گزارش تپش از افزایش حمله سگ‌ها به عابران
وحشت هاری و مرگ
سگ‌های ولگرد و خانگی انگار کمر به کشتن یا زخمی‌کردن کودکان و بزرگسالان بسته‌اند. یک روز اهالی تهران، روز دیگر اصفهان، روز بعدتر لرستان و شهرهای دیگر توسط سگ‌ها لت و پار می‌شوند و این چرخه ترسناک و گاهی مرگبار همین‌طور ادامه دارد.
در آخرین حادثه سگ‌گزیدگی که چند روز پیش اتفاق افتاد، سگی به یک دختربچه هشت ساله در روستای زیدآباد سیرجان حمله کرد. پدر دختربچه که شاهد حمله سگ بود با حیوان گلاویز شد و کودک را نجات داد اما بر اثر حمله سگ، یکی از انگشتان دختربچه قطع شد که پدر انگشت دخترش را برای پیوند به بیمارستان یزد منتقل کرد. هنوز یک روز از حمله سگ به دختربچه سیرجانی نگذشته بود که این بار یک زن باردار 22ساله در روستای زیدآباد هدف حمله سگ قرار گرفت و زخمی شد. ساعتی بعد از حمله سگ به زن باردار، این بار صورت پسربچه شش ساله‌ای دیگر از اهالی همین روستا توسط سگ زخمی شد که برای درمان به بیمارستان مراجعه کرد. مردم استان‌ها و شهرهای دیگر هم از حضور سگ‌ها عاصی هستند. آخر هفته گذشته هم ،رئیس اداره دامپزشکی مسجدسلیمان از حمله سگ به واکسیناتور دامپزشکی شهرستان و مصدومیت وی خبر داد.هوشنگ شرفی بیان کرد: واکسیناتور اداره دامپزشکی مسجدسلیمان حین انجام واکسیناسیون سگ‌های صاحبدار در روستا در برابر بیماری هاری، مورد حمله سگ قرار گرفت و از ناحیه پشت ساق پا دچار گزش و مصدومیت شد.همکار مصدوم بلافاصله به بیمارستان منتقل و اقدامات کامل سرم تراپی و درمانی در جهت پیشگیری از ابتلا به بیماری هاری و کزاز صورت گرفت.
بازگشت از یک قدمی مرگ
سینا ابراهیمی، پسربچه هفت ساله اهل روستای محمدآباد میثم شهرستان رفسنجان هم یکی از قربانیان سگ‌گزیدگی است. به گفته پدر سینا صاحب این سگ که همسایه آنهاست، از این سگ و سه سگ دیگر در خانه‌اش نگهداری می‌کرد. او به تپش می‌گوید:«این همسایه ما سه پسربچه هفت، 9 و چهار ساله دارد که با این سگ‌ها خیلی راحت در خانه بازی می‌کنند. چون خانه‌اش دوربین ندارد، از این چهار سگ برای محافظت از خانه‌اش استفاده می‌کند. همسایه‌مان اغلب اوقات سگ‌ها را می‌بست یا داخل قفس می‌گذاشت اما سه پسربچه‌اش به‌دلیل بازیگوشی، سگ‌ها را آزاد می‌کنند. سگی که به پسرم حمله کرد، از نوع سگ‌های بگیر است و هرکس از کنار خانه رد شود، به‌شدت سر و صدا می‌کند.»
شبی که سگ همسایه به سینا حمله کرد، قرار بود همراه مادرش به خانه خاله‌ا‌ش بروند که چند خانه آن‌طرف‌تر است. سینا از ذوق رفتن به مهمانی در خانه را زود باز کرد که سگ همسایه به سمت پسرم حمله‌ور شد. دندان‌های سگ، پوست سر، پیشانی و زیرچشم‌های سینا را درید و پدر با شنیدن فریادهای سینا و التماس‌های مادر، خودش را به در خانه رساند که سگ با دیدن او پا به فرار گذاشت. پدر که می‌دانست احتمال ابتلای سگ به هاری وجود دارد، سینا را به‌سرعت به بیمارستان رساند و کادر درمان، آمپول هاری به او تزریق کردند و درمان‌های لازم را انجام دادند. پدر می‌گوید: اولین‌بار نیست که این سگ به مردم حمله می‌کند و شش ماه پیش نیز همین سگ به برادرزاده صاحب سگ حمله کرده بود. بعد از این ماجرا، بعضی از همسایه‌ها با پلیس110 تماس گرفتند و درخواست کمک کردند اما پیگیر شکایت‌شان نشدند تا چند روز پیش که سینا را لت و پار کرد. پدر سینا وقتی خیالش از درمان‌های پسرش در بیمارستان تا حدودی راحت شد به در خانه همسایه‌اش رفت تا سگ را تحویل بگیرد اما صاحبخانه به او گفت در خانه نیست: «دروغ می‌گفت. نیم‌ساعت بعد آمد تا سگ حمله‌کننده را فراری دهد که نتوانست. با کمک دهیار روستا و چند نفر دیگر، سگ را با سلاح زدند و بعد با من تماس گرفتند که بیا و سگ را ببر. من هم سگ را پشت صندوق‌عقب ماشینم انداختم و به دامپزشکی بردم تا با نمونه‌برداری از آن مشخص شود مبتلا به هاری است یا نه.» زخم‌های سینا هر روز شست‌وشو داده می‌شود اما پدر میترسد مبادا فرزند خردسالش به بیماری هاری مبتلا شود.
حمله سگ به 7 شهروند سردشتی
شهرستان سردشت استان آذربایجان غربی یکی از این شهرهاست که هفت نفر از شهروندانش و تعدادی از حیوانات خانگی آنان در یک روز توسط یک سگ ولگرد زخمی شدند. کارشناسان واحد حیوان گزیدگی مرکز بهداشت سردشت از بیم ابتلای آنان به هاری از سگ حمله‌کننده نمونه‌ای به انستیتو پاستور تهران ارسال کردند تا احتمال ابتلای حیوان به بیماری هاری بررسی شود. پاسخ آزمایش مثبت بود و به همین علت برای افرادی که سگ هار به آنان حمله کرده بود، اقدامات درمانی مانند شست‌وشو، تزریق واکسن، ایمونوگلوبولین اختصاصی ضدهاری و پیگیری‌های بعدی واکسیناسیون انجام و حیوانات گزیده‌شده هم توسط شبکه دامپزشکی واکسینه شدند.
زخمی شدن 12نفر از شهروندان آذربایجان شرقی بر اثر حمله سگ
شهروندان شهرستان‌های اهر و مرند هم از گزند سگ‌های هار در امان نماندند و 12نفر از شهروندان مرندی توسط دو سگ هار مصدوم شدند. یکی از آسیب دیدگان این حادثه که زنی میانسال و هر دو دستش از قسمت بازو به مچ دست پانسمان شده است، می‌گوید:« بعد از آماده کردن شام، از خانه بیرون رفتم تا چند دقیقه با همسایه‌ها صحبت کنم. وسط صحبت بودیم که یک دفعه سگی به من حمله و هر دو دستم را زخمی کرد. اصلا نفهمیدم چه اتفاقی افتاد. از میان این افراد که شامل زن و کودک و مرد بوده و دچار جراحت‌های سر و صورت و دست شده بودند، دو مصدوم برای درمان به بیمارستان امام رضا(ع) تبریز منتقل شدند. دو مصدوم هم در بیمارستان مرند بستری و بقیه مصدومان هم بعد از دریافت خدمات درمانی و واکسن هاری مرخص شدند.در شهرستان اهر نیز هفت نفر از اهالی روستای قراجه‌لو، توسط سگ هار گزیده شدند. یک نفر از مصدومان برای مداوا در بیمارستان باقرالعلوم اهر بستری شد و شش نفر دیگر هم واکسن و سرم هاری دریافت کردند.اهالی بلوار ارشاد در محله 600دستگاه مشهد هم شاهد حمله سگ به یک کودک بودند. از قرار معلوم مسئولان شهری اعلام کرده بودند ورود سگ به پارک‌های مشهد ممنوع است اما ظاهرا این ماجرا به‌صورت کامل اجرایی نشد و حوادثی را رقم زد.
مسئولیت حمله سگ با چه کسی است؟
اولین بحث درباره حمله سگ‌های ولگرد یا بدون صاحب به شهروندان است که گاهی اخبار تلخی در این ارتباط می‌شنویم و برخی اوقات باعث مرگ قربانی نیز می‌شوند. مطابق قانون، جمع‌آوری سگ‌های ولگرد در حیطه وظایف شهرداری‌هاست و به استناد بند ۱۵ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها، جلوگیری از شیوع امراض ساری انسانی و حیوانی و جمع‌آوری حیوانات بی‌صاحب و دفع حیوانات مریض مزاحم و ولگرد از وظایف این نهاد است. در صورت بروز مشکلات از جمله حمله سگ‌ها به هرکدام از شهروندان متولی این موضوع که همان شهرداری است، باید پاسخگو باشد و در صورت شکایت رسیدگی قضایی می‌شود. شرعا سگ نگهبان، سگ شکاری و سگ گله دارای مالیت است و از بین بردن آنها موجب ضمان و پرداخت خسارت است و این معنا را اداره حقوقی قوه قضاییه در نظریه 7.3902 مورخ 1382.10.6 تایید کرده است. حال اگر تلف سگ غیر از این موارد باشد چون مالیت برای آن درنظر گرفته نشده، ضمان ندارد.
ماده ۵۲۲ قانون مجازات اسلامی مقرر کرده «متصرف هر حیوانی که از احتمال حمله آن آگاه است باید آن را حفظ کند و اگر بر اثر تقصیر او حیوان مزبور به دیگری صدمه وارد سازد، ضامن است ولی اگر از احتمال حمله حیوان آگاه نبوده و عدم آگاهی ناشی از تقصیر او نباشد، ضامن نیست. تبصره یک این ماده آورده که نگهداری حیوانی که شخص توانایی حفظ آن را ندارد، تقصیر محسوب می‌شود. تبصره2 نیز عنوان کرده نگهداری هر وسیله یا شیء خطرناکی که دیگران را در مسیر آسیب قرار دهد و شخص قادر به حفظ و جلوگیری از آسیب‌رسانی آن نباشد، مشمول حکم تبصره یک این ماده است» بنابراین هر چند ممکن است فرد یا افرادی مثلا برای حفظ مسکن یا مزرعه یا کارخانه خود به سگ نیاز داشته باشند و نوعا سگ‌های نگهبانی از این قبیل قوی و تهاجمی هستند اما زمانی که صاحبان چنین حیواناتی آنها را مثلا برای گردش به خارج از منزل یا مزرعه یا کارخانه می‌آورند، حتما باید برای آنها پوزه‌بند ایمنی و قلاده محکم تهیه کنند .
مرحوم بهمن کشاورز، حقوقدان برجسته کشورمان در این باره معتقد بود: همچنین صاحب سگ که او را بیرون آورده است، باید در حدی از توانایی باشد که حیوان نتواند خود را از دست او رها و از قید قلاده آزاد و به افراد حمله کند. در صورت عدم رعایت این موارد صاحب حیوان ضامن است. اداره حقوقی قوه قضاییه در گذشته مسئولیت صاحب حیوان را به مسئولیت مدنی و ضمان منحصر می‌داند. (نظریه 7.517 مورخ 1382.7.17) اما به نظر می‌رسد شاید بتوان گفت اگر به علت بی‌احتیاطی و بی مبالاتی صاحب حیوان در نگهداری و پیش بینی خطرات او به کسی آسیب وارد شود، احتمالا این فرد از باب بی‌احتیاطی و بی مبالاتی مسئولیت کیفری نیز خواهد داشت.
نکاتی درباره بیماری هاری
هاری یک بیماری حاد و کشنده ویروسی سیستم مرکزی است که مخصوص گوشتخواران اهلی و وحشی است و انسان و سایر حیوانات خونگرم پستاندار به‌طور تصادفی و اغلب از راه گزش به آن مبتلا می‌شوند. افرادی که توسط حیوانات گاز گرفته می‌شوند اگر به سرعت به مراکز درمان پیشگیری مراجعه و تحت اقدامات درمان پیشگیری قرار گیرند، می‌توان از ابتلای به بیماری هاری در آنها جلوگیری کرد. شست‌وشوی زخم با آب تمیز و روان و صابون حداقل به مدت 15 تا 20 دقیقه، خارج کردن کف صابون از لای زخم با استفاده از شیلنگ آب و برس، ضد عفونی زخم با الکل چهار تا 70 درجه یا محلول بتادین یک 1/1 درصد یا سایر مواد ضد عفونی کننده، تزریق سرم ضد هاری، تزریق واکسن ضد هاری، تزریق سرم و واکسن ضد کزاز، آنتی بیوتیک تراپی و تحت مراقبت قرار دادن حیوان مهاجم که در این مورد سگ و گربه اهلی مورد مراقبت قرار می‌گیرند اما در حیوانات دیگر که دوره کمون متغیر دارند، مصداق ندارد. به مدت 10روز اگر حیوان تلف شد واکسیناسیون تا آخر ادامه پیدا می‌کند اما اگر سالم بود، یعنی حیوان هار نیست و ضرورت واکسیناسیون ادامه یابد.
پس از گزیدگی توسط حیوان هار، علائم بیماری در انسان به چهار مرحله تقسیم می‌شود.
دوره کمون(نهفتگی) بیماری: به‌طور معمول بین 15روز تا سه ماه و به‌طور متوسط یک تا دو ماه به طول می‌انجامد اما از چند روز تا بیش از سه ماه، حتی تا چند سال هم مشاهده شده است.
مرحله بروز علائم اولیه: این مرحله به‌طور معمول یک تا چهار روز (حداکثر 10روز ) طول می‌کشد. در این دوره، بیمار علائمی مانند تب، لرز، خستگی، بی‌اشتهایی، سردرد، ضعف، درد عضلانی، اشکال در بلع، حالت تهوع و استفراغ، سرگیجه، افسردگی، بی‌قراری، سوزش و خارش و گاهی احساس درد محل گزیدگی، تحریک‌پذیری، بی‌خوابی، دردهای شکمی و اسهال را تجربه خواهد کرد.
بخش بعدی، مرحله حاد عصبی است که بیمار با علائمی مانند تحریک پذیری شدید، توهم، نگرانی، هیجان، ترس از آب، افزایش ترشح بزاق، اختلال بلع،خواب‌آلودگی، انقباض‌های عضلانی، علائم مننژیت، تشنج و فلج موضعی، گشاد شدن نامنظم مردمک، تعریق و کاهش فشار خون وضعیتی مواجه خواهد شد.
آخرین مرحله ابتلا به هاری، کما و سپس مرگ است که از شروع علائم تا مرگ به طور متوسط چهار تا هفت روز طول می‌کشد.
لیلا حسین زاده - تپش
بازگشت از یک قدمی مرگ
سینا ابراهیمی، پسربچه هفت ساله اهل روستای محمدآباد میثم شهرستان رفسنجان هم یکی از قربانیان سگ‌گزیدگی است. به گفته پدر سینا صاحب این سگ که همسایه آنهاست، از این سگ و سه سگ دیگر در خانه‌اش نگهداری می‌کرد. او به تپش می‌گوید:«این همسایه ما سه پسربچه هفت، 9 و چهار ساله دارد که با این سگ‌ها خیلی راحت در خانه بازی می‌کنند. چون خانه‌اش دوربین ندارد، از این چهار سگ برای محافظت از خانه‌اش استفاده می‌کند. همسایه‌مان اغلب اوقات سگ‌ها را می‌بست یا داخل قفس می‌گذاشت اما سه پسربچه‌اش به‌دلیل بازیگوشی، سگ‌ها را آزاد می‌کنند. سگی که به پسرم حمله کرد، از نوع سگ‌های بگیر است و هرکس از کنار خانه رد شود، به‌شدت سر و صدا می‌کند.»
شبی که سگ همسایه به سینا حمله کرد، قرار بود همراه مادرش به خانه خاله‌ا‌ش بروند که چند خانه آن‌طرف‌تر است. سینا از ذوق رفتن به مهمانی در خانه را زود باز کرد که سگ همسایه به سمت پسرم حمله‌ور شد. دندان‌های سگ، پوست سر، پیشانی و زیرچشم‌های سینا را درید و پدر با شنیدن فریادهای سینا و التماس‌های مادر، خودش را به در خانه رساند که سگ با دیدن او پا به فرار گذاشت. پدر که می‌دانست احتمال ابتلای سگ به هاری وجود دارد، سینا را به‌سرعت به بیمارستان رساند و کادر درمان، آمپول هاری به او تزریق کردند و درمان‌های لازم را انجام دادند. پدر می‌گوید: اولین‌بار نیست که این سگ به مردم حمله می‌کند و شش ماه پیش نیز همین سگ به برادرزاده صاحب سگ حمله کرده بود. بعد از این ماجرا، بعضی از همسایه‌ها با پلیس110 تماس گرفتند و درخواست کمک کردند اما پیگیر شکایت‌شان نشدند تا چند روز پیش که سینا را لت و پار کرد. پدر سینا وقتی خیالش از درمان‌های پسرش در بیمارستان تا حدودی راحت شد به در خانه همسایه‌اش رفت تا سگ را تحویل بگیرد اما صاحبخانه به او گفت در خانه نیست: «دروغ می‌گفت. نیم‌ساعت بعد آمد تا سگ حمله‌کننده را فراری دهد که نتوانست. با کمک دهیار روستا و چند نفر دیگر، سگ را با سلاح زدند و بعد با من تماس گرفتند که بیا و سگ را ببر. من هم سگ را پشت صندوق‌عقب ماشینم انداختم و به دامپزشکی بردم تا با نمونه‌برداری از آن مشخص شود مبتلا به هاری است یا نه.» زخم‌های سینا هر روز شست‌وشو داده می‌شود اما پدر میترسد مبادا فرزند خردسالش به بیماری هاری مبتلا شود.
حمله سگ به 7 شهروند سردشتی
شهرستان سردشت استان آذربایجان غربی یکی از این شهرهاست که هفت نفر از شهروندانش و تعدادی از حیوانات خانگی آنان در یک روز توسط یک سگ ولگرد زخمی شدند. کارشناسان واحد حیوان گزیدگی مرکز بهداشت سردشت از بیم ابتلای آنان به هاری از سگ حمله‌کننده نمونه‌ای به انستیتو پاستور تهران ارسال کردند تا احتمال ابتلای حیوان به بیماری هاری بررسی شود. پاسخ آزمایش مثبت بود و به همین علت برای افرادی که سگ هار به آنان حمله کرده بود، اقدامات درمانی مانند شست‌وشو، تزریق واکسن، ایمونوگلوبولین اختصاصی ضدهاری و پیگیری‌های بعدی واکسیناسیون انجام و حیوانات گزیده‌شده هم توسط شبکه دامپزشکی واکسینه شدند.
زخمی شدن 12نفر از شهروندان آذربایجان شرقی بر اثر حمله سگ
شهروندان شهرستان‌های اهر و مرند هم از گزند سگ‌های هار در امان نماندند و 12نفر از شهروندان مرندی توسط دو سگ هار مصدوم شدند. یکی از آسیب دیدگان این حادثه که زنی میانسال و هر دو دستش از قسمت بازو به مچ دست پانسمان شده است، می‌گوید:« بعد از آماده کردن شام، از خانه بیرون رفتم تا چند دقیقه با همسایه‌ها صحبت کنم. وسط صحبت بودیم که یک دفعه سگی به من حمله و هر دو دستم را زخمی کرد. اصلا نفهمیدم چه اتفاقی افتاد. از میان این افراد که شامل زن و کودک و مرد بوده و دچار جراحت‌های سر و صورت و دست شده بودند، دو مصدوم برای درمان به بیمارستان امام رضا(ع) تبریز منتقل شدند. دو مصدوم هم در بیمارستان مرند بستری و بقیه مصدومان هم بعد از دریافت خدمات درمانی و واکسن هاری مرخص شدند.در شهرستان اهر نیز هفت نفر از اهالی روستای قراجه‌لو، توسط سگ هار گزیده شدند. یک نفر از مصدومان برای مداوا در بیمارستان باقرالعلوم اهر بستری شد و شش نفر دیگر هم واکسن و سرم هاری دریافت کردند.اهالی بلوار ارشاد در محله 600دستگاه مشهد هم شاهد حمله سگ به یک کودک بودند. از قرار معلوم مسئولان شهری اعلام کرده بودند ورود سگ به پارک‌های مشهد ممنوع است اما ظاهرا این ماجرا به‌صورت کامل اجرایی نشد و حوادثی را رقم زد.
مسئولیت حمله سگ با چه کسی است؟
اولین بحث درباره حمله سگ‌های ولگرد یا بدون صاحب به شهروندان است که گاهی اخبار تلخی در این ارتباط می‌شنویم و برخی اوقات باعث مرگ قربانی نیز می‌شوند. مطابق قانون، جمع‌آوری سگ‌های ولگرد در حیطه وظایف شهرداری‌هاست و به استناد بند ۱۵ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها، جلوگیری از شیوع امراض ساری انسانی و حیوانی و جمع‌آوری حیوانات بی‌صاحب و دفع حیوانات مریض مزاحم و ولگرد از وظایف این نهاد است. در صورت بروز مشکلات از جمله حمله سگ‌ها به هرکدام از شهروندان متولی این موضوع که همان شهرداری است، باید پاسخگو باشد و در صورت شکایت رسیدگی قضایی می‌شود. شرعا سگ نگهبان، سگ شکاری و سگ گله دارای مالیت است و از بین بردن آنها موجب ضمان و پرداخت خسارت است و این معنا را اداره حقوقی قوه قضاییه در نظریه 7.3902 مورخ 1382.10.6 تایید کرده است. حال اگر تلف سگ غیر از این موارد باشد چون مالیت برای آن درنظر گرفته نشده، ضمان ندارد.
ماده ۵۲۲ قانون مجازات اسلامی مقرر کرده «متصرف هر حیوانی که از احتمال حمله آن آگاه است باید آن را حفظ کند و اگر بر اثر تقصیر او حیوان مزبور به دیگری صدمه وارد سازد، ضامن است ولی اگر از احتمال حمله حیوان آگاه نبوده و عدم آگاهی ناشی از تقصیر او نباشد، ضامن نیست. تبصره یک این ماده آورده که نگهداری حیوانی که شخص توانایی حفظ آن را ندارد، تقصیر محسوب می‌شود. تبصره2 نیز عنوان کرده نگهداری هر وسیله یا شیء خطرناکی که دیگران را در مسیر آسیب قرار دهد و شخص قادر به حفظ و جلوگیری از آسیب‌رسانی آن نباشد، مشمول حکم تبصره یک این ماده است» بنابراین هر چند ممکن است فرد یا افرادی مثلا برای حفظ مسکن یا مزرعه یا کارخانه خود به سگ نیاز داشته باشند و نوعا سگ‌های نگهبانی از این قبیل قوی و تهاجمی هستند اما زمانی که صاحبان چنین حیواناتی آنها را مثلا برای گردش به خارج از منزل یا مزرعه یا کارخانه می‌آورند، حتما باید برای آنها پوزه‌بند ایمنی و قلاده محکم تهیه کنند .
مرحوم بهمن کشاورز، حقوقدان برجسته کشورمان در این باره معتقد بود: همچنین صاحب سگ که او را بیرون آورده است، باید در حدی از توانایی باشد که حیوان نتواند خود را از دست او رها و از قید قلاده آزاد و به افراد حمله کند. در صورت عدم رعایت این موارد صاحب حیوان ضامن است. اداره حقوقی قوه قضاییه در گذشته مسئولیت صاحب حیوان را به مسئولیت مدنی و ضمان منحصر می‌داند. (نظریه 7.517 مورخ 1382.7.17) اما به نظر می‌رسد شاید بتوان گفت اگر به علت بی‌احتیاطی و بی مبالاتی صاحب حیوان در نگهداری و پیش بینی خطرات او به کسی آسیب وارد شود، احتمالا این فرد از باب بی‌احتیاطی و بی مبالاتی مسئولیت کیفری نیز خواهد داشت.
نکاتی درباره بیماری هاری
هاری یک بیماری حاد و کشنده ویروسی سیستم مرکزی است که مخصوص گوشتخواران اهلی و وحشی است و انسان و سایر حیوانات خونگرم پستاندار به‌طور تصادفی و اغلب از راه گزش به آن مبتلا می‌شوند. افرادی که توسط حیوانات گاز گرفته می‌شوند اگر به سرعت به مراکز درمان پیشگیری مراجعه و تحت اقدامات درمان پیشگیری قرار گیرند، می‌توان از ابتلای به بیماری هاری در آنها جلوگیری کرد. شست‌وشوی زخم با آب تمیز و روان و صابون حداقل به مدت 15 تا 20 دقیقه، خارج کردن کف صابون از لای زخم با استفاده از شیلنگ آب و برس، ضد عفونی زخم با الکل چهار تا 70 درجه یا محلول بتادین یک 1/1 درصد یا سایر مواد ضد عفونی کننده، تزریق سرم ضد هاری، تزریق واکسن ضد هاری، تزریق سرم و واکسن ضد کزاز، آنتی بیوتیک تراپی و تحت مراقبت قرار دادن حیوان مهاجم که در این مورد سگ و گربه اهلی مورد مراقبت قرار می‌گیرند اما در حیوانات دیگر که دوره کمون متغیر دارند، مصداق ندارد. به مدت 10روز اگر حیوان تلف شد واکسیناسیون تا آخر ادامه پیدا می‌کند اما اگر سالم بود، یعنی حیوان هار نیست و ضرورت واکسیناسیون ادامه یابد.
پس از گزیدگی توسط حیوان هار، علائم بیماری در انسان به چهار مرحله تقسیم می‌شود.
دوره کمون(نهفتگی) بیماری: به‌طور معمول بین 15روز تا سه ماه و به‌طور متوسط یک تا دو ماه به طول می‌انجامد اما از چند روز تا بیش از سه ماه، حتی تا چند سال هم مشاهده شده است.
مرحله بروز علائم اولیه: این مرحله به‌طور معمول یک تا چهار روز (حداکثر 10روز ) طول می‌کشد. در این دوره، بیمار علائمی مانند تب، لرز، خستگی، بی‌اشتهایی، سردرد، ضعف، درد عضلانی، اشکال در بلع، حالت تهوع و استفراغ، سرگیجه، افسردگی، بی‌قراری، سوزش و خارش و گاهی احساس درد محل گزیدگی، تحریک‌پذیری، بی‌خوابی، دردهای شکمی و اسهال را تجربه خواهد کرد.
بخش بعدی، مرحله حاد عصبی است که بیمار با علائمی مانند تحریک پذیری شدید، توهم، نگرانی، هیجان، ترس از آب، افزایش ترشح بزاق، اختلال بلع،خواب‌آلودگی، انقباض‌های عضلانی، علائم مننژیت، تشنج و فلج موضعی، گشاد شدن نامنظم مردمک، تعریق و کاهش فشار خون وضعیتی مواجه خواهد شد.
آخرین مرحله ابتلا به هاری، کما و سپس مرگ است که از شروع علائم تا مرگ به طور متوسط چهار تا هفت روز طول می‌کشد.
لیلا حسین زاده - تپش
