آب، خاک و آلودگی

دکتر مجید حسین‌زاده استادیار دانشگاه

برای رسیدن به میزان آلودگی آب به‌واسطه نشت فرآورده‌های نفتی به اطلاعاتی نیاز است مثل عمق نفوذ این آلودگی و نوع استفاده از آن آب و برخی معیارهای دیگر که در حادثه اخیر هنوز به دست نیامده است. میزان نفوذ نشت نفتی که در مارون رها شده ممکن است در حد قابل توجهی نباشد به این مفهوم که خاک با توجه به ظرفیت خودپالایی این میزان آلودگی را تصفیه کند، اما اگر این نشت نفت به اندازه‌ای باشد که این آلودگی خودش را به پیکره آبی زیرزمین رسانده باشد به این مفهوم است که خاک نتوانسته آن را پالایش کند و حالا باید مشخص کرد این میزان آلودگی چقدر از استانداردهای معمول فراتر رفته است. بسته به مورد مصرفی منابع آب مانند آشامیدن، کشاورزی و مصرف صنعتی باید فرآیندهای متفاوتی برای پالایش آن انجام داد. پرواضح است که برای مصرف آب آلوده باید فرآیندهای تصفیه صورت بگیرد. از آنجا که آلاینده‌های نفتی جزو آلاینده‌های متدوال نیستند، بنابراین در روند تصفیه نباید از فرآیندهای معمول استفاده کرد، چرا که این کار در روند معمول تصفیه تاثیری نخواهد داشت. برای این کار روش‌های متفاوتی وجود دارد، اما برای توضیح آنها باید حتما از میزان وجود این آلاینده‌ها در آب آگاه باشیم.
 آلودگی نفتی به‌جز منابع آب به محیط طبیعی پیرامونی هم آسیب وارد می‌کند. حتی در کاربردهای کشاورزی این آلودگی می‌تواند به پیکره گیاه یا محصول به‌دست آمده هم وارد شود. مصداق آن بوی نامطبوعی بود که مدت‌ها پیش سبزیجات تهیه شده در جنوب تهران داشتند و دلیل آن هم آبیاری این محصولات با آب‌های آلوده نفتی پالایشگاه تهران بود. اگر بدانیم که آب آلوده شده به‌واسطه حادثه اخیر برای مصرف شرب چند روستا بوده است می‌توانیم ادعا کنیم که وخیم‌ترین حالت ممکن است، چرا که این آب مستقیم وارد بدن می‌شود و اگر حد این آلودگی از حدود آیین‌نامه‌ای و استاندارد بیشتر باشد حتی یک روز هم آن آب نباید استفاده شود. «استاندارد» حالت الزام‌آور دارد و به نوعی صفر و یکی است، اما آیین‌نامه مقداری انعطاف‌پذیر است. وقتی استانداردها می‌گوید اگر غلظت بیش از عدد مورد نظر باشد به‌هیچ‌وجه برای استفاده مجاز نیستند و به نوعی این کار شکلی ضرب‌الاجلی به خود می‌گیرد و باید برای تصفیه آن فرآیندهای تکمیلی در جهت حذف هیدروکربن‌ها صورت بگیرد. برخلاف خاک که امکان پالایش آن از مواد نفتی به‌صورت کامل وجود ندارد. می‌توانیم با طی فرآیندهای تکمیلی آب را به‌صورت کامل از مواد نفتی پاک کنیم. نه‌تنها آلودگی نفتی که هر نوع آلودگی امکان پاکسازی دارد هر چند طی کردن این روند به گران‌شدن آب منجر می‌شود، اما امکان آن وجود دارد. ویژگی آب هم این است که در بستر زمین شناور است و در طی همین مسیر به‌واسطه عبور از خاک‌های پاکیزه تا حدودی از میزان آلاینده‌های آن کاسته می‌شود.