مصداق واقعی تجربه در سینمای اجتماعی

نگاهی به فیلم «لاله کبود» ساخته مهرشاد کارخانی

مصداق واقعی تجربه در سینمای اجتماعی

فیلم جدید مهرشاد کارخانی مصداق واقعی رویکرد فیلمساز به سینمای تجربی پس از اثبات اشرافش بر سینمای حرفه‌ای داستانگو است. کارخانی در ادامه فعالیت در عرصه سینمای اجتماعی و شهری،دوربینش را برای ثبت تجربه‌ای تازه در کارگردانی و به‌ویژه قاب‌بندی‌های فکرشده و تاثیرگذارکه ازتجربه‌هایش درعرصه عکاسی می‌آید،به حاشیه شهر بزرگ می‌برد.

محدوده خط‌آهن در حاشیه شهرها، لوکیشن مورد‌علاقه فیلمسازانی است که قهرمانان تنها و سختی‌کشیده‌‌شان را در آنجا با واقعیت‌های اجتماعی بی‌رحم و گاه غیر‌منتظره‌ای مواجه می‌کنند.حرکت مداوم قطارهای باری و مسافری در گستره وسیع و متنوع، به‌لحاظ بصری این امکان را به کارگردانی با دغدغه‌های خلق قاب‌های فکرشده و متفاوت می‌دهد که با ایجاد میزانسن‌های پرمفهوم به ماندگاری شخصیت‌‌ها در ذهن مخاطب کمک کند. لاله کبود، قصه سرراستی ندارد و بیش از آن‌که به‌دنبال قصه‌گویی رایج و ایجاد فراز و فرودهای دراماتیک متداول باشد، مخاطبش را با دغدغه‌های یغما، مرد جوان تازه رهاشده از زندان روبه‌رو می‌کند که به‌دنبال انتقام‌گرفتن از آدم‌هایی است که او را بی‌گناه پشت میله‌های زندان فرستاده‌‌اند. رد پای شخصیت‌های سینمای مورد‌علاقه مهرشاد کارخانی به‌عنوان فیلمسازی که همواره در آثارش ادای دینی به سینمای موج‌نو داشته است در لاله‌کبود هم دیده می‌شود.ولی او آگاهانه از قصه‌پردازی‌های غالباً ساختارشکنانه آن سینما فاصله می‌گیرد و در این عرصه هم سعی می‌کند، حرف و فرم مورد‌  علاقه‌اش را با ساختار و پرداختی که خودش تجربه‌اش کرده است، جلوی دوربین ببرد. رویکرد تجربی مهرشاد کارخانی در لاله‌کبود، بیشتر مبتنی‌بر ایجاد شمایلی از مرد جوان انتقامجو است که اگرچه شباهت‌هایی با همتایانش در سینمای سال‌های دور دارد اما راهی که برای رسیدن به هدف در پیش می‌گیرد در بستری از آرامش و محیط ایستگاه قطار وکافه‌ای کوچک که گردانندگانش او را در ادامه مسیر همراهی می‌کنند، شکل می‌گیرد. یغما و پروا به‌عنوان شخصیت‌های اصلی قصه با مکث‌های نمایشی ولی بیشتر درنماهای دور باهم حرف می‌زنند که باز هم، نشان از تلاش فیلمساز برای رسیدن به تجربه‌ای ترکیبی از قابلیت‌های سینما و نمایش بر پرده سینما دارد. زن مدیر کافه با همه آرامشی که در چهره و رفتارش دیده می‌شود امانتی را در اختیار یغما می‌گذارد که نشان می‌دهد، آتشی زیر خاکستر پنهان کرده است. پروا، همسر دوست فقید یغما هم درعین توصیه یغما به آرامش با او در رسیدن به هدفش همراه می‌شود.خود یغما هم به‌رغم رفتارهای خشن آغازین و دیدار دوستش دربازار خشن و پر سر‌وصدای سگ‌های نگهبان از نیمه اثر تا پایان، رفتار انتقامی‌اش را به مدارایی نه از سر اجبار که بر بستر انتخاب راهی جدید برای تداوم زندگی تغییر می‌دهد. حتی اگر نمای پایانی، حرکت به سوی مقصدی نامعلوم و گنگ تفسیر شود. تجربه کارخانی در پرداخت ضد‌قصه روایت، تا اینجا سوای ازکمی اغراق دربهره‌گیری از دیالوگ‌های نمایشی شخصیت‌ها،فرجامی درخورتأمل دارد.اما به‌نظرمی‌رسدتجربه‌های بصری کارخانی درلاله‌کبود به‌مراتب تاثیرگذارتر از تجربه‌های روایی‌اش از کاردرآمده است‌.نگاه کنیدبه تصاویربدیع فیلمساز ازعبورقطارهاباپس‌زمینه حضور شخصیت‌ها و نماهای عمومی از حرکت آدم‌ها و خودروها در فضای بازاطراف ایستگاه قطاروتلاش برای ایجاد میزانسن‌هایی مبتنی‌بر واکنش‌های بیرونی و درونی شخصیت‌ها.

سید‌محمد سلیمانی | منتقد سینما