ادامه از صفحه 5
آنها به آرامی به فرهنگ كتابخوانی و روزنامه‌خوانی روی می‌آورند. محافل جمعی و شفاهی كه غالبا به تكرار خاطره‌های گذشته می‌گذرد، كاهش می‌یابد.
مردم این كهكشان از روزنامه‌ها و كتاب‌های مكتوب و كاغذی در بازه زمانی چند دهه‌ای به خوبی بهره‌مند می‌شوند، جامعه ضمن برخورداری از رشد سوادعمومی، با خلقیات جدید آشنا شده و نقد به عنوان دستاورد عظیم این كهكشان به پیشرفت‌های عظیم تكنولوژیك و سیاسی، اقتصادی و فرهنگی كمك می‌كند. درست در نقطه مقابل كشورهای جهان سوم كه از این امتیاز تاریخی محروم شده‌اند، به آن اندازه از توسعه‌یافتگی دست نمی‌یابند و به جای آن درگیر ستیز فرهنگ گذشته و مدرن می‌شوند. هر جامعه‌ای كه زودتر این تضاد را با سرانگشت نخبگان و تحلیلگران خود حل كند آسوده‌تر به مسیر پیشرفت دست می‌یابد.
در كهكشان ماركونی، ابزارهای جدید ارتباطی اختراع می‌شوند و رادیو و تلویزیون و سپس اینترنت و رسانه‌های اجتماعی الكترونیك ظهور می‌كنند و در این كهكشان، جامعه ضمن حفظ قابلیت‌های شفاهی و مكتوب از امكان به‌كارگیری همه شكل‌های ارتباطی و اطلاعاتی در سیستم‌های الكترونیك برخوردار می‌شود. به عبارت دیگر كهكشان الكترونیك همه قابلیت‌های دو كهكشان دیگر را داراست، اما به دلیل آن كه رسانه‌های دو كهكشان دیگر در این كهكشان به شكل ناكامل مورد استفاده قرار می‌گیرند، نظام جدیدی از ارتباط و جریان اطلاعات ایجاد می‌شود كه هنوز ابعاد واقعی و تأثیرات آن شناخته شده نیست.
با نگاهی موشكافانه به‌خوبی می‌توان دریافت كه ظهور رسانه‌های گوناگون در ذات خود امری ناهمگرا و مخالف و واجد حذف‌كنندگی رسانه‌های پیش از خود نیست. ظهور رسانه‌های مكتوب چیزی از قابلیت‌های كهكشان شفاهی نمی‌كاهد، بلكه آن را تقویت و اصلاح می‌كند! ظهور رسانه‌های الكترونیك با هدف حذف رسانه‌های مكتوب صورت نمی‌گیرد.
با این اوصاف، رسانه‌های جمعی را باید وسایلی در طول یكدیگر و همگرا با هم درك كرد و نه این كه هر وسیله جدید را لزوما به معنای حذف‌كننده رسانه پیشین دانست. براین اساس، ظهور شبكه‌های اجتماعی و رسانه‌های مجازی كامل‌كننده ضعف رسانه‌هایی مانند كتاب، روزنامه، رادیو و تلویزیون هستند كه عنصر بازخورد را چندان جدی نگرفته و بخشی از مخاطبان خود را در درازمدت از دست داده‌اند.
روزنامه‌ها و كتاب‌ها به خاطر نحوه ویژه دریافت داده‌ها و اطلاعات مندرج در آنها از سوی خوانندگان قادر بوده‌اند كه انسان‌هایی با توانمندی‌های عظیم فكری و تحلیلی را تربیت كنند و نسل رسانه‌های مكتوب شاهد ظهور بزرگ‌ترین هنرمندان، نویسندگان، مخترعین، كارآفرینان و انبوهی از تحصیلكردگانی بوده‌اند كه تحولات امروزی در جهان را ساماندهی كرده‌اند. نسل رسانه‌های مكتوب یا به تعبیر مك لوهان كهكشان گوتنبرگ هرگز تكرار نمی‌شوند، زیرا میل شدید به كتابخوانی و روزنامه خوانی آنها تحولات عظیم سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را میسر كرد و سبب برتری غرب در عرصه‌های گوناگون در جهان شد.
رسانه‌های جمعی یا وسایل ارتباط‌جمعی عصر گوتنبرگ یا همان كتاب و روزنامه از این ویژگی كلیدی برخوردارند كه هیچ رسانه‌ای در تاریخ حیات بشر هرگز از آن برخوردار نبوده است.
این ویژگی كه به رسانه‌های جمعی مكتوب برتری می‌دهد، ثبت و ماندگاری و مستندسازی داده‌ها و اطلاعات است. هیچ‌كس در روی زمین نمی‌تواند آنچه را در یك رسانه مكتوب ثبت شده، ازبین ببرد، تحریف، سانسور یا فیلتر كند. بنابراین رسانه‌های مكتوب، رسانه‌هایی هستند كه مهم‌ترین كاركردشان مستندسازی است و این دستاورد با هیچ ره‌آورد دیگری در تمدن بشری قابل تعویض نیست.