نگاهی به مفهوم نمادین «شهر» و جایگاه شهرها و اقلیم‌های مختلف در شعر شاعران فارسی‌زبان؛ از گذشته تا امروز
جغرافیای ادبی
از دیرباز در کتب نظم و نثر به تأثیر آب‌وهوا بر ویژگی‌های جسمانی مردمان هر منطقه اشاره رفته‌است؛
در آثارالبلاد می‌خوانیم: «مساکن سردسیر، تن را سخت می‌کند و منافذ آن را می‌بندد و بر حرارت غریزی می‌افزاید؛ پس تن مردم آن سامان، سخت است و ایشان شجاع، پرنیرو و دارای دستگاه گوارش نیکو هستند؛ زیرا که سرمای بیرون بدن موجب فشرده شدن حرارت غریزی در درون آن است ... .»
ابن‌خلدون و پیش از او ابن‌سینا نیز بر تأثیر هوا بر رنگ پوست هریک از ساکنان اقلیم‌های هفت‌گانه اشاره کرده‌اند، حتی ابن‌خلدون پای را از این هم فراتر گذاشته و می‌گوید: «سرمای مفرط باعث کبودی چشم و سرخی موی می‌شود.»
بنابراین زندگی در یک اقلیم می‌تواند تا این حد بر زندگانی او اثرگذار باشد. در این میان شاعران که همواره زبان گویای جامعه خود بوده‌اند نتوانستند از بیان تاثیر شهرها و بلاد مختلف صرف‌نظر کنند. این تاثیرگذاری تا به آنجا کشید که بعضی از شهرها از نقش مکانی خود درآمدند و به نمادی برای بیان مفهوم خاصی در ادبیات فارسی تبدیل شدند. در این گزارش نقش شهرها، سرزمین‌ها و اقلیم‌های مختلف در شعر شاعران فارسی‌زبان را بررسی کرده‌ایم و نگاهی مجمل به اثرگذاری مفهوم «شهر» در ادبیات فارسی داشته‌ایم.
اهمیت شهر برای شاعران
قبل از این‌که سراغ شهرها و اقلیم‌های مختلف برویم، ابتدا باید ببینیم نگاه شاعران به شهر و شهرهای مختلف از چه منظری است و مفهوم شهر چگونه به شعر شاعران راه یافته‌است. ابتدا باید دانست که شهرها بستری برای طرح برخوردها و نگرش‌های گوناگون مردم جامعه بوده‌اند و در بستر شهر بوده که انسان‌ها زندگی در کنار هم را آموخته‌اند. طبیعتا هر کنشی که بین انسان‌ها روی داده، غالبا در بستر شهر رخ‌داده و از این منظر، مفهوم مکان حائز اهمیت است. از این گذشته در زمان‌های قدیم به علت بعد مسافت، گاه نگاه شاعر به یک اقلیم دیگر نگاه افسانه‌ای و اسطوره‌ای بوده‌است. برای مثال در شعر فارسی همواره زیبایی ترکانه؛ یعنی ترکان آسیای میانه، نوعی زیبایی آرمانی محسوب شده‌است. طبعا این اقلیم به شهادت ساکنان زیباروی آن، برای ذهن نمادگرای شاعران، می‌تواند محمل خوبی برای خیال‌پردازی باشد.
از طرفی با تکامل زندگی شهرنشینی و ازدحام انسان‌ها در شهرها، مفهومی به نام رمانتیسم و طبیعت‌گرایی نیز آرام‌آرام جای خود را در اذهان هنرمندان باز کرد. در این راستا شعرها سروده، موسیقی‌ها نواخته و فیلم‌ها ساخته شد. انسان ملول از شلوغی‌های زندگی شهرنشینی ترجیح داد به دامان طبیعت بازگردد. در شعر معاصر این مفهوم را می‌توان در اشعار نیما یوشیج، مهدی اخوان‌ثالث و فروغ فرخزاد به‌وضوح دید. البته نباید فراموش کرد که گاه شاعران پا را از این هم فراتر می‌گذارند و درمان درد و رنج‌های پنهان در وجود آدمی را در طبیعت نیز نمی‌یابند. آنجا که نیما یوشیج در شعر «خانه سریویلی» می‌گوید:
«راست می‌باشد که کوه و زندگانی در دهستان دلکش و زیباست / لیک روزی می‌رسد / کادمیزاده نوایی نیستش / دلکشی‌های طبیعت / جز بلایی نیستش».
همچنین در همین خصوص تاثیرپذیری شاعران فارسی‌زبان از نمونه‌های شعر غربی را نباید نادیده گرفت. برای مثال شعر «سرزمین هرز» از الیوت که به‌واقع شورشی علیه تمدن معاصر بود.
با این اوصاف می‌توان گفت مفهوم «شهر» و حواشی مربوط به آن؛ چه از حیث نمادپردازی (در شعر کهن) و چه از منظر طبیعت‌گرایی (در شعر معاصر) همواره موردتوجه شاعران فارسی‌زبان بوده‌است.
شهرهای ایران و شاعران پارسی
شاعران در هر دوره متاثر از محیط اطراف خود هستند و به یار و دیار و شهر و کاشانه خود عشق و الفت خاصی دارند؛ برخی از شاعران تا پایان عمر حیات خویش در زادگاه خود ساکن بودند و برخی همانند سعدی شیرازی و ناصرخسرو قبادیانی سال‌ها در بلاد مختلف زندگی کردند. بسیاری از شاعران در اشعارشان نام زادگاه و شهر خود را به نیکی یاد نمودند و برخی نیز از شهری که عبور نمودند به پاس بزرگداشت شهر یا خاطره شاعر که از آنجا داشته ذکری و یادی نموده؛ نگاه شاعران با سایر مردم متفاوت است، آنان چشمانی بسیار ژرف‌نگر و حافظه بسیار قوی و از قدرت تخیل بالا و با فصاحت و بلاغت و شیوایی شعر بر سمند سخن می‌تازند. در ادامه نمونه‌هایی از شهرهایی که در شعر شاعران فارسی‌زبان حضور بارز داشته‌اند را بررسی می‌کنیم:
شیراز
یکی از پرتکرارترین شهرها در شعر فارسی، شیراز است. آب‌وهوای خوش، زیبایی و خرمی، عیش مدام و روزگار بسامان و در یک کلام به تعبیر حافظ «وضع بی‌مثال» شیراز در شعر شاعران بیش از دیگر وجوه آن مورد توجه قرار گرفته‌است. در ادامه نمونه‌هایی از کاربرد شیراز در شعر فارسی را می‌خوانیم:
چشم بگشا و فرق کن آخر / عنبر از خاک و شکر از شیراز
سنایی
خوشا سپیده‌دمی باشد آن‌که بینم باز / رسیده بر سر ا... اکبر شیراز
به حق کعبه و آن کس که کرد کعبه بنا / که دار مردم شیراز در تجمل و ناز
سعدی
خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش / خداوندا نگهدار از زوالش
به شیراز آی و فیض روح قدسی / بجوی از مردم صاحب کمالش
حافظ شیرازی
سلام ای شهر شیخ و خواجه شیراز / سلام ای مهد عشق و مدفن راز
سلام ای قبله تقدیس و تقوا / سلام ای قلعه سیمرغ و عنقا
سلام ای شهر عشق و آشنایی / سلام ای آشیان روشنایی
شهریار
آن بهشت جاودان شیراز می‌باشد که باد / مشک تر می‌آورد با خود ز هرسو بار بار
هرکه بیند همچو من شیراز را فصل بهار / می‌زند بی‌شک از اینجا پشت پا بر هر دیار
فریدون مشیری
هر باغبان که گل به سوی برزن آورد/ شیراز را دوباره به یاد من آورد
آنجا که گر به شاخ گلی آرزوت هست / گل‌چین به پیشگاه تو یک خرمن آورد
نازم هوای فارس که از اعتدال آن / بادام‌بن شکوفه مه بهمن آورد
لطفعلی صورتگر
اصفهان
اصفهان بیش از هر ویژگی دیگر با «زنده‌رود» در شعر فارسی شهره است. چنان که شاعران از این ویژگی اصفهان برای طعنه زدن به هر رود و جویبار دیگری بهره می‌بردند و در هر قیاسی از جاری بودن و پرآبی این رود استفاده می‌کردند:
گر چه صد رود است از چشمم روان / زنده رود و باغ کاران یاد باد
حافظ
اگرچه زنده‌رود آب حیات است / ولی شیراز ما از اصفهان به
جناب حافظ
اصفهان نیمی از جهان گفتند/ نیمی از وصف اصفهان گفتند
محمد تقی بهار
نیل کم از زنده‌رود و مصر کم از جی/ قاهره مقهور پادشای صفاهان
خاقانی شروانی
کنون سر همه التفات‌ها آن است/ که یک دوسال دهی رخصت صفاهانم
صائب تبریزی
تبریز
تبریز آن‌گونه که در تاریخ نیز به همین شهره است، با دلاوری‌ها و میهن‌پرستی مردمانش در شعر فارسی می‌درخشد. ستارخان، باقرخان و دیگر سرداران غیور تبریزی که در طول تاریخ با دلاوری‌ها و مردانگی‌ها، حماسه‌ها رقم زدند، زمینه‌ساز ارائه چنین تصویری از تبریز شدند و شاعران کار ناتمام آنان را با اشاعه این فرهنگ در قالب هنر تمام کردند:
این همان تبریز کز جانبازی و مردانگی / در ره عشق وطن صد ره فزون داد امتحان
شهریار
تبریز مرا مونس جان خواهدبود / پیوسته مرا ورد زبان خواهدبود
کمال خجندی
نیشابور
نیشابور علاوه بر جایگاه رفیعی که از حیث زیبایی در تاریخ فرهنگ و هنر ایران داشته، از حیث حضور زیبارویان نیز مشهور بوده‌است:
سلام من به نیشابور و جمله اوتـادش / به لاله‌های به خون خفته روان‌شـادش
کمال‌الدین فراهانی
نشابوری است معشوقم چو اصل از خاک او دارد / ولیکن چون سخن گوید تو گویی از شنیز آمد
سنایی
در آثارالبلاد می‌خوانیم: «مساکن سردسیر، تن را سخت می‌کند و منافذ آن را می‌بندد و بر حرارت غریزی می‌افزاید؛ پس تن مردم آن سامان، سخت است و ایشان شجاع، پرنیرو و دارای دستگاه گوارش نیکو هستند؛ زیرا که سرمای بیرون بدن موجب فشرده شدن حرارت غریزی در درون آن است ... .»
ابن‌خلدون و پیش از او ابن‌سینا نیز بر تأثیر هوا بر رنگ پوست هریک از ساکنان اقلیم‌های هفت‌گانه اشاره کرده‌اند، حتی ابن‌خلدون پای را از این هم فراتر گذاشته و می‌گوید: «سرمای مفرط باعث کبودی چشم و سرخی موی می‌شود.»
بنابراین زندگی در یک اقلیم می‌تواند تا این حد بر زندگانی او اثرگذار باشد. در این میان شاعران که همواره زبان گویای جامعه خود بوده‌اند نتوانستند از بیان تاثیر شهرها و بلاد مختلف صرف‌نظر کنند. این تاثیرگذاری تا به آنجا کشید که بعضی از شهرها از نقش مکانی خود درآمدند و به نمادی برای بیان مفهوم خاصی در ادبیات فارسی تبدیل شدند. در این گزارش نقش شهرها، سرزمین‌ها و اقلیم‌های مختلف در شعر شاعران فارسی‌زبان را بررسی کرده‌ایم و نگاهی مجمل به اثرگذاری مفهوم «شهر» در ادبیات فارسی داشته‌ایم.
اهمیت شهر برای شاعران
قبل از این‌که سراغ شهرها و اقلیم‌های مختلف برویم، ابتدا باید ببینیم نگاه شاعران به شهر و شهرهای مختلف از چه منظری است و مفهوم شهر چگونه به شعر شاعران راه یافته‌است. ابتدا باید دانست که شهرها بستری برای طرح برخوردها و نگرش‌های گوناگون مردم جامعه بوده‌اند و در بستر شهر بوده که انسان‌ها زندگی در کنار هم را آموخته‌اند. طبیعتا هر کنشی که بین انسان‌ها روی داده، غالبا در بستر شهر رخ‌داده و از این منظر، مفهوم مکان حائز اهمیت است. از این گذشته در زمان‌های قدیم به علت بعد مسافت، گاه نگاه شاعر به یک اقلیم دیگر نگاه افسانه‌ای و اسطوره‌ای بوده‌است. برای مثال در شعر فارسی همواره زیبایی ترکانه؛ یعنی ترکان آسیای میانه، نوعی زیبایی آرمانی محسوب شده‌است. طبعا این اقلیم به شهادت ساکنان زیباروی آن، برای ذهن نمادگرای شاعران، می‌تواند محمل خوبی برای خیال‌پردازی باشد.
از طرفی با تکامل زندگی شهرنشینی و ازدحام انسان‌ها در شهرها، مفهومی به نام رمانتیسم و طبیعت‌گرایی نیز آرام‌آرام جای خود را در اذهان هنرمندان باز کرد. در این راستا شعرها سروده، موسیقی‌ها نواخته و فیلم‌ها ساخته شد. انسان ملول از شلوغی‌های زندگی شهرنشینی ترجیح داد به دامان طبیعت بازگردد. در شعر معاصر این مفهوم را می‌توان در اشعار نیما یوشیج، مهدی اخوان‌ثالث و فروغ فرخزاد به‌وضوح دید. البته نباید فراموش کرد که گاه شاعران پا را از این هم فراتر می‌گذارند و درمان درد و رنج‌های پنهان در وجود آدمی را در طبیعت نیز نمی‌یابند. آنجا که نیما یوشیج در شعر «خانه سریویلی» می‌گوید:
«راست می‌باشد که کوه و زندگانی در دهستان دلکش و زیباست / لیک روزی می‌رسد / کادمیزاده نوایی نیستش / دلکشی‌های طبیعت / جز بلایی نیستش».
همچنین در همین خصوص تاثیرپذیری شاعران فارسی‌زبان از نمونه‌های شعر غربی را نباید نادیده گرفت. برای مثال شعر «سرزمین هرز» از الیوت که به‌واقع شورشی علیه تمدن معاصر بود.
با این اوصاف می‌توان گفت مفهوم «شهر» و حواشی مربوط به آن؛ چه از حیث نمادپردازی (در شعر کهن) و چه از منظر طبیعت‌گرایی (در شعر معاصر) همواره موردتوجه شاعران فارسی‌زبان بوده‌است.
شهرهای ایران و شاعران پارسی
شاعران در هر دوره متاثر از محیط اطراف خود هستند و به یار و دیار و شهر و کاشانه خود عشق و الفت خاصی دارند؛ برخی از شاعران تا پایان عمر حیات خویش در زادگاه خود ساکن بودند و برخی همانند سعدی شیرازی و ناصرخسرو قبادیانی سال‌ها در بلاد مختلف زندگی کردند. بسیاری از شاعران در اشعارشان نام زادگاه و شهر خود را به نیکی یاد نمودند و برخی نیز از شهری که عبور نمودند به پاس بزرگداشت شهر یا خاطره شاعر که از آنجا داشته ذکری و یادی نموده؛ نگاه شاعران با سایر مردم متفاوت است، آنان چشمانی بسیار ژرف‌نگر و حافظه بسیار قوی و از قدرت تخیل بالا و با فصاحت و بلاغت و شیوایی شعر بر سمند سخن می‌تازند. در ادامه نمونه‌هایی از شهرهایی که در شعر شاعران فارسی‌زبان حضور بارز داشته‌اند را بررسی می‌کنیم:
شیراز
یکی از پرتکرارترین شهرها در شعر فارسی، شیراز است. آب‌وهوای خوش، زیبایی و خرمی، عیش مدام و روزگار بسامان و در یک کلام به تعبیر حافظ «وضع بی‌مثال» شیراز در شعر شاعران بیش از دیگر وجوه آن مورد توجه قرار گرفته‌است. در ادامه نمونه‌هایی از کاربرد شیراز در شعر فارسی را می‌خوانیم:
چشم بگشا و فرق کن آخر / عنبر از خاک و شکر از شیراز
سنایی
خوشا سپیده‌دمی باشد آن‌که بینم باز / رسیده بر سر ا... اکبر شیراز
به حق کعبه و آن کس که کرد کعبه بنا / که دار مردم شیراز در تجمل و ناز
سعدی
خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش / خداوندا نگهدار از زوالش
به شیراز آی و فیض روح قدسی / بجوی از مردم صاحب کمالش
حافظ شیرازی
سلام ای شهر شیخ و خواجه شیراز / سلام ای مهد عشق و مدفن راز
سلام ای قبله تقدیس و تقوا / سلام ای قلعه سیمرغ و عنقا
سلام ای شهر عشق و آشنایی / سلام ای آشیان روشنایی
شهریار
آن بهشت جاودان شیراز می‌باشد که باد / مشک تر می‌آورد با خود ز هرسو بار بار
هرکه بیند همچو من شیراز را فصل بهار / می‌زند بی‌شک از اینجا پشت پا بر هر دیار
فریدون مشیری
هر باغبان که گل به سوی برزن آورد/ شیراز را دوباره به یاد من آورد
آنجا که گر به شاخ گلی آرزوت هست / گل‌چین به پیشگاه تو یک خرمن آورد
نازم هوای فارس که از اعتدال آن / بادام‌بن شکوفه مه بهمن آورد
لطفعلی صورتگر
اصفهان
اصفهان بیش از هر ویژگی دیگر با «زنده‌رود» در شعر فارسی شهره است. چنان که شاعران از این ویژگی اصفهان برای طعنه زدن به هر رود و جویبار دیگری بهره می‌بردند و در هر قیاسی از جاری بودن و پرآبی این رود استفاده می‌کردند:
گر چه صد رود است از چشمم روان / زنده رود و باغ کاران یاد باد
حافظ
اگرچه زنده‌رود آب حیات است / ولی شیراز ما از اصفهان به
جناب حافظ
اصفهان نیمی از جهان گفتند/ نیمی از وصف اصفهان گفتند
محمد تقی بهار
نیل کم از زنده‌رود و مصر کم از جی/ قاهره مقهور پادشای صفاهان
خاقانی شروانی
کنون سر همه التفات‌ها آن است/ که یک دوسال دهی رخصت صفاهانم
صائب تبریزی
تبریز
تبریز آن‌گونه که در تاریخ نیز به همین شهره است، با دلاوری‌ها و میهن‌پرستی مردمانش در شعر فارسی می‌درخشد. ستارخان، باقرخان و دیگر سرداران غیور تبریزی که در طول تاریخ با دلاوری‌ها و مردانگی‌ها، حماسه‌ها رقم زدند، زمینه‌ساز ارائه چنین تصویری از تبریز شدند و شاعران کار ناتمام آنان را با اشاعه این فرهنگ در قالب هنر تمام کردند:
این همان تبریز کز جانبازی و مردانگی / در ره عشق وطن صد ره فزون داد امتحان
شهریار
تبریز مرا مونس جان خواهدبود / پیوسته مرا ورد زبان خواهدبود
کمال خجندی
نیشابور
نیشابور علاوه بر جایگاه رفیعی که از حیث زیبایی در تاریخ فرهنگ و هنر ایران داشته، از حیث حضور زیبارویان نیز مشهور بوده‌است:
سلام من به نیشابور و جمله اوتـادش / به لاله‌های به خون خفته روان‌شـادش
کمال‌الدین فراهانی
نشابوری است معشوقم چو اصل از خاک او دارد / ولیکن چون سخن گوید تو گویی از شنیز آمد
سنایی
مشهد در شعر فارسی
مشهد به عنوان مرکز خراسان و خراسان به عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی شعر و ادبیات فارسی در تاریخ ایران، در بعضی دوره‌ها کمی کمرنگ‌تر و در اکثر دوره‌ها به صورتی پررنگ‌تر، همیشه فعال بوده، در مشهد و خراسان شعر همیشه زنده بوده و شاعران مشغول فعالیت بوده‌اند. باید دانست که مشهد جزئی از مهم‌ترین قلمرو شعر فارسی یعنی خراسان محسوب می‌شود و همین کافی است تا نقش این شهر در تاریخ شعر فارسی ویژه و قابل تامل باشد. خراسان به حدی در ادبیات فارسی شاخص است که در بین سبک‌های مختلف ادبی شعر فارسی، سبکی را به نام خود کرده و شاعران بسیاری بوده‌اند که در طول تاریخ به «سبک خراسانی» شعر بسرایند. در دوره معاصر که جریان‌ها، صداها و شکل‌های مختلف در شعر فارسی موجود شد، در شعر مشهد هم با شناسنامه ویژه خود، این جریان‌ها وجود دارد. اما با ظهور انقلاب اسلامی و بالندگی شعر آیینی، کارکردی متفاوت از مفهوم خراسانی بودن و به ویژه شهر مشهد در شعر ابداع شد که مرقد مطهر حضرت رضا (ع) در مشهد دلیل آن بود. شاید در حال حاضر بیشترین شهری که نامش در شعرهای مختلف شاعران فارسی زبان در قوالب و گونه‌های مختلف شعری برده می‌شود، مشهد باشد. در شعر آیینی امروز، شعر رضوی از گونه‌های مهم محسوب می‌شود که اتفاقا در این شعر، بیش از سایر ائمه درباره گنبد و بارگاه معصوم (ع) مضمون‌پردازی صورت می‌گیرد و همین سبب شده شهر مشهد جایگاهی ویژه در شعر امروز و به‌خصوص شعر آیینی و مذهبی داشته‌باشد.