرار میگذارد، كلویی او را برای دوستان دانشگاهیاش، دوست عاطفی خود معرفی میكند، نه پدرش. حالا لوران با یافتن این كیف و بازكردنِ آن، با روح یك زن آشنا میشود. برای لوران تنها یك چیز اهمیت دارد: «خواسته اصلی او، یك زندگی بود كه وقف خواندن باشد، اما به آن نرسیده بود.» (صفحه۱۰۴) با وجود این، اكنون در خود یك خلأ عاطفی
حس میكند؛ نیاز به یك همصحبت و همدم كه در هر انسانی طبیعی است، ولی او اغلب در انتخابهایش اشتباه میكند تا آدمهای بیربطی سر از زندگی او درآورند. هرچند لوران تا این لحظه عمر، از سكوتش بدی ندیده و ضرر نكرده و همین جستوجو در سكوت است كه او را به زنی طلاكار میرساند. چنانكه میخوانیم بر سردرِ ورودی آتلیه ـ محل كار لور ـ نوشته «سكوت طلاست».
در روایت كتاب پیداست «آنتوان لورن»ـ نویسنده ـ یا از سواد و اطلاعات بالایی در زمینه هنر و ادبیات برخوردار است یا برای نگارش كتابش پژوهش كاملی انجام داده. رمان «دفترچه...» سرشار از مطالبِ فلسفی و عرفانی و نام مكانها و نویسندههای فرانسوی است كه بعضی از آنها ساختگی و خیالیاند و برخی دیگر، حقیقی و آشنا نزد اهل ادبیات، مثل مودیانو و كتابش «تصادف شبانه» اما لورن از هر نویسندهای نام میبردیا او را خلق میكند، بلافاصله شناسنامه كاملی از زندگی و آثارش ارائه میدهد و حتی گاهی در دل داستان اصلی به نقد و بررسی آثار و روحیات آن نویسنده میپردازد كه برحسب اتفاق، یكی از این موارد به حل معمای گمشده لوران كمك میكند. نگاه كنید به صفحه ۷۲ و حضور «فردریك پیچیه» در كتابفروشی لوران؛ نویسندهای كه با خط هیروگلیف آشناست. اسامی آدمها و مكانها در كتاب به قدری واقعی و مستندند كه خواننده شك میكند آیا با یك داستان ساختگی روبهروست یا داستانی برگرفته از یك رویداد حقیقی! با آنكه در «دفترچه...»، یك درام كارآگاهی و نیمهعاشقانه را میخوانیم، نویسنده ترفندهای مختلفی برای به هیجانآوردن و ترغیب خواننده در ادامهدادن داستان به كار گرفته. از جمله طنز ظریف و شیرینی در چند صحنه از كتاب. مثل برخورد لوران با آگهی چتر برای سگها (صفحه۲۴) و بازگشت ویلیام از ملاقات لور به محل كار، كه مجبور میشود چهار بار جملههای مشابهای را درباره وضعیت سلامتی او به همكارانش بازگو كند (صص۱۱۵ و ۱۱۶). نكته بامزه دیگر اینكه نویسنده، شوخیهای جالبی با انتخاب اسامی شخصیتهای اصلی كرده. در حالی كه نام نویسنده، «آنتوان لورِن» است، نام دو شخصیت اصلی قصه لور و لوران است. مثل نمایشنامه «خُردهنان» نوشته «لویی كالافرت»كه نام دو شخصیت آن، «شوپه» و «شوپت» است، یا توجه كنید به نام كتاب، كه در واقع اشاره دوپهلویی است به دفترچهیادداشت قرمزی كه در كیف لور وجود دارد و نام كتابفروشی لوران؛ «لوكایه روژ» به معنای«دفترچهیادداشت قرمز».
در نهایت باید گفت شاید اگر كیف را هر كسی جز لوران پیدا كرده بود، هرگز به صرافت چنین تلاشی برای یافتن صاحبش نمیافتاد. در حقیقت، تسلط مرد كتابفروش و آشناییاش با ناشر و نویسندههاست كه او را به مقصود اصلی میرساند. همانطور كه «مارسل پروست»ـ نویسنده فرانسوی ـ گفته: «یگانهراهِ زندگی كه به نتیجه میرسد، ادبیات است».