80 سال از حضور موثر رادیو در خانههای مردم میگذرد، اما تا به حال به این فكر كردهاید كه رادیو چطور گذرش به ایران افتاد؟
از تلگراف بیسیم تا رادیو
وقتی در سال 1303 در شماره هفتم مجله «ایرانشهر» شخصی به نام «فرهاد» كه از دانشآموختگان دارالفنون بود مقالهای به نام «تلفن بیسیم» نوشت، بسیاری از خوانندگان آن مجله برای اولینبار از وجود رسانهای به نام «رادیو» اطلاع پیدا كردند و بیصبرانه منتظر بودند تا هر چه زودتر رویای دیدن و لمسكردن این وسیله از نزدیك و گوش سپردن به امواج كوتاه و بلندش به واقعیت تبدیل شود. 80 سال پیش هیچكس فكرش را هم نمیكرد كه جعبه جادویی رادیو وارد ایران شده و تا این حد محبوب دل مردم و حضورش در هر خانه از اوجبواجبات باشد و بعدها بخش بسیار مهمی از تاریخ شفاهی ایران شود. هر چند با آمدن تلویزیون و رسانههای دیگر، این حضور كمرنگ شد، ولی هیچوقت از بین نرفت. اگر در گذشته نهچندان دور رادیوباز بودهاید یا هنوز هم دل در گرو رادیو دارید بهتر است با تاریخچه حضورش در ایران آشنا باشید.
الهام فیروزبخت
20 سالی میشد كه از اختراع رادیو میگذشت كه این جعبه جادویی وارد ایران شد. اما همانطور كه خود مخترع رادیو گوگلیلمو ماركونی پس از سالها تلاش توانسته بود با نصب آنتنی بیسیم روی یك كایت از بین صدای فشفش و خشخش صداهای دیگری هم مخابره و دریافت كند؛ حضور رادیو در ایران هم با تلگرافهای بیسیم شروع شد. وزارت جنگ اولین دكل پایه بلند 120 متری با قدرت 20 كیلووات، در زمین 200 هزار متر مربعی قصر قاجار نصب كرد كه هنوز هم بقایای این دكل قابل رویت است. سال 1318 یك شركت آلمانی طبق قراردادی كه با ایران بسته بود، بالاخره اولین دستگاه فرستنده امواج رادیویی را تحویل داد تا روی فرستندههای موج كوتاه و متوسط وزارت پست، تلگراف و تلفن نصب شود. درست یكسال بعد یعنی ساعت 10 صبح روز 4 اردیبهشت 1319 اولین فرستنده رادیویی مورد بهرهبرداری و كار رادیو رسما آغاز شده و اولین چیزی كه از رادیو برای مردم پخش شد پیام محمدرضا پهلوی به مردم ایران بود.
رادیویی برای پایتخت
اما چرا اولین شبكه رادیویی، رادیو تهران نامگذاری شد؟ مثل هر پروژهای كه در ابتدا دارای نقاط ضعف بسیاری است رادیو در ایران هم از زیر صفر كارش را شروع كرده بود و طبیعتا دارای نقاط ضعف فراوانی بود. اوایل شروع كار، رادیو تنها 5 ساعت برنامه داشت كه با دو فرستنده ضعیف پخش میشد. امواج كوتاه 20 كیلوواتی و امواج متوسط 2 كیلو واتی آنقدر قدرت نداشتند تا بتوانند صدای این رسانه را به گوش مردم در سراسر كشور برسانند. بضاعت این امواج در حد تهران و شهرهای نزدیك به تهران بود و فقط پایتختنشینان و ساكنین شهرهای همجوارشان میتوانستند از رادیو استفاده كنند. البته كمی بعد یك فرستنده 20 كیلوواتی خریداری شد تا صدای ایران را تقویت كند. در شروع كار ساختمان رادیو كه در «بیسیم قصر» قرار داشت، دارای دو طبقه بود. طبقه اول یك اتاق انتظار داشت و دستگاههای تقویتكننده و فرستنده در همان طبقه قرار داشت. طبقه دوم با دوبل كردن سقف و در ورودی و خروجی و نصب پردههای ضخیم به استودیو تبدیل شده بود. بودجه در نظر گرفته شده برای رادیو 80 هزار تومان و این بودجه بندی زیر نظر اداره «پرورش افكار» تعیین شده بود.
نشستن پای جعبه جادو
اما از همان ابتدا كه رادیو 24 ساعته نبود! رادیو تهران كلا 8 ساعت و نیم به صورت روزانه و شبانه برنامه داشت. این 8 ساعت هم بین اخبار، موسیقی، ورزش، فرهنگ، آموزههای بهداشتی و نكات خانهداری تقسیم شده بود. اینطور نبود كه شما
6 صبح پیچ رادیو را بپیچانید و مجری با تمام انرژی سلامتان بدهد. برنامه روزانه رادیو تهران حول و حوش ساعت 11 و نیم شروع به كار میكرد و تا 2 بعدازظهر ادامه داشت. 6ساعت باقیمانده از برنامههای رادیو از ساعت 5 بعدازظهر تا 11 شب بود. از این شش ساعت برنامه شبانه 4 ساعت موسیقی پخش میشد (یك ساعت موسیقی ایرانی و مابقی موسیقی فرهنگی). یك ساعت و ربع اخبار پخش میشد، نیم ساعت اخبار فارسی و 54 دقیقه اخبار به زبانهای انگلیسی، آلمانی و فرانسه. 45 دقیقه باقیمانده هم به موضوعاتی مثل بهداشت، ورزش، آب و هوا و مسائل جغرافیایی و موضوعات مربوط به كشاورزی اختصاص داده شده بود. اما كمكم با بالا رفتن توانایی كشور برای پخش برنامههای رادیویی و ورود نخبگان صدا به رادیو باعث شد برنامههای تحت نمایش رادیویی به برنامهها اضافه شود. 17 سال بعد رادیو تهران به رادیو ایران تغییر نام داد. بعدها فرستنده دومی به نام رادیو تهران در كنار فرستنده رادیو ایران قرار گرفت كه سالهای اول فعالیتش فقط موسیقی پخش میكرد.
پخش خبر با اعمال شاقه
مسؤول تهیه اخبار «خبرگزاری پارس» بود كه در ابتدا به آن «آژانس پارس» میگفتند. خبرگزاری پارس در اوایل شروع كارش مجبور بود تكههای خبری روزنامهها را جدا كند و به دست گویندگان خبر رادیو برساند. اما پنج سال بعد این آژانس خبری در تولید و پخش خبر حرفهای شد و علاوه بر پخش اخبار چهار شماره بولتن صبح و عصر تهیه میكرد و كاملا رایگان در اختیار روزنامهها قرار میداد. گزارشهای رادیویی هم یا به صورت زنده ضبط میشد یا برنامههای از پیشتولید و ضبطشدهای بود كه در بخش اخبار پخش میشد. جالب اینكه اخبار خارجی در فاصله كم بین ضبط اخبار از شبكههای خارجی توسط تلهتایپ كه كار خبرنگار را انجام میداد، ترجمه میشد و برای تنظیم خبر برای بخش خبری ارسال میشد. كمكم استانهای دیگر كشور هم اقدام به خرید دستگاههای گیرنده و فرستنده كرده و رادیو استان خود را تاسیس كردند. درست است بعدها تلویزیون رقیب سرسخت این رسانه شد، اما رادیو عقبنشینی نكرد و با افتتاح شبكههای مختلف سعی كرد از رقیب بازنمانده و مخاطبانش را از دست ندهد.




