چند كتاب كه در آنها زندگی فلاسفه بازگو شده را با هم بخوانیم
زندگینامه آدم‌های خطرناک!
فلسفه از آن موضوعات پیچیده و در عین حال وسوسه‌كننده برای كسانی است كه می‌خواهند خواندن و مطالعه كردن را آغاز كنند یا آغاز كرده‌اند. درواقع فكر كردن موضوعی است كه سبب می‌شود افراد به خواندن فلسفه علاقه‌مند شوند. هركس می‌خواهد به تفكر روی بیاورد توجهی هم به فلاسفه و موضوعات گفته شده از سوی آنها نشان می‌دهد تا شاید از این رهگذر به خروجی تفكر دست پیدا كند. به همین خاطر است كه می‌بینیم در بازار كتاب و در میان قشر كتابخوان، كتاب‌های فلسفی یا بهتر است بگوییم كتب فلسفی به زبان ساده و روش‌های فلسفه ورزیدن فراوان و بی‌شمار است؛ كتبی كه از سوی ناشران مختلف ترجمه و تألیف می‌شود و قفسه كتب این حوزه را سنگین و شلوغ می‌كند، در واقع ناشران به عطش و علاقه مخاطبان در این زمینه واقفند و برای این تشنگان گاهی سراب‌هایی درست می‌كنند كه نه تنها آنها را از تشنگی نجات نمی‌دهد، بلكه بر سرگردانی و حیرت آنها می‌افزاید و از منزل اصلی و چشمه‌سار حقیقی تفكر كه غایت توجه به این حوزه نظری است دورشان می‌كند.
حال در این نوشتار دنبال معرفی كتاب‌هایی نیستیم كه راه و رسم فلسفه‌ورزی را نشان می‌دهد، بلكه می‌خواهیم از دریچه مرور زندگی اندیشمندان و فلاسفه به این موضوع نزدیك شویم. مرور زندگی كسانی كه در این عرصه صاحب‌نام هستند و به عبارتی فیلسوف نامیده می‌شوند، می‌تواند بخشی از راه را برای كسانی كه علاقه‌مند مطالعه آثار فلسفی هستند همواره كند. زندگی شخصیت‌هایی كه به جرم تفكر در زمانه خویش بازخواست یا تهدید شدند و گاهی منزوی و گوشه‌گیر شده و از زندگی عادی خود دست كشیدند.
نویسندگان نیز با توجه به این موضوع كه مخاطبان به این مباحث علاقه دارند دست به نوشتن زندگینامه‌های داستانی از متفكران و فلاسفه زده و با زبان داستان و روایت سعی كرده‌اند شمایلی از آنها را به مخاطب نشان دهند كه از این طریق بتوانند راه خوبی برای ورود به این عالم (عالم فلسفه و تفكر) از طریق آشنایی با زندگی این افراد پیدا كنند.
یكی از نكاتی كه در این حوزه توجه‌برانگیز بود كمبود و به عبارتی باز هم همان فقر معروف داستان در برابر كتب نظری است. در واقع در این وادی نیز نویسندگان ایرانی علاقه زیادی به نوشتن از خود نشان نداده و جز برخی كتب ویژه نوجوان كه همان‌ها نیز به درستی خوانده نشده و مخلوط با افسانه‌پردازی است آثار زیادی در این زمینه نداریم. با هم چند اثر مشهور در این عرصه را مرور می‌كنیم.
یونس فردوس نویسنده
تفكر در تبعید!
عنوان معروف‌ترین و احتمالا پرخواننده‌ترین كتاب در این عرصه را شاید بتوان به كتاب مرحوم نادر ابراهیمی داد. «مردی در تبعید ابدی» داستانی براساس زندگی ملاصدرا فیلسوف و الهی‌دان ایرانی كه به صدرالمتالهین شهرت دارد از آثار پرمخاطب و پرخواننده ابراهیمی است كه به این موضوع پرداخته است. وی با همان نثر عاشقانه كه در آثار دیگرش نیز می‌توان سراغی از آن یافت دست به روایت زندگی ملاصدرا زده‌است. او با نثری فخیم و محكم و با ذوقی مثال‌زدنی علاوه بر پرداختن به داستان زندگی محمد صدرا شیرازی یا همان ملاصدرای شیرازی، همزمان سیر شكل‌گیری اندیشه‌ها و تفكرات عرفانی فلسفی او را نیز منعكس كرده و مخاطب علاوه بر آشنایی و شناخت با زندگی شخصی ملاصدرا و بررسی تمام ابعاد شخصیت او، با چگونگی بروز و ظهور مراحل شكل‌گیری تفكرات و اندیشه‌های فلسفی، عرفانی و همچنین حكمت نظری ملاصدرای شیرازی نیز آشنا می‌شود. در بررسی شخصیت‌های مهم و تاثیرگذار رمان می‌توان از این سه نفر به‌طور ویژه نام برد كه ملاصدرا شاگرد آنها بوده و همواره با افتخار از آن یاد می‌كرده است: میرمحمد باقر استرآبادی (میرداماد) شیخ بهاءالدین عاملی (قاضی‌القضات) و ابوالقاسم میرفندرسكی.
در دادگاه عقل
«قلندر و قلعه» اثر سیدیحیی یثربی یكی دیگر از رمان‌های مشهور در این موضوع است. زندگینامه‌ای داستانی كه توسط متفكری هم‌روزگار ما نوشته شده است. یثربی كه خود از استادان بنام فلسفه كشور است با شناختی كامل درباره این متفكر دست به قلم شده و اثری متناسب با خواست و پسند مخاطب نوشته است. شیخ شهاب‌الدین سهروردی در این كتاب روایت شده و یثربی براساس آرا و نظرات او دست به نوشتن زندگینامه داستانی او زده‌است، كتاب قلندر و قلعه نه‌تنها روایتی رمان‌گونه و كمی آمیخته به تخیل از زندگی شیخ شهاب‌الدین سهروردی است، بلكه دفتری كوتاه و ساده برای معرفی اندیشه‌های شیخ اشراق و تحجر زمانه او نیز محسوب می‌شود. دادگاهی كه شیخ در آن گرفتار می‌آید، رستاخیزی است كه همیشه در آن جهل و باطل به نبرد حقیقت می‌رود. اما حقیقت همیشه زمان را فتح می‌كند و این را اندیشه شیخ اشراق به اثبات رسانده است.
قصه دشمنی با تفكر
محسن هجری در «اقلیم هشتم» تلاش كرده بخش و برشی از زندگی سهروردی را با زبانی داستانی برای مخاطب نوجوان روایت كند. ماجرای این اثر تاریخی از جایی آغاز می‌شود كه سهروردی به اتهام همكاری با صلیبیان در دور دوم جنگ‌های صلیبی، در شهر حلب به بند كشیده می‌شود، اما پشت پرده چیز دیگری است. گروهی از علمای سنتی به دنبال تسویه‌حساب با سهروردی هستند، بنابراین فضای دو قطبی جنگ را غنیمت می‌شمارند تا صلاح‌الدین ایوبی را برای دستگیری شیخ اشراق تحریك كنند؛ اما ملك‌ظاهر پسر صلاح‌الدین بسیار شیفته منش و روش سهروردی است و ماجرا قرار نیست طبق میل عده‌ای حیله‌گر پیش برود.
این كتاب كه با اقبال مخاطبان مراكز كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان نیز روبه‌رو شده اما همچنان در زمره آثار كمتر دیده شده قرار داد، با زبانی روان و صمیمی خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد تا شرحی از روزگار پرهزینه اهل اندیشه را به نمایش بنشینند.
سفر به قرن هفتم
«خورشید می‌ماند» یكی دیگر از آثاری است كه در این زمینه می‌توان به آن رجوع كرد. اثری كه در آن كامران پارسی‌نژاد از دریچه ادبیات به زندگی شیخ بهایی پرداخته و او را برای مخاطب معرفی كرده است.
«بهاءالدین استاد كسی است كه از وی استفاده نمودم، بلكه همچون پدری بزرگوار بود. او در زمان خود شیخ‌الطائفه و جلیل‌القدر و عظیم‌الشأن بود و حفظی بسیار داشت. من كسی را مانند او در كثرت علوم و وفور فضل و مقام عالی در زمان خود ندیدم. وی دارای كتب نفیس است كه از جمله آنها حبل‌المتین و مشرق‌الشمسین است، بلكه این شرح فقیه هم از فوائد اوست. من او را در خواب دیدم كه فرمود چرا مشغول نمی‌شوی به شرح احادیث اهل‌بیت(ع)؟ گفتم این كار شماست، فرمود زمان ما گذشت. مشغول باش و یك‌سال مباحثات را ترك كن تا آن را تمام كنی.» این نقل قولی از علامه مجلسی در بزرگی شیخ‌بهایی است كه از اندیشمندان قرن هفتم هجری است و در تثبیت مكتب تشیع در ایران نقش مهمی ایفا كرده‌است.
متفكری كه نشناختیم
«پسر ستاره» داستان‌واره‌ای از زندگی ابن‌سینا، فیلسوف و حكیم ایرانی است كه نقش مهمی در شكل‌گیری و حركت تمدن اسلامی داشته است. حسین فتاحی در این اثر كه برای مخاطب نوجوان نوشته، سعی كرده گوشه‌هایی از زندگی این فیلسوف و سیاستمدار ایرانی را بازگو كند. اثری كه نثر آن با توجه به قلم فتاحی می‌تواند مخاطب نوجوان را پای كتاب نگه دارد، ولی خطوط روشنی در ذهن او باقی نخواهد گذاشت و برای ادامه این مسیر باید آثار جدی‌تری را به مخاطب توصیه كرد و این اثر می‌تواند در حكم یك محرك برای وارد كردن او به دنیای اندیشه باشد. ابوعلی سینایی كه در كتب درسی هم در حد یك طبیب معرفی می‌شود و زوایای زندگی و اندیشه‌اش را به مخاطب معرفی نمی‌كند در این كتاب نیز فراتر از این نرفته و روایتی با همین رویكرد از او عرضه شده است. این در حالی است كه فلسفه سینوی بر بسیاری از متفكران مانند دكارت و... اثر گذاشته است.
عنوان معروف‌ترین و احتمالا پرخواننده‌ترین كتاب در این عرصه را شاید بتوان به كتاب مرحوم نادر ابراهیمی داد. «مردی در تبعید ابدی» داستانی براساس زندگی ملاصدرا فیلسوف و الهی‌دان ایرانی كه به صدرالمتالهین شهرت دارد از آثار پرمخاطب و پرخواننده ابراهیمی است كه به این موضوع پرداخته است. وی با همان نثر عاشقانه كه در آثار دیگرش نیز می‌توان سراغی از آن یافت دست به روایت زندگی ملاصدرا زده‌است. او با نثری فخیم و محكم و با ذوقی مثال‌زدنی علاوه بر پرداختن به داستان زندگی محمد صدرا شیرازی یا همان ملاصدرای شیرازی، همزمان سیر شكل‌گیری اندیشه‌ها و تفكرات عرفانی فلسفی او را نیز منعكس كرده و مخاطب علاوه بر آشنایی و شناخت با زندگی شخصی ملاصدرا و بررسی تمام ابعاد شخصیت او، با چگونگی بروز و ظهور مراحل شكل‌گیری تفكرات و اندیشه‌های فلسفی، عرفانی و همچنین حكمت نظری ملاصدرای شیرازی نیز آشنا می‌شود. در بررسی شخصیت‌های مهم و تاثیرگذار رمان می‌توان از این سه نفر به‌طور ویژه نام برد كه ملاصدرا شاگرد آنها بوده و همواره با افتخار از آن یاد می‌كرده است: میرمحمد باقر استرآبادی (میرداماد) شیخ بهاءالدین عاملی (قاضی‌القضات) و ابوالقاسم میرفندرسكی.
در دادگاه عقل
«قلندر و قلعه» اثر سیدیحیی یثربی یكی دیگر از رمان‌های مشهور در این موضوع است. زندگینامه‌ای داستانی كه توسط متفكری هم‌روزگار ما نوشته شده است. یثربی كه خود از استادان بنام فلسفه كشور است با شناختی كامل درباره این متفكر دست به قلم شده و اثری متناسب با خواست و پسند مخاطب نوشته است. شیخ شهاب‌الدین سهروردی در این كتاب روایت شده و یثربی براساس آرا و نظرات او دست به نوشتن زندگینامه داستانی او زده‌است، كتاب قلندر و قلعه نه‌تنها روایتی رمان‌گونه و كمی آمیخته به تخیل از زندگی شیخ شهاب‌الدین سهروردی است، بلكه دفتری كوتاه و ساده برای معرفی اندیشه‌های شیخ اشراق و تحجر زمانه او نیز محسوب می‌شود. دادگاهی كه شیخ در آن گرفتار می‌آید، رستاخیزی است كه همیشه در آن جهل و باطل به نبرد حقیقت می‌رود. اما حقیقت همیشه زمان را فتح می‌كند و این را اندیشه شیخ اشراق به اثبات رسانده است.
قصه دشمنی با تفكر
محسن هجری در «اقلیم هشتم» تلاش كرده بخش و برشی از زندگی سهروردی را با زبانی داستانی برای مخاطب نوجوان روایت كند. ماجرای این اثر تاریخی از جایی آغاز می‌شود كه سهروردی به اتهام همكاری با صلیبیان در دور دوم جنگ‌های صلیبی، در شهر حلب به بند كشیده می‌شود، اما پشت پرده چیز دیگری است. گروهی از علمای سنتی به دنبال تسویه‌حساب با سهروردی هستند، بنابراین فضای دو قطبی جنگ را غنیمت می‌شمارند تا صلاح‌الدین ایوبی را برای دستگیری شیخ اشراق تحریك كنند؛ اما ملك‌ظاهر پسر صلاح‌الدین بسیار شیفته منش و روش سهروردی است و ماجرا قرار نیست طبق میل عده‌ای حیله‌گر پیش برود.
این كتاب كه با اقبال مخاطبان مراكز كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان نیز روبه‌رو شده اما همچنان در زمره آثار كمتر دیده شده قرار داد، با زبانی روان و صمیمی خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد تا شرحی از روزگار پرهزینه اهل اندیشه را به نمایش بنشینند.
سفر به قرن هفتم
«خورشید می‌ماند» یكی دیگر از آثاری است كه در این زمینه می‌توان به آن رجوع كرد. اثری كه در آن كامران پارسی‌نژاد از دریچه ادبیات به زندگی شیخ بهایی پرداخته و او را برای مخاطب معرفی كرده است.
«بهاءالدین استاد كسی است كه از وی استفاده نمودم، بلكه همچون پدری بزرگوار بود. او در زمان خود شیخ‌الطائفه و جلیل‌القدر و عظیم‌الشأن بود و حفظی بسیار داشت. من كسی را مانند او در كثرت علوم و وفور فضل و مقام عالی در زمان خود ندیدم. وی دارای كتب نفیس است كه از جمله آنها حبل‌المتین و مشرق‌الشمسین است، بلكه این شرح فقیه هم از فوائد اوست. من او را در خواب دیدم كه فرمود چرا مشغول نمی‌شوی به شرح احادیث اهل‌بیت(ع)؟ گفتم این كار شماست، فرمود زمان ما گذشت. مشغول باش و یك‌سال مباحثات را ترك كن تا آن را تمام كنی.» این نقل قولی از علامه مجلسی در بزرگی شیخ‌بهایی است كه از اندیشمندان قرن هفتم هجری است و در تثبیت مكتب تشیع در ایران نقش مهمی ایفا كرده‌است.
متفكری كه نشناختیم
«پسر ستاره» داستان‌واره‌ای از زندگی ابن‌سینا، فیلسوف و حكیم ایرانی است كه نقش مهمی در شكل‌گیری و حركت تمدن اسلامی داشته است. حسین فتاحی در این اثر كه برای مخاطب نوجوان نوشته، سعی كرده گوشه‌هایی از زندگی این فیلسوف و سیاستمدار ایرانی را بازگو كند. اثری كه نثر آن با توجه به قلم فتاحی می‌تواند مخاطب نوجوان را پای كتاب نگه دارد، ولی خطوط روشنی در ذهن او باقی نخواهد گذاشت و برای ادامه این مسیر باید آثار جدی‌تری را به مخاطب توصیه كرد و این اثر می‌تواند در حكم یك محرك برای وارد كردن او به دنیای اندیشه باشد. ابوعلی سینایی كه در كتب درسی هم در حد یك طبیب معرفی می‌شود و زوایای زندگی و اندیشه‌اش را به مخاطب معرفی نمی‌كند در این كتاب نیز فراتر از این نرفته و روایتی با همین رویكرد از او عرضه شده است. این در حالی است كه فلسفه سینوی بر بسیاری از متفكران مانند دكارت و... اثر گذاشته است.