كتاب «عارف جان‌سوخته» روایت‌های موجود درباره مولوی را به صورت داستانی بازگو كرده است
آواز روح
حسام آبنوس دبیر قفسه
شخصیت‌هایمهم كه فاصله زمانی زیادی از آنها داریم را فقط می‌توانیم از لابه‌لای اسناد و روایت‌های تاریخی بخوانیم و مرور كنیم. در واقع تنها راه دسترسی ما به این افراد همین نقل‌هاست كه در گذر از پیچ‌و‌خم‌های تاریخ به‌دست ما رسیده و امروز ملاك قضاوت و شناخت ما قرار می‌گیرد. هر چند گریزی نیست از این‌كه بگوییم ممكن است نقل‌های تاریخی به‌دلیل این‌كه فاصله زیادی از موضوع دارند در بسیاری از موارد با افسانه و حتی نقل‌های نامعتبر آمیخته شده و نمی‌توان به صورت صددرصد به آنها اعتماد كرد، ولی با این حال راهی جز رجوع به آنها و استفاده از این نقل‌ها و روایت‌های تاریخی برای مخاطب امروز باقی نیست.
مولوی و نقل‌های افسانه‌ای
جلال‌الدین محمد فرزند سلطان‌العلما مشهور به مولوی كه غربیان با عنوان «رومی» از او یاد می‌كنند و خود با تخلص «خاموش» از خودش نام می‌برد، یكی از شخصیت‌های تاریخی و البته مهم فرهنگ ایرانی است كه این نكته درباره او صدق می‌كند. رابطه او با شمس تبریزی و همچنین اثرگذاری او بر ادبیات بعد از خود و علاوه بر اینها پیروی فرقه‌ای از صوفیان و دراویش از این شاعر قرن هفتم هجری سبب شده نقل‌های بسیاری اطراف این شخصیت ادبیات فارسی شكل بگیرد كه برخی به اذعان مولوی‌پژوهان نقل‌های غیرواقعی و غیرمستند است و برخی نیز با وجود این‌كه مستند است، اما با آمیخته شدن آنها با افسانه‌ها از محل اصلی خود فاصله گرفته و تبدیل به روایتی افسانه‌ای از مولوی و رابطه‌اش با شمس شده‌است. این در حالی است كه چنین نقل‌هایی پیرامون شعرایی مانند حافظ و سعدی كمتر شنیده می‌شود كه ارتباط مستقیمی با شخصیت آنها دارد. نقل‌هایی كه درباره مولوی جلال‌الدین محمد وجود دارد، شاید ریشه در ناشناخته بودن رابطه او با شمس داشته باشد و همچنین مخفی بودن شخصیت شمس در تاریخ و نداشتن اطلاعات كافی درباره او سبب شده چنین روایت‌های افسانه‌ای و تا حدود غلوآمیز درباره او نقل شود. در واقع می‌توان ناشناخته بودن را عامل مهمی در قصه‌پردازی دانست و خلأ روایت‌های مستند را عاملی در پررنگ شدن افسانه‌ها و كه البته در اینجا قصد ندارم درباره صدق و كذب روایت‌ها حرف بزنم و به نقش تخیل راویان در پر و بال دادن به قصه‌های شمس و مولوی اشاره كنم، بلكه می‌خواهم از این رهگذر كتابی را با هم مرور كنیم.
از مستند به افسانه!
«نهال تجدد»، نویسنده ایرانی ساكن فرانسه كه با كارگردان سرشناس فرانسوی، ژان كلود كاریر زندگی می‌كند در زندگینامه‌ای داستانی كه درباره مولوی و شمس نوشته سراغ نقل‌های موجود رفته و روایت خود از این نقل‌ها و روایت‌ها را در قالب یك داستان ریخته و از این رهگذر به دنیای رابطه مولانا با مریدان و شمس تبریزی دالانی زده و خواننده را به قرن هفتم هجری برده است. «عارفِ جان‌سوخته» عنوان كتابی است كه تجدد آن را نوشته و داستان زندگی شورانگیز مولوی را در آن بازگو كرده‌است. روایتی كه به ادعای نویسنده (در موخره كتاب) مستند است و از نقل‌های موجود برای آن بهره گرفته شده و خواننده می‌تواند اعتماد كند به نقل‌هایی كه از دهان مولوی یا اطرافیان نقل شده‌است. تجدد از زبان راوی كتاب‌ها بارها تذكر می‌دهد كه بسیاری از نقل‌ها درباره مولوی و رابطه‌اش با شمس تبریزی و مریدانش آمیخته به افسانه و غلو شده و او سعی می‌كند كه از نقل‌های افسانه‌ای و غلو شده پرهیز كند، ولی نباید فراموش كنیم همان‌ها هم كه به ادعای تجدد غیرافسانه‌ای و قابل اتكاست نیز بی‌شك دستخوش تغییر و تحول در گذر زمان شده و شاخ و برگ‌هایی به آنها داده شده بالاخره در هر دوره‌ای قصه‌پردازهای چیره‌دستی بوده‌اند تا طوری به روایت چیزی اضافه كنند كه مخاطب در نگاه اول متوجه نشود. با این حال ما باید از همین طریق و از مسیر همین روایت‌ها وارد دنیای مولوی شویم (غیر از آثار به‌جا مانده از مولوی) و نقبی به دنیای شخصی این شاعر بلندآواز بزنیم.
دست‌اندازهایی بر سر راه خواندن
عارف جان سوخته اثری است كه از زبان حسام‌الدین چلبی برای خواننده روایت می‌شود. او كه در روزگار پیری زندگی می‌كند و روزگار می‌گذارند مشغول نوشتن مشاهدات و شنیده‌های خود از مولوی و شمس است. او حتی به روزهای بعد از شمس نیز اشاره می‌كند و از رابطه مولوی با صلاح‌الدین زركوب نیز سخن می‌گوید. زبان این زند‌گینامه داستانی زبانی متناسب است و نویسنده تلاش كرده فرم را در خدمت محتوایش بیاورد و از این مسیر حرفی كه از زندگی مولوی می‌خواهد بزند را با این زبان بازگو كند؛ البته مواجهه ما از طریق ترجمه كتاب است و در بسیاری از موارد به‌خصوص شاید یك‌چهارم ابتدایی كتاب، با جملات شدیدا گنگ و نامانوس مواجهیم و خواننده متوجه نمی‌شود؛ حال روشن نیست این ایراد متوجه ترجمه است یا متن اصلی نیز به همین شكل سخت‌خوان نوشته شده‌است. هرچند در ادامه چشم و ذهن به نثر عادت می‌كند و مشكل گفته شده مرتفع می‌شود، ولی این مرتفع‌شدن به معنی اصلاح متن نیست، بلكه همان‌طور كه گفته شد خواننده به این نثر عادت می‌كند و با آن كنار می‌آید. به نظر می‌رسد این ایراد را باید متوجه مترجم كرد كه بدون پیراستن متن از ناراستی‌های زبانی آن را برای انتشار به ناشر سپرده است، در حالی كه او می‌توانست دست به پاره‌ای اصلاحات در متن بزند تا با متنی خوشخوان‌تر روبه‌رو باشیم و خواننده حین خواندن كمتر در دست‌اندازهای موجود در نثر گیر كند و آنها را از سر بگذراند.
در محضر مولوی
از طرف دیگر می‌توان این كتاب را یك اثر خوب برای ورود به دنیای رازآلود شمس و مولوی دانست. بهانه نویسنده در این كتاب روایت زندگی مولوی و تاثیرات شمس بر او است و نیت دیگری از قبیل داستان موازی عشقی نداشته است. نویسنده به‌خوبی توانسته روایت‌ها و نقل‌های موجود و كمتر افسانه‌ای را در كنار هم قرار دهد. خواننده با خواندن عارف جان‌سوخته كنجكاو خواهد شد تا از غزلیات شمس تبریزی بیشتر بداند و حتی ممكن است سراغ مقالات شمس برود. در واقع این كتاب این ظرفیت را دارد تا خواننده را وارد دنیای مولوی و سروده‌های او كند و این همان انتظاری است كه می‌توان از یك محصول فرهنگی داشت. مؤلف تلاش می‌كند نشان دهد زندگی مولوی چگونه دستخوش ورود شخصیتی مانند شمس می‌شود. حتی تاثیر ناپدید شدن شمس بر ادبیات عرفانی و همچنین روایت‌های تاریخی را نیز از طریق این اثر به‌خوبی می‌توان به نظاره نشست.
این كتاب در طول 13 سال از انتشارش بارها تجدید چاپ شده كه این چاپ‌های متعدد گواهی است بر این‌كه مخاطب برای دانستن گوشه‌هایی از زندگی شمس و مولوی كنجكاو است و برای دانستن به هر كتاب و منبعی رجوع می‌كنند و گواه این مدعا تجدید چاپ‌های كتابی مانند «ملت عشق» است و از این طریق می‌توان به اهمیت داستان و روایت‌های مكتوب داستانی پی برد، زیرا كه بسیاری از این نقل‌ها در كتب پژوهشی مرتبط با مولوی و شمس موجود است، ولی بازگو شدن آنها از مسیر داستان كاركرد دیگری دارد.
مولوی و نقل‌های افسانه‌ای
جلال‌الدین محمد فرزند سلطان‌العلما مشهور به مولوی كه غربیان با عنوان «رومی» از او یاد می‌كنند و خود با تخلص «خاموش» از خودش نام می‌برد، یكی از شخصیت‌های تاریخی و البته مهم فرهنگ ایرانی است كه این نكته درباره او صدق می‌كند. رابطه او با شمس تبریزی و همچنین اثرگذاری او بر ادبیات بعد از خود و علاوه بر اینها پیروی فرقه‌ای از صوفیان و دراویش از این شاعر قرن هفتم هجری سبب شده نقل‌های بسیاری اطراف این شخصیت ادبیات فارسی شكل بگیرد كه برخی به اذعان مولوی‌پژوهان نقل‌های غیرواقعی و غیرمستند است و برخی نیز با وجود این‌كه مستند است، اما با آمیخته شدن آنها با افسانه‌ها از محل اصلی خود فاصله گرفته و تبدیل به روایتی افسانه‌ای از مولوی و رابطه‌اش با شمس شده‌است. این در حالی است كه چنین نقل‌هایی پیرامون شعرایی مانند حافظ و سعدی كمتر شنیده می‌شود كه ارتباط مستقیمی با شخصیت آنها دارد. نقل‌هایی كه درباره مولوی جلال‌الدین محمد وجود دارد، شاید ریشه در ناشناخته بودن رابطه او با شمس داشته باشد و همچنین مخفی بودن شخصیت شمس در تاریخ و نداشتن اطلاعات كافی درباره او سبب شده چنین روایت‌های افسانه‌ای و تا حدود غلوآمیز درباره او نقل شود. در واقع می‌توان ناشناخته بودن را عامل مهمی در قصه‌پردازی دانست و خلأ روایت‌های مستند را عاملی در پررنگ شدن افسانه‌ها و كه البته در اینجا قصد ندارم درباره صدق و كذب روایت‌ها حرف بزنم و به نقش تخیل راویان در پر و بال دادن به قصه‌های شمس و مولوی اشاره كنم، بلكه می‌خواهم از این رهگذر كتابی را با هم مرور كنیم.
از مستند به افسانه!
«نهال تجدد»، نویسنده ایرانی ساكن فرانسه كه با كارگردان سرشناس فرانسوی، ژان كلود كاریر زندگی می‌كند در زندگینامه‌ای داستانی كه درباره مولوی و شمس نوشته سراغ نقل‌های موجود رفته و روایت خود از این نقل‌ها و روایت‌ها را در قالب یك داستان ریخته و از این رهگذر به دنیای رابطه مولانا با مریدان و شمس تبریزی دالانی زده و خواننده را به قرن هفتم هجری برده است. «عارفِ جان‌سوخته» عنوان كتابی است كه تجدد آن را نوشته و داستان زندگی شورانگیز مولوی را در آن بازگو كرده‌است. روایتی كه به ادعای نویسنده (در موخره كتاب) مستند است و از نقل‌های موجود برای آن بهره گرفته شده و خواننده می‌تواند اعتماد كند به نقل‌هایی كه از دهان مولوی یا اطرافیان نقل شده‌است. تجدد از زبان راوی كتاب‌ها بارها تذكر می‌دهد كه بسیاری از نقل‌ها درباره مولوی و رابطه‌اش با شمس تبریزی و مریدانش آمیخته به افسانه و غلو شده و او سعی می‌كند كه از نقل‌های افسانه‌ای و غلو شده پرهیز كند، ولی نباید فراموش كنیم همان‌ها هم كه به ادعای تجدد غیرافسانه‌ای و قابل اتكاست نیز بی‌شك دستخوش تغییر و تحول در گذر زمان شده و شاخ و برگ‌هایی به آنها داده شده بالاخره در هر دوره‌ای قصه‌پردازهای چیره‌دستی بوده‌اند تا طوری به روایت چیزی اضافه كنند كه مخاطب در نگاه اول متوجه نشود. با این حال ما باید از همین طریق و از مسیر همین روایت‌ها وارد دنیای مولوی شویم (غیر از آثار به‌جا مانده از مولوی) و نقبی به دنیای شخصی این شاعر بلندآواز بزنیم.
دست‌اندازهایی بر سر راه خواندن
عارف جان سوخته اثری است كه از زبان حسام‌الدین چلبی برای خواننده روایت می‌شود. او كه در روزگار پیری زندگی می‌كند و روزگار می‌گذارند مشغول نوشتن مشاهدات و شنیده‌های خود از مولوی و شمس است. او حتی به روزهای بعد از شمس نیز اشاره می‌كند و از رابطه مولوی با صلاح‌الدین زركوب نیز سخن می‌گوید. زبان این زند‌گینامه داستانی زبانی متناسب است و نویسنده تلاش كرده فرم را در خدمت محتوایش بیاورد و از این مسیر حرفی كه از زندگی مولوی می‌خواهد بزند را با این زبان بازگو كند؛ البته مواجهه ما از طریق ترجمه كتاب است و در بسیاری از موارد به‌خصوص شاید یك‌چهارم ابتدایی كتاب، با جملات شدیدا گنگ و نامانوس مواجهیم و خواننده متوجه نمی‌شود؛ حال روشن نیست این ایراد متوجه ترجمه است یا متن اصلی نیز به همین شكل سخت‌خوان نوشته شده‌است. هرچند در ادامه چشم و ذهن به نثر عادت می‌كند و مشكل گفته شده مرتفع می‌شود، ولی این مرتفع‌شدن به معنی اصلاح متن نیست، بلكه همان‌طور كه گفته شد خواننده به این نثر عادت می‌كند و با آن كنار می‌آید. به نظر می‌رسد این ایراد را باید متوجه مترجم كرد كه بدون پیراستن متن از ناراستی‌های زبانی آن را برای انتشار به ناشر سپرده است، در حالی كه او می‌توانست دست به پاره‌ای اصلاحات در متن بزند تا با متنی خوشخوان‌تر روبه‌رو باشیم و خواننده حین خواندن كمتر در دست‌اندازهای موجود در نثر گیر كند و آنها را از سر بگذراند.
در محضر مولوی
از طرف دیگر می‌توان این كتاب را یك اثر خوب برای ورود به دنیای رازآلود شمس و مولوی دانست. بهانه نویسنده در این كتاب روایت زندگی مولوی و تاثیرات شمس بر او است و نیت دیگری از قبیل داستان موازی عشقی نداشته است. نویسنده به‌خوبی توانسته روایت‌ها و نقل‌های موجود و كمتر افسانه‌ای را در كنار هم قرار دهد. خواننده با خواندن عارف جان‌سوخته كنجكاو خواهد شد تا از غزلیات شمس تبریزی بیشتر بداند و حتی ممكن است سراغ مقالات شمس برود. در واقع این كتاب این ظرفیت را دارد تا خواننده را وارد دنیای مولوی و سروده‌های او كند و این همان انتظاری است كه می‌توان از یك محصول فرهنگی داشت. مؤلف تلاش می‌كند نشان دهد زندگی مولوی چگونه دستخوش ورود شخصیتی مانند شمس می‌شود. حتی تاثیر ناپدید شدن شمس بر ادبیات عرفانی و همچنین روایت‌های تاریخی را نیز از طریق این اثر به‌خوبی می‌توان به نظاره نشست.
این كتاب در طول 13 سال از انتشارش بارها تجدید چاپ شده كه این چاپ‌های متعدد گواهی است بر این‌كه مخاطب برای دانستن گوشه‌هایی از زندگی شمس و مولوی كنجكاو است و برای دانستن به هر كتاب و منبعی رجوع می‌كنند و گواه این مدعا تجدید چاپ‌های كتابی مانند «ملت عشق» است و از این طریق می‌توان به اهمیت داستان و روایت‌های مكتوب داستانی پی برد، زیرا كه بسیاری از این نقل‌ها در كتب پژوهشی مرتبط با مولوی و شمس موجود است، ولی بازگو شدن آنها از مسیر داستان كاركرد دیگری دارد.