اجرای شبیه‌خوانی معیار و ارائه الگوی اصیل از این هنر نمایشی آیینی را بررسی کرده‌ایم
تعزیه بدون معیار
هر سال همزمان با ماه محرم و صفر و ایام عزای حسینی، مجالس تعزیه مورد توجه قرار می‌گیرند و شاهد هستیم که در گوشه‌وکنار شهرها و روستاها به این هنر کهن نمایشی ایران توجه می‌شود اما واقعا تعزیه این چیزی است که ما در گوشه‌وکنار خیابان شاهد آن هستیم؟ آیا این هنر که حتی جهانیان از داشته‌های آن برای اعتلای هنر نمایش خود استفاده کردند، همین چیزی است که مختصر در چند مجلس روایت می‌شود؟
این‌که می‌گویند در روزگاری نه‌چندان دور در همین تهران و تکیه دولت با هزار مخاطب، تعزیه‌هایی اجرا می‌شده که از جذابیت‌های بصری بسیاری همچون استفاده از نسخه‌های معتبر، تعزیه‌خوانانی تراز با صدایی گیرا و مسلط بر موسیقی، ابزار و یراق، اسب و شتر، در کنار کهن‌سازهای بومی آنچنان خودنمایی می‌کردند که دل سنگ را هم برای خاندان رسول‌ا... به گریه می‌انداختند، کجا هستند و چرا ما هرچه غور می‌کنیم، در گوشه‌گوشه ایران هم چنین شکوهی را نمی‌بینیم؟
معیار؛ دوران طلایی شبیه‌خوانی
گرچه همچنان در شهرها و روستاهای کشور مثل نوش‌آباد، کاشمر، آران و بیدگل و...مجالسی برگزارمی‌شود که نزدیک به تعزیه‌های معیار از دوران طلایی این هنر هستند، اما چرا از چنین هنر ملی که ثبت جهانی شده و هنوز تئاتر غرب از دستاوردهای آن همچون تکنیک فاصله‌گذاری، دراماتورژی، اجرای محیطی، رنگ‌شناسی و نمادپردازی استفاده می‌کند،یک اجرای معیار در همین شهر تهران نداریم که مخاطب نسل جوان امروزی را درگیر اجرای این هنر ملی کند. فراموش نکنیم که در جهان معاصر، برای حفظ و نگهداری از سنت‌ها باید زمینه استفاده از تکنیک‌های جدید در هنر را فراهم کرد تا با نسل جدید ارتباط برقرار کند اما شاهدیم مدیران فرهنگی و هنری و چندین و چند کانون، دفتر، انجمن، موسسه و... که از بودجه‌های دولتی بهره می‌گیرند، در سالیان متمادی حتی نتوانسته‌اند یک تعزیه معیار در همین شهر تهران اجرا کنند. این در حالی است که امروز شاهد هستیم بسیاری از نمایش‌های میدانی بزرگ که از داشته‌های تعزیه استفاده می‌کنند، به‌راحتی مخاطبانی دارند که حاضر هستند برای دیدن این اجراها هزینه‌های بالایی پرداخت کنند که نمونه اخیر آن نمایش «نبرد رستم و سهراب» حسین پارسایی است.
راه‌های امتحان‌شده چگونه مسدود می‌شوند؟
هنر تعزیه فرازونشیب‌های زیادی را در دل تاریخ به خود دیده اما ازهمه آنها سربلند بیرون آمده؛ از شکل‌گیری سنت‌های نمادپردازانه در دوران صفوی، تا توجه به لباس‌های رزم‌گونه در دولت زندیه، از اوج‌گیری این هنر در عصر قاجار با تکیه دولت و ورود اسب و احشام برای جلوه‌گری بیشتر این هنر تا ممنوعیت این هنر در دوران پهلوی و توجه دوباره به این هنر در دوران انقلاب اسلامی، همه گوشه‌ای از سرنوشت پیچیده این هنر ملی ایران است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم اگرچه این هنر مورد توجه قرار گرفت و حتی شاهد بودیم که تعزیه‌های تراز و باکیفیتی در دهه 60 در تالار محراب برگزار می‌شد تا نسل جوان با این هنر آشنا شوند اما با برخی روایت‌های نادرست درباره مفاهیم تعزیه از اواخر دهه 60 تا اوسط دهه 70 برخی مشکلات فقهی برای شبیه‌خوانی به وجود آمد و همین امر باعث شد تا آن تعزیه‌های معیاری که در تالار محراب اجرا می‌شد به دست فراموشی سپرده شود، اما پس از رفع چنین مشکلاتی از دهه 80 دوباره توجه به هنر تعزیه رنگ‌وبوی جدید به خود گرفت و شاهد بودیم در این دوران تعزیه‌های معیاری در محوطه باز تئاتر شهر و گاهی هم در فرهنگسرای خاوران شروع به اجرا کردند اما باز هم تغییر مدیریت‌ها باعث شدند تا این روند ادامه پیدا نکند و رفته‌رفته تعزیه‌خوانی محدود به اجراهایی شود که سه تا پنج تعزیه‌خوان در گوشه‌ای از شهر به شبیه‌خوانی می‌پرداختند. اگرچه تعزیه‌های کوچک به‌عنوان یک سنت همیشه در شهرهای کوچک و روستاها، جریان داشته اما چرا در دل شهرهای بزرگ که عنصر جذابیت نمایشی باید مدنظر باشد، نهاد یا کانونی به این موضوع توجه نشان نداده است، تا امروز یک نمایش قابل قبول و معیار داشته باشیم و از این اجراهای تعزیه روستایی که برای رفع تکلیف و دادن بیلان کاری توسط همین دفترهای نمایش و کانون‌ها در پهنه رودکی، فرهنگسرای نیاوران، خیمه هفت‌تیر و... است، جلوگیری شود.
شکوه تاریخی تعزیه کجاست؟
مقایسه تعزیه‌های امروزی با دوران طلایی شبیه‌خوانی که در تکیه دولت تهران و عصر ناصری رونق داشت، خود گواهی بر این موضوع است که با این روند نمی‌توان به آینده این هنر آیینی، در شرایطی که از منظر فرم و محتوا بیش از حد مجمل و موجز شده و از شکوه تاریخی خود فاصله گرفته، امیدوار بود. در این گذار، تعزیه چه به لحاظ شاخصه‌های نمایشی، چه از منظر تاثیرپذیری از باورها و رسوم مناطق، چه از منظر بیان، گفتار وسبک شعری، چه از نظرگاه موسیقی و ردیف‌های آوازی، همچنین ناظر بر استفاده از ادوات و آلات و محل اجرا، تحولات چشمگیری داشته است. در این وضعیت لازم بوده و هست که مدیران فرهنگی و هنری، برای زنده‌کردن تعزیه معیار و خلق مجالس شبیه‌خوانی شکوهمند اقدامی کنند. اگر امروز تعزیه به هنری محقر و مجالسی به دور از اصالت، بدون بهره‌مندی از ادوات و آلات جنگی، موسیقی بومی جذاب و... بدل شده، می‌توان مسئولان و بانیان پاسداری از این هنر را که از قضا در مواردی خودشان هم در شبیه‌خوانی دستی بر آتش داشته و دارند، مقصر وضع کنونی دانست. ترک فعل مدیران و بی‌توجهی به سیری که تعزیه در سال‌های اخیر طی کرده، احتمال پیوندی که تعزیه می‌توانست با تئاتر برقرار کند و تاثیرگذاری متقابل آنها بر یکدیگر و توسعه دوجانبه را سلب کرده؛ سال‌هاست شیوه روایی بی‌همتای تعزیه تراز ایرانی، در تئاتر اروپا تاثیر گذاشته و حتی موجب آفرینش مکاتبی در هنرهای نمایشی آنها شده، این در حالی است که سر خودمان در کامیابی از ظرفیت‌های تعزیه، از منظر هنری و حتی تجاری بی‌کلاه مانده است!
عظمت و شکوه؛ جزء جدایی‌ناپذیر تعزیه
تعزیه از معدود هنرهای نمایشی جهان است که اگر اصیل باشد، عظمت و شکوه را می‌توان در تمامی ارکانش اعم‌از شعر، موسیقی، لباس و...مشاهده کرد که نمونه‌هایی از بزرگی این هنررامی‌‍‌‌‌‌‌توان درکتاب‌ها و پژوهش‌هایی که به چاپ رسیده شاهد بود و حتی در برنامه «مجلس واقعه» آریا عظیمی‌نژاد شبکه نسیم هم به گوشه‌ای از این موارد پرداخته شد. اصلا شکوه وعظمت در برگزاری تعزیه که نمایشی میدانی است و این شکوه بااستفاده ازموسیقی رزمی وشورانگیز، احشامی که درروایت میدان نبرد به‌کار گرفته می‌شوند از جمله اسب و شتر، پوشش‌هایی نمادین و رنگی شبیه‌خوانان و…محقق می‌شود وجزء جدایی‌ناپذیر ازهنر تعزیه است. با این تفاسیر اما در روزگاری که جذابیت‌های نمایشی به اوج دوران خودشان رسیده‌اند. هنر تعزیه به‌ویژه از نوع معیار آن در نوعی غربت قرار گرفته که شاهد هستیم، متولیان دولتی که بایدحافظ این هنرآئینی و سنتی باشند هم با ترک فعل بر محجوریت آن می‌افزایند، مثلا مدیری که چندین سال در کانون تئاتر دینی اداره کل هنرهای نمایشی حضور داشت، خود نیز اعتقادی بر شکوه تاریخی هنر تعزیه ندارد و تاکید دارد که شبیه‌خوانی باید به همان صورت مهجور و روستایی‌اش اجرا شود.
هم‌نشینی تجهیزات نمایشی با بافت فرهنگی تعزیه
استفاده از تجهیزات نمایشی برای جذابیت تعزیه بالغ بر ۲۰۰ سال اخیر یعنی بعد از دوره زندیه و صفویه توسعه یافته است و این امکان وجود دارد که با تکیه بر بافت فرهنگی تعزیه و مطابق با مبادی و آداب تعزیه‌خوانی، از ارکان و تجهیزات نمایشی امروزی با هدف جذب مخاطبان بیشتر استفاده کرد و با کمک ظرفیت‌های ذاتی تعزیه، طیف تماشاگران آن را گسترش داد. مثل دوران قاجار که با ساخت تکیه دولت زمینه حضور احشام با حفظ سنت‌های نمایشی فراهم شد و شکوه تاریخی آن رقم خورد. امروزه برخورد نوجوانان و جوانان با شبیه‌خوانی و تضمین درک متقابل آنها از تعزیه، نیازمند افزودن جلوه‌های نمایشی جدید و طراحی تعزیه به شکل قابل‌رقابت با دیگر تولیدات نمایشی یا تئاترهای مدرنی است که این گروه سنی مخاطبش هستند.
تعزیه‌های عاشورایی تحت شدیدترین آسیب‌ها
اگرچه شبیه‌خوانی فقط به واقعه عاشورا نمی‌پردازد اما هسته مرکزی تعزیه‌ها همان واقعه عاشوراست و اتفاقا همین مجالس، بیشترین آسیب را هم دیده‌اند و بیش از دیگر انواع تعزیه نیاز به معیارسازی دارد. تعزیه در ساحت نمایشی،آیینی از آنجایی که تلاش می‌کند حادثه‌ای واقعی از تاریخ اسلام را به تصویر بکشد، عدول از واقعیت‌هایی که با هدف تعزیت و سوگواری روایت می‌شود، در واقع دستبرد به تاریخ اسلام است که طبیعتا جایز نیست. بر همین اساس وقتی مجالس کوچک و روستایی زیاد می‌شود و تعزیه معیاری هم وجود ندارد. زمینه انحراف و دست‌بردن در نسخ تعزیه بیشتر می‌شود و به‌دلیل عدم‌آگاهی اجراگران از این معیارها ماهیت این هنر دچار چالش می‌شود. این در حالی است که تعزیه معیار یا تعیین معیار برای تعزیه، که تجمیع چند هنر است، با استفاده از فلسفه و هدف شکل‌گیری این هنر آیینی دست‌یافتنی است و هر ابداع و بدعتی که تعزیه را از هدفی که برای آن ایجاد شده دور کند، طبیعتا این هنر را از محدوده و معیار، میزان و تراز خارج کرده است.
تعزیه و قراردادهایی باورپذیر
قراردادهای هنر آیینی تعزیه به‌راحتی توسط مخاطب این اثر پذیرفته می‌شود و حفظ ورعایت این قراردادها درواقع حفظ هویت و بن‌مایه این هنر است و سختی کار همین‌جاست که تعزیه باید مطابق اصولش برگزار شود.ازسویی مانندهرهنر پیشرویی دنبال نوآوری هم هست؛ نکته شگفت تعزیه و قراردادهایش آنجاست که مخاطب شبیه‌خوانی با یک‌بار تماشای تعزیه با این فرم اجرایی ارتباط برقرار می‌کند و قراری که اجراگران به‌واسطه نشانه‌ها با وی می‌گذارند را می‌پذیرد. رعایت همین معیارهای اصیل و ساده تا جزئیات دقیق و عمیق‌تر، همگی در دستیابی به تعزیه معیار موثر است. اما متاسفانه هم اکنون اگر گردشگرانی خارجی یا علاقه‌مندان به این هنر نمایشی و آیینی در سفر به ایران، دنبال تماشای یک تعزیه اصیل و معیار باشند، نه مرکزی برای ارائه این مجالس در کشور وجود دارد که در شأن تماشاگر خارجی باشد نه موزه یا مثلا دپارتمانی که از این هنر و تاریخچه آن، ابزار و ادوات شناسنامه‌دار تعزیه، نسخ دست‌اول شبیه‌خوانی نگهداری کند و گردشگران بتوانند علاوه‌بر تماشای تعزیه معیار، از این موزه رسمی و کامل هم بازدید داشته باشند.
تعزیه را به ریل برگردانیم
برای بررسی وضعیت برگزاری مجالس تعزیه مطابق معیارهاونیازمندی‌های آن، باحمید نیلی،مدیرکل مرکزهنرهای نمایشی گفت‌وگویی داشتیم؛ به گفته نیلی؛ اگر اضلاع مختلف یک تعزیه که در حد نمونه استاندارد و معیار باشد را بررسی کنیم، شاهد شعر و محتوای معنادار و فاخر آن می‌شویم که طبیعتا از نسخ مجالس اصیل و وثیق برآمده و این ویژگی‌ها موجب قوام و مطلوبیت تعزیه می‌شود و می‌تواند الگوی سایر اجراگران یا مجلس گردانان جوان‌تر باشد.مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی ضمن تایید این‌که در مواردی تعزیه از معیار خارج شده و نیازمند تعیین الگوی معین برای حفظ اصالت این هنر آیینی هستیم، به جام‌جم این‌طور گفت: در ادوار مختلف و سالیان سال، نسخ و اشعاری به مجالس اضافه شده که متاسفانه قدرت و استحکام لازم را ندارند و یکی از وظایف مجموعه هنرهای نمایشی کشور می‌تواند بازگردانی تعزیه به ریل خود باشد که پیش از این تجربه شده و قاعده روشنی هم دارد.
تنزیل تعزیه به اجراهای روستایی و کوچک
با این‌که مدیر مرکز هنرهای نمایشی کشور اذعان کرد که بازگردانی تعزیه و در ادامه توسعه این هنر جزو وظایف این دستگاه است، اما آنچه در واقعیت وجود دارد، تنزیل تعزیه به اجراهای روستایی و کوچک است که با تعداد معدودی بانی و اجراگر برگزار می‌شود و نمی‌توان نقش نهادهای رسمی و مسئول مانند اداره کل هنرهای نمایشی، حوزه هنری و... را که با کوچک‌سازی این هنر، موجب کاهش اعتبار آن در افکارعمومی و فضای حرفه‌ای شده‌اند انکار کرد.
ترک فعل مسئولان در مدل‌سازی از تعزیه معیار
شاید مسئولان هنری روی کاغذ قائل به الگوسازی از طریق تعزیه معیار هستند، ولی وضعیت به‌صورتی‌است که در مدل‌سازی از شبیه‌خوانی، به کم‌کاری و نوعی ترک فعل محکوم می‌شوند و عجیب آن‌که اکثر متولیان و مسئولان در نهادهای مربوط، خودشان از متخصصان این هنر آیینی هستند و ظاهرا روی بقای شبیه‌خوانی اصیل غیرت دارند، اما این حساسیت‌ها انتزاعی است و در عمل شاهد دستاورد عینی نیستیم. چنین وضعیتی در حالی ایجاد شده که در دهه ۶۰، مشخصا در سال‌های ۶۲ و ۶۳ تالار محراب در تهران اقدام به برگزاری تعزیه‌هایی معیار کرد که تماشاگران قابل‌توجهی هم داشت. همچنین محوطه تئاترشهر نیز در دهه 80 بارها برای هنرنمایی تعزیه‌خوانان مجالسی را تدارک دید. طبیعتا حالا نیاز است بعد از ۴۰ سال، دست‌کم تعزیه در موقعیتی قرار بگیرد که بتواند از امکانات موجود و بسترهای تازه هنرهای نمایشی کشور، سهمی شایسته برای عرض‌اندام ملی و بین‌المللی داشته باشد. این‌که مثل محرم امسال فضایی مانند پهنه تالار رودکی، چند صباحی میزبان برگزاری تعدادی تعزیه، آن هم مجالسی مختصر و ساده‌سازی‌شده باشند، هرگز آرمان احیای تکیه‌دولت و مجالس تعزیه باشکوه آن را برآورده نخواهد کرد.
اجرای نسخ اصیل تعزیه یا کوچک‌کردن شبیه‌خوانی
پیرامون همین موضوع از کوروش زارعی، رئیس مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری انقلاب اسلامی نیز پرسیدیم که آیا امروز تعزیه معیاری در کشور وجود دارد و اصلا نیازمندی‌های احیای تعزیه مطابق معیارهای تعزیه‌هایی که در تکیه‌دولت برگزار می‌شد، چیست؟ وی در پاسخ به این سؤال به جام‌جم توضیح داد: چند سال است که در زمینه تعزیه معیار بحث شده و به همین منظور شروع به تصحیح نسخ کرده‌ایم. یکی از اقدامات لازم این بود که نسخ تعزیه را از نظر طول زمانی اجرا، تا اندازه حوصله مخاطب امروزی کوتاه کنیم. درواقع از شاخصه‌هایی که می‌توان برای تعزیه تراز و معیار نام برد، اجرای نسخ اصیل و اجرای اصیل این نسخ است. وی ادامه داد: در برخی نسخ تعزیه، گاهی داستانک‌ها و روایت‌های فرعی ایجاد شده که هیچ کمکی هم به اهداف اصیل تعزیه نمی‌کند. در سال‌های اخیر در دفتر تعزیه و هنرهای آیینی هدف ما این بود که متون تعزیه را جامع و خلاصه کنیم و با زدودن تحریفات، مدت زمان اجرای آن را به حدود یک‌‌ساعت‌ونیم برسانیم تا اصل قصه با کیفیت روایت شود، ضمن این‌که در حوصله تماشاگر امروزی نیز بگنجد. به گفته این مدیر هنری، ساماندهی مدت‌زمان اجرای تعزیه یکی از معیارهای مهمی است که مدیران فرهنگی درصدد تحکیم آن هستند و نسخ اصلاح‌شده تعزیه را نیز منتشر خواهند کرد.نیلی نیزدرادامه همین بحث اضافه کرد: همکاری برخی نهادها برای ارائه تعزیه معیار موجب تبلیغ و اشاعه این دست مجالس بااصالت می‌شود و تصویر بیرونی که نهادها و دستگاه‌ها از تعزیه، ارائه می‌دهند بیش از پیش این هنر را به معیارها و ترازهای معنوی و هنری نزدیک می‌کند. مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی با بیان این‌که تعزیه قدمت چندصدساله دارد و مستشاران خارجی در مکتوباتی که به‌جا گذاشته‌اند از این هنر آیینی یاد کرده‌اند، این‌طور گفت: هنر تعزیه دغدغه‌مندان زیادی دارد. در شهرهای گوناگون مانند تفرش، کاشمر، کاشان، سبزوار و... تعزیه‌هایی مستند و معیار اجرا می‌شود و نسخی که استفاده می‌کنند معتبر است. ما نیز باید به الگو قرارگرفتن این مجالس کمک کنیم تا همه مجالس تعزیه خود را به معیارها نزدیک‌تر کنند. نیلی همچنین عنوان کرد: همین حالا کانون نمایش‌های آیینی و سنتی، معرفی تعزیه‌های معیار و الگوهای اصیل را عهده‌دار است و مشکل تعزیه صرفا وجود یک مکان نیست بلکه احیا و بازنویسی نسخ و ارائه مجلس‌های تعزیه بااصالت، موجب ارتقا و توسعه این هنر خواهد شد.
تعزیه معیار را فدای جذابیت کاذب نکنیم
یکی از آسیب‌هایی که تعزیه را با خطر تحریف و دوری از اصالت مواجه می‌کند، بی‌توجهی فضای دانشگاه‌های هنری به انجام کار علمی روی این هنر و تعریف واحدهای درسی برای تربیت کارشناسانی است که تعزیه معیار را بشناسند و درصدد زنده‌نگاه‌داشتن قواعد آن باشند. کوروش زارعی معتقد است فضای آکادمیک می‌تواند سرمنشایی برای دستیابی به تعزیه معیار باشد. وی با تاکید به این‌که اصالت هنر ارزشمندی مانند تعزیه نباید فدای جذابیت‌های بدعت‌گذاری‌شده دراین هنر آیینی شود،متذکر شد: سال ۹۷ تعدادی از نخبگان عرصه هنرهای نمایشی محضر رهبر انقلاب حاضر شدیم ودغدغه‌ای مطرح شد مبنی براین‌که باید گونه‌ها و شکل‌های نمایش ایرانی ازجمله تعزیه، در دانشگاه‌های هنر تعریف شوند و جایگاه روشنی داشته باشند. رئیس مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری تصریح کرد: گرچه تئاتر هنری غربی است اما ما گونه‌های نمایشی ایرانی داریم که می‌توانیم به‌عنوان رشته‌های تحصیلی خاصی در دانشگاه‌های هنری به آموزش آن بپردازیم. براساس همین اعلام نیاز قرار شد اساتید مطرح این رشته‌های هنری ازجمله استادان داوود فتحعلی‌بیگی، محمدحسین ناصربخت و... رشته نمایش ایرانی را تعریف کنند که از سال آینده در دانشگاه سوره این رشته تحصیلی دانشجو می‌پذیرد. فکر می‌کنم می‌توان امیدوار بود از سوی دانشگاه فضای ترویج تعزیه معیار تسهیل شود.
آفت موازی‌کاری در دستگاه‌های فرهنگی
نیلی نیز تاکید دارد که هر دستگاهی باید وظیفه خود رادر قبال فرهنگ و هنر به‌درستی انجام دهد. وی در مورد اهمیت کار دانشگاهی و نقش دیگران در اجرای تعزیه‌های معیار و اصیل با اشاره به این‌که در حوزه فرهنگ اقدامات موازی زیاد به چشم می‌خورد، گفت: امیدوارم بتوانیم در برخی نقاط اشتراکی تعاملات سازنده‌ای باسایردستگاه‌ها داشته باشیم. البته که متولی عرصه فرهنگ و هنر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و درهمکاری با حوزه هنری با شبکه‌های اجتماعی که دارد می‌توانیم برای تعزیه و آینده کار اندیشه کرد. تعزیه نیاز به بازنگری دارد وجاافتادن تعزیه معیار و الگوگیری از مجالسی که متناسب با اصول، اجرا می‌شوند، هم‌افزایی دستگاه‌های فرهنگی را احتیاج دارد.
تکیه دولت؛ تناسب معماری با خواست تعزیه
تکیه دولت مدل معماری متناسبی بود که نه تنها محلی برای برگزاری تعزیه در تناسب با نیازهای اجرایی آن ساخته شده بود بلکه بستر فیزیکی مناسبی بود که دست‌اندرکاران تعزیه می‌توانستند از آن به‌عنوان فضای آرشیو و نگهداری مقتضیات مربوط به برگزاری تعزیه استفاده کنند. در این مکان هم نسخ معتبر شبیه‌خوانی با نوعی دراماتورژی ایرانی اجرا می‌شد هم تجهیزات و ادوات تعزیه، احشام ازجمله اسب‌ها و...چون فضای اختصاصی خود راداشتند، همگی به‌خوبی مدیریت می‌شدندوبه بهانه نبود جایی برای نگهداشت، چنین جزئیات جذابی از تعزیه حذف نمی‌شد. درواقع داشتن یک فضای منسجم و مشخص برای تعزیه موجب ساماندهی و کیفیت‌بخشی به مجالس شبیه‌خوانی شده بود. شاید امروز هم ایجاد فضایی مانند تکیه دولت، از الزامات تداوم برگزاری مجالس اصیل تعزیه باشد. در همین راستا حسین ظاهری، مدیر دفتر تعزیه و نمایش‌های آیینی حوزه هنری می‌گوید با این‌که امروز فضایی مانند تکیه دولت در تهران وجود ندارد اما وضعیت اجراهای تعزیه از منظر فاصله داشتن با اصول و اصالت اجرا، چندان بد نیست. ظاهری در گفت‌وگو با جام‌جم ضمن تایید این‌که برخی از اجراگران تعزیه آداب مجلس و زمینه‌ها را نمی‌شناسند و نکات ظریف اما مهمی را رعایت نمی‌کنند، اظهار کرد: برنامه‌ریزی‌هایی در حوزه هنری انجام شده و نشست‌های تخصصی برای بررسی نسخ مجالس تعزیه برگزار می‌شود تا نسخ اصلاح شده در اختیار گروه‌های تعزیه قرار بگیرد و به‌عنوان معیاری دقیق به بازآفرینی تعزیه بپردازند.
2700 نسخه اصیل و مدیران سرگردان
در حالی ظاهری توجه به نسخ را مبنای رسیدن به تعزیه معیار می‌داند که در حقیقت پیدا کردن نسخ تعزیه‌های تراز آنچنان هم سخت نیست. به‌طور مثال مهدی دریایی از مجموعه‌داران هنر تعزیه که بارها نمایشگاه‌هایی هم ازمجموعه خود برگزار کرده به جام‌جم گفت: نسخ خطی و متون معتبر یکی از بخش‌های مربوط به بقایای مجموعه تعزیه من است که شامل نسخی از دوره زندیه، صفویه، قاجار و پهلوی می‌شود. همین حالا 2700 نسخه تعزیه‌خوانی با قدمت دارم که537 مجلس آن بدون تکرار گردآوری شده است. با این حجم اثر ارزشمند ما می‌توانیم در طول سال هر روز دو مجلس تعزیه بخوانیم که تکراری هم نباشد. با وجود بودن چنین مجموعه‌ای که حتی بیش از اینها هم در دسترس قرار دارد، بیشتر به‌نظر می‌رسد که مدیریت کردن و توجه به هنر تعزیه حرکتی نمایشی و از سر تکلیف باشد که مدیران برای آن‌که به فکر پرداخت و جذابیت این هنر برای جذب جوانان باشند، با کارهای بیهوده مانند پیدا کردن و ویرایش کردن نسخه‌های تعزیه، خود را سرگرم می‌کنند.
تعزیه، معیار گردهمایی مجموع هنرهاست
بدون شک پیشکسوتان هنر تعزیه که هنوز در قید حیات هستند، می‌توانند نقشی تعیین‌کننده برای احیای این هنر ملی داشته باشند. نیلی ضمن تایید اهمیت استفاده از پیشکسوتان برای تعیین معیار برای تعزیه، گفت: پیشکسوتان این حوزه سال‌هاست تمامی وجوه هنرهای نمایشی آیینی را مورد تحلیل قرار داده‌اند و می‌توانند در دستیابی به تعزیه معیار از منظر فرم و محتوا کمک کنند. برای گردهم‌آوری این بزرگان، کانون نمایش‌های آیینی و سنتی را داریم و یکی از وظایف آن می‌تواند بهره‌مندی از دانسته‌های اساتید این رشته باشد. از سوی دیگر جشنواره نمایش‌های آیینی سنتی به همین منظور ایجاد شده که به خروج و تولید پژوهش و مقالات علمی در مورد تعزیه معیار منجر می‌شود. ظاهری اما معتقد است نباید یک‌سویه به تعزیه معیار نگاه کرد چرا که زمانی تعزیه به معیار نزدیک می‌شود که سایر هنرهای به‌کار رفته در تعزیه معیار و در تراز باشند. وی گفت: تعزیه هنری چند وجهی است و همین ویژگی هنرهای آیینی از جمله تعزیه، لزوم تعیین معیار برای حفظ اصالت آن را مورد تاکید قرار می‌دهد؛ تعزیه ارکان گوناگونی مانند ادبیات و شعر و حتی هنرهای تجسمی دارد. به عنوان نمونه تعزیه شامل هنرهای فلزکاری در کلاه‌خودهای قلم‌زنی شده یا خوشنویسی بر روی شمشیرها و علم و کتل‌هاست که مصداقی از هنر تجسمی هستند. اگر تعزیه معیار تعریف شود در واقع نه تنها هنر تعزیه حفظ شده بلکه از سایر هنرهای دخیل در این آئین نیز پاسداری می‌شوند.
الزامات نوآوری در تعزیه
نیلی، مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی درباره این مسأله این‌طور بیان کرد: این روزها جوانان دانشگاه‌های هنری تلاش می‌کنند تعزیه‌های معیاری تدارک ببینند و حتی در خارج از کشور اجرا کنند و نوآوری‌هایی هم در نگاه به تعزیه دارند. زمانی که فرد مبتنی بر چیستی و چرایی شکل‌گیری هنر تعزیه در صدد خلاقیت یا نوآوری گام بردارد، چون بستر را می‌شناسد، هر اقدام نوآورانه‌ای هم انجام دهد خارج از سنگ محک و زیربنای تعزیه اصیل نخواهد بود پس نوآوری هنرمند نیز پذیرفته می‌شود و نه تنها به تعزیه آسیب نزده بلکه از این هنر وجوه و ظرفیت‌های تازه‌ای را بیرون می‌کشد که شاید تاکنون از آن غافل بوده‌ایم. ظاهری نیز از منظر دیگری بر نقش نسخ و متون تعزیه در معیارسازی برای این نمایش آیینی تاکید و اظهار کرد: در نمایشنامه‌های بزرگ جهان دستور صحنه‌هایی نوشته شده که میزانسن، حرکات و حالات صحنه را مشخص می‌کند و همین وضعیت در نسخ تعزیه هم وجود دارد. البته در برخی نسخ این توضیحات وجود ندارد و اجراکننده بدون هیچ معیاری با متون مواجه می‌شود. این یک آسیب است و تعزیه را از مسیر منحرف می‌کند. در این بین اساتیدی که به تجربه اجرای تعزیه رسیده‌اند، می‌توانند با اصلاح نسخ توضیحاتی به متن اضافه کنند که تعزیه شیوه اجرا پیدا کند و جوانان برای تعزیه‌خوانی سردرگم نشوند و مطابق با توضیحات صحنه‌ای که افراد کارشناس براساس اصالت اجرایی این هنر به متن اضافه کرده‌اند دست به اجرا بزنند.
تغییر در شیوه سنتی تعزیه ایراد نیست
از آنجا که هنر شبیه‌خوانی ثبت جهانی شده و ایجاد تغییراتی در آن برای شکوهمند شدن شاید آسیبی را متوجه این ثبت جهانی کند سراغ مصطفی پورعلی، مشاور امور کنوانسیون‌های بین‌المللی میراث فرهنگی رفتیم تا از منظر حقوقی، به این منظور بپردازد. او در گفت‌وگو با جام‌جم با تاکید بر رعایت اصالت‌ها و شیوه‌های سنتی تعزیه؛ این سنت کهن ایرانی و اسلامی، در مورد ثبت این هنر در فهرست کنوانسیون حراست از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو توضیحاتی داد. وی در مورد ارتباط چنین دستاوردهایی با لزوم تعیین و تعریف تعزیه معیار اظهار کرد: معیارهای ثبت جهانی میراث ناملموس با معیارهای ثبت جهانی میراث ملموس تفاوت دارد؛ این دو حوزه ذیل دو کنوانسیون متفاوت عمل و اقدام می‌کنند؛ در حوزه میراث ناملموس که غیر مادی یا معنوی هم نام دارد، معیارهای ثبت بیشتر ناظر بر رعایت حقوق بشر، توجه به حقوق جوامع محلی و کیفیت غیردولتی مواریث ناملموس است، البته کیفیت سنتی میراث ناملموس ثبت شده مهم است، اما بیشترین حساسیت در این خصوص ناظر به مواردی است که عرض کردم. نکته بسیار مهم دیگر که باید بدان توجه کرد این که موضوع اصالت / authenticity در میراث ناملموس با مفهوم اصالت در میراث ملموس متفاوت است. معاون سازمان میراث فرهنگی ادامه داد: در میراث ملموس مفهوم اصالت جنبه کالبدی شدیدی دارد، اما مفهوم اصالت در میراث ناملموس (معنوی) به هیچ عنوان موضوعیت شکلی و تاریخی ندارد، به همین دلیل برای مثال شیوه‌های برگزاری نوروز در مناطق مختلف می‌تواند متفاوت باشد یا بشود یا در طول زمان تغییر کند. برای یونسکو این پویایی در میراث ناملموس ایراد محسوب نمی‌شود، شاید مورد تشویق هم قرار گیرد.پورعلی افزود: بنابراین در مورد تعزیه از منظر یونسکو براساس مفاد کنوانسیون ۲۰۰۳، پویایی و تغییر در شیوه‌های سنتی برگزاری تعزیه ایراد محسوب نمی‌شود؛ مهم این است که اساس موضوع که کلیت تعزیه را در بر می‌گیرد مورد حمایت و پاسداری قرار گیرد.
تعزیه معیار؛ فرهنگ‌ساز و درآمدزا
خیل علاقه‌مندان به تماشای تعزیه، به دلیل مواجهه با برخی شبیه‌خوانی‌های تحریف شده و بدون معیار از این هنر دلزده شده‌اند. این درحالی است که مردم ایران عشق خود به امام حسین(ع) وشنیدن ازواقعه عاشورارادرهرقالبی که باشد،قرن‌هاست ثابت کرده‌اند.همین مخاطبان میلیونی که حاضرند امروز برای شنیدن مرثیه‌خوانی‌های دل‌انگیز یک مداح شاخص، رنج سفر شهری، ترافیک و...را به جان بخرند تا ساعاتی را در مجلس عزای حسینی حاضر شوند؛ قطعا اگر بدانند در هر نقطه از شهر تعزیه‌ای برپاست که ارزش تماشا دارد، خود را به این مجالس می‌رسانند. با این حساب اگر تعزیه به‌عنوان نمایشی میدانی در مکان شایسته و با کیفیت مطلوبی برگزار شود، قطعا طیف گسترده‌ای ازمخاطبان را مجذوب خود می‌کند.گرچه استفاده از این ظرفیت مردمی تاکنون مورد غفلت واقع شده، اما تدارک مجالس تعزیه شکوهمند ومعیار درعین حال دربردارنده عناصری که برای تماشاگر امروزی جذابیت دارد، می‌تواند برای عرصه هنرهای نمایشی کشور علاوه بر کارکرد فرهنگ‌سازی، درآمدزایی اقتصادی هم داشته باشد.
داوود فتحعلی‌بیگی: تعزیه معیار با توصیه حاصل نمی‌شود
تعزیه معیار با دستورالعمل و توصیه حاصل نمی‌شود، بلکه باید نمونه‌سازی کرد و اگر قرار است به شبیه‌خوانی‌های اصیل برسیم، ترازها را باید از فلسفه شکل‌گیری این هنر کسب و هرچه از اصالت دور بود را از موارد تشکیل‌دهنده تعزیه جدا کرد. راه رسیدن به تعزیه‌معیارتشکیل مرکزی برای گردهم‌آوری کارشناسان‌خبره درزمینه شبیه‌نامه‌نویسی،سازوکارهای نمایش‌های آیینی و قراردادهای این حوزه است. زمانی که تکیه‌دولت محل برگزاری مجالس تعزیه بود که غالبا هم تعزیه‌های اصیل و معیار در این محل اجرا می‌شد، معین‌البکاء روی نسخ تعزیه اظهار نظر و درواقع نقش بازبینی آثار رابازی می‌کرد.درواقع تعزیه، کارشناسی می‌شد و اگر با فلسفه و موازین این هنر ارزشمند هماهنگ بود اجازه اجرا می‌گرفت. حتی ادوات و پوشش‌هاو...همه با عنایت به دقت‌نظر یک پیشکسوت مطابق ترازی که فلسفه تعزیه تعیین کرده انتخاب می‌شدکه حفظ اصالت این هنر را درپی داشت.یکی از بزرگ‌ترین صدماتی که به تعزیه وارد می‌شود و متاسفانه در مواردی از سوی تعزیه‌خوانانی که این روزها اسم و رسم پیدا کرده‌اند، نبود معیار برای تعزیه است. بارها گفته‌ایم که نبود مرکزی برای حفظ و اشاعه نمایش‌های آیینی و سنتی و تعزیه و عدم آگاهی از فلسفه و ویژگی‌های آن آسیب‌زاست. متاسفانه کسی به این قضایا رسیدگی نمی‌کند. من معتقدم نسخ شبیه‌خوانی‌ای که قرار است به‌عنوان تعزیه معیار تعریف شوند، باید به‌وسیله کارشناسان این هنر خواند و اجرای آنها، به جوانانی که قصد آشنایی با تعزیه معیار را دارند ارائه شود و هرگاه قرار است مجلس شبیهی برگزار شود نیز مبتنی بر همین معیارها صورت گیرد. حتی این تعزیه‌های معیار باید در قالب فیلم در دسترس افراد قرار بگیرند تا به آن مراجعه کنند و شاخص‌ها و ترازهای تعزیه اصیل را از آن طریق به‌دست‌آورند. زمانی قرار بود به همت دفتر ادبیات و هنر هلال، وابسته به تبلیغات اسلامی تعزیه‌ای معیار از شهادت حضرت‌مسلم(ع) را تدارک ببینیم که متاسفانه این دفتر منحل شد. یکی از اقدامات شایسته دفتر ادبیات و هنر، تدوین و گردآوری شاخص‌هایی بود که لحاظ‌کردن آنها به تولید تعزیه معیار منجر می‌شد. بااین‌حال زمانی که دفتر برپا بود چهار نمونه از نسخ این تعزیه که از تکیه دولت باقی مانده بود را پیدا کردم و گروهی تشکیل شد که اساتید و پیشکسوت‌ها در آن حضور داشتند و اقدام به تدارک مجلسی کردیم که در خصوص تعزیه حضرت‌مسلم(ع) در نوع خودش معیار بود.
محمدحسین ناصربخت: تجربه گذشتگان تعزیه را بازسازی کنیم
شبیه‌خوانی نمایشی آیینی، روایی، منظوم و موسیقایی است که از دل آیین‌های عزاداری بر پیشوای سوم شیعیان در ایران پدید آمد و حول محور واقعه عاشورا شکل گرفت؛ نمایشی مبتنی بر قراردادهایی ثابت و متکی بر نمادها و نشانه‌ها. این تعریف خود مبین وجود معیارها و استانداردهایی برای اجرای این نمایش است که خوشبختانه اصلی‌ترین آنها همچنان در اجراهای شبیه‌خوانان حفظ شده ولی ما امروز با شبیه‌خوانی دوران اوج این هنر در دوره ناصری که حمایت‌های دولتی و نخبگان و همچنین مخاطب سختگیر آشنا با قواعد که موجب می‌شد تا گروه با آسودگی و دقت زیاد به برگزاری صحیح این نمایش آیینی بپردازد، روبه‌رو نیستیم و به سبب ضرباتی که به‌ویژه در سال‌های ممنوعیت بر آن وارد شد ودراکثر مواقع عدم امکان آموزش صحیح، امروز با شبیه‌خوانان و مجریانی روبه‌رو هستیم که از دانش و انگیزه کافی برای رعایت همه جزئیات برخوردار نیستند و اجرای خود را در سطح سلیقه عوامانه بانیان کم‌دانش، دولتی یا خصوصی تقلیل داده‌اند؛ بانیانی که فقط برگزاری را مدنظردارندونه کیفیت وحفاظت از قراردادها که موجب اصالت واهمیت این هنرمی‌شود.به همین سبب است که گاه بدعت‌های مخربی می‌بینیم که اصل ماجرا رازیر سؤال می‌برند؛ آن هم در دورانی که به‌طور طبیعی درجدال میان مدرنیسم و سنت تمامی پدیده‌های برآمده از دل جهان سنتی در خطر اضمحلال قرار دارند ومیراث در معرض خطر به‌شمار می‌آیند.تعزیه چنان که آمد، معیارها وقواعد خود را دارد که درهماهنگی و ارتباطی معنادار با محتوای آن خلق شده‌اند. اجرای درست این قواعدبابه وجودآوردن گروه‌های نمونه و آموزش‌دیده و نمونه‌سازی‌هایی درمحل اجرای دائمی شبیه‌خوانی که می‌توانند الگو قرار گیرند، بهترین روش است.اجراهای کامل وباشکوهی که دردوران اوج تجربه شده‌اند، قطعا برای همه مخاطبان جذابیت خواهند داشت. البته درمکانی مناسب ونه درازدحام وشلوغی خیابان‌های یک کلانشهر یا خلوتی دور از دسترس مخاطب آیین‌ورز در گوشه‌ای از یک اداره دولتی یا صحنه‌ای تک‌سویه.
فاطمه رستمی - گروه فرهنگ وهنر
معیار؛ دوران طلایی شبیه‌خوانی
گرچه همچنان در شهرها و روستاهای کشور مثل نوش‌آباد، کاشمر، آران و بیدگل و...مجالسی برگزارمی‌شود که نزدیک به تعزیه‌های معیار از دوران طلایی این هنر هستند، اما چرا از چنین هنر ملی که ثبت جهانی شده و هنوز تئاتر غرب از دستاوردهای آن همچون تکنیک فاصله‌گذاری، دراماتورژی، اجرای محیطی، رنگ‌شناسی و نمادپردازی استفاده می‌کند،یک اجرای معیار در همین شهر تهران نداریم که مخاطب نسل جوان امروزی را درگیر اجرای این هنر ملی کند. فراموش نکنیم که در جهان معاصر، برای حفظ و نگهداری از سنت‌ها باید زمینه استفاده از تکنیک‌های جدید در هنر را فراهم کرد تا با نسل جدید ارتباط برقرار کند اما شاهدیم مدیران فرهنگی و هنری و چندین و چند کانون، دفتر، انجمن، موسسه و... که از بودجه‌های دولتی بهره می‌گیرند، در سالیان متمادی حتی نتوانسته‌اند یک تعزیه معیار در همین شهر تهران اجرا کنند. این در حالی است که امروز شاهد هستیم بسیاری از نمایش‌های میدانی بزرگ که از داشته‌های تعزیه استفاده می‌کنند، به‌راحتی مخاطبانی دارند که حاضر هستند برای دیدن این اجراها هزینه‌های بالایی پرداخت کنند که نمونه اخیر آن نمایش «نبرد رستم و سهراب» حسین پارسایی است.
راه‌های امتحان‌شده چگونه مسدود می‌شوند؟
هنر تعزیه فرازونشیب‌های زیادی را در دل تاریخ به خود دیده اما ازهمه آنها سربلند بیرون آمده؛ از شکل‌گیری سنت‌های نمادپردازانه در دوران صفوی، تا توجه به لباس‌های رزم‌گونه در دولت زندیه، از اوج‌گیری این هنر در عصر قاجار با تکیه دولت و ورود اسب و احشام برای جلوه‌گری بیشتر این هنر تا ممنوعیت این هنر در دوران پهلوی و توجه دوباره به این هنر در دوران انقلاب اسلامی، همه گوشه‌ای از سرنوشت پیچیده این هنر ملی ایران است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم اگرچه این هنر مورد توجه قرار گرفت و حتی شاهد بودیم که تعزیه‌های تراز و باکیفیتی در دهه 60 در تالار محراب برگزار می‌شد تا نسل جوان با این هنر آشنا شوند اما با برخی روایت‌های نادرست درباره مفاهیم تعزیه از اواخر دهه 60 تا اوسط دهه 70 برخی مشکلات فقهی برای شبیه‌خوانی به وجود آمد و همین امر باعث شد تا آن تعزیه‌های معیاری که در تالار محراب اجرا می‌شد به دست فراموشی سپرده شود، اما پس از رفع چنین مشکلاتی از دهه 80 دوباره توجه به هنر تعزیه رنگ‌وبوی جدید به خود گرفت و شاهد بودیم در این دوران تعزیه‌های معیاری در محوطه باز تئاتر شهر و گاهی هم در فرهنگسرای خاوران شروع به اجرا کردند اما باز هم تغییر مدیریت‌ها باعث شدند تا این روند ادامه پیدا نکند و رفته‌رفته تعزیه‌خوانی محدود به اجراهایی شود که سه تا پنج تعزیه‌خوان در گوشه‌ای از شهر به شبیه‌خوانی می‌پرداختند. اگرچه تعزیه‌های کوچک به‌عنوان یک سنت همیشه در شهرهای کوچک و روستاها، جریان داشته اما چرا در دل شهرهای بزرگ که عنصر جذابیت نمایشی باید مدنظر باشد، نهاد یا کانونی به این موضوع توجه نشان نداده است، تا امروز یک نمایش قابل قبول و معیار داشته باشیم و از این اجراهای تعزیه روستایی که برای رفع تکلیف و دادن بیلان کاری توسط همین دفترهای نمایش و کانون‌ها در پهنه رودکی، فرهنگسرای نیاوران، خیمه هفت‌تیر و... است، جلوگیری شود.
شکوه تاریخی تعزیه کجاست؟
مقایسه تعزیه‌های امروزی با دوران طلایی شبیه‌خوانی که در تکیه دولت تهران و عصر ناصری رونق داشت، خود گواهی بر این موضوع است که با این روند نمی‌توان به آینده این هنر آیینی، در شرایطی که از منظر فرم و محتوا بیش از حد مجمل و موجز شده و از شکوه تاریخی خود فاصله گرفته، امیدوار بود. در این گذار، تعزیه چه به لحاظ شاخصه‌های نمایشی، چه از منظر تاثیرپذیری از باورها و رسوم مناطق، چه از منظر بیان، گفتار وسبک شعری، چه از نظرگاه موسیقی و ردیف‌های آوازی، همچنین ناظر بر استفاده از ادوات و آلات و محل اجرا، تحولات چشمگیری داشته است. در این وضعیت لازم بوده و هست که مدیران فرهنگی و هنری، برای زنده‌کردن تعزیه معیار و خلق مجالس شبیه‌خوانی شکوهمند اقدامی کنند. اگر امروز تعزیه به هنری محقر و مجالسی به دور از اصالت، بدون بهره‌مندی از ادوات و آلات جنگی، موسیقی بومی جذاب و... بدل شده، می‌توان مسئولان و بانیان پاسداری از این هنر را که از قضا در مواردی خودشان هم در شبیه‌خوانی دستی بر آتش داشته و دارند، مقصر وضع کنونی دانست. ترک فعل مدیران و بی‌توجهی به سیری که تعزیه در سال‌های اخیر طی کرده، احتمال پیوندی که تعزیه می‌توانست با تئاتر برقرار کند و تاثیرگذاری متقابل آنها بر یکدیگر و توسعه دوجانبه را سلب کرده؛ سال‌هاست شیوه روایی بی‌همتای تعزیه تراز ایرانی، در تئاتر اروپا تاثیر گذاشته و حتی موجب آفرینش مکاتبی در هنرهای نمایشی آنها شده، این در حالی است که سر خودمان در کامیابی از ظرفیت‌های تعزیه، از منظر هنری و حتی تجاری بی‌کلاه مانده است!
عظمت و شکوه؛ جزء جدایی‌ناپذیر تعزیه
تعزیه از معدود هنرهای نمایشی جهان است که اگر اصیل باشد، عظمت و شکوه را می‌توان در تمامی ارکانش اعم‌از شعر، موسیقی، لباس و...مشاهده کرد که نمونه‌هایی از بزرگی این هنررامی‌‍‌‌‌‌‌توان درکتاب‌ها و پژوهش‌هایی که به چاپ رسیده شاهد بود و حتی در برنامه «مجلس واقعه» آریا عظیمی‌نژاد شبکه نسیم هم به گوشه‌ای از این موارد پرداخته شد. اصلا شکوه وعظمت در برگزاری تعزیه که نمایشی میدانی است و این شکوه بااستفاده ازموسیقی رزمی وشورانگیز، احشامی که درروایت میدان نبرد به‌کار گرفته می‌شوند از جمله اسب و شتر، پوشش‌هایی نمادین و رنگی شبیه‌خوانان و…محقق می‌شود وجزء جدایی‌ناپذیر ازهنر تعزیه است. با این تفاسیر اما در روزگاری که جذابیت‌های نمایشی به اوج دوران خودشان رسیده‌اند. هنر تعزیه به‌ویژه از نوع معیار آن در نوعی غربت قرار گرفته که شاهد هستیم، متولیان دولتی که بایدحافظ این هنرآئینی و سنتی باشند هم با ترک فعل بر محجوریت آن می‌افزایند، مثلا مدیری که چندین سال در کانون تئاتر دینی اداره کل هنرهای نمایشی حضور داشت، خود نیز اعتقادی بر شکوه تاریخی هنر تعزیه ندارد و تاکید دارد که شبیه‌خوانی باید به همان صورت مهجور و روستایی‌اش اجرا شود.
هم‌نشینی تجهیزات نمایشی با بافت فرهنگی تعزیه
استفاده از تجهیزات نمایشی برای جذابیت تعزیه بالغ بر ۲۰۰ سال اخیر یعنی بعد از دوره زندیه و صفویه توسعه یافته است و این امکان وجود دارد که با تکیه بر بافت فرهنگی تعزیه و مطابق با مبادی و آداب تعزیه‌خوانی، از ارکان و تجهیزات نمایشی امروزی با هدف جذب مخاطبان بیشتر استفاده کرد و با کمک ظرفیت‌های ذاتی تعزیه، طیف تماشاگران آن را گسترش داد. مثل دوران قاجار که با ساخت تکیه دولت زمینه حضور احشام با حفظ سنت‌های نمایشی فراهم شد و شکوه تاریخی آن رقم خورد. امروزه برخورد نوجوانان و جوانان با شبیه‌خوانی و تضمین درک متقابل آنها از تعزیه، نیازمند افزودن جلوه‌های نمایشی جدید و طراحی تعزیه به شکل قابل‌رقابت با دیگر تولیدات نمایشی یا تئاترهای مدرنی است که این گروه سنی مخاطبش هستند.
تعزیه‌های عاشورایی تحت شدیدترین آسیب‌ها
اگرچه شبیه‌خوانی فقط به واقعه عاشورا نمی‌پردازد اما هسته مرکزی تعزیه‌ها همان واقعه عاشوراست و اتفاقا همین مجالس، بیشترین آسیب را هم دیده‌اند و بیش از دیگر انواع تعزیه نیاز به معیارسازی دارد. تعزیه در ساحت نمایشی،آیینی از آنجایی که تلاش می‌کند حادثه‌ای واقعی از تاریخ اسلام را به تصویر بکشد، عدول از واقعیت‌هایی که با هدف تعزیت و سوگواری روایت می‌شود، در واقع دستبرد به تاریخ اسلام است که طبیعتا جایز نیست. بر همین اساس وقتی مجالس کوچک و روستایی زیاد می‌شود و تعزیه معیاری هم وجود ندارد. زمینه انحراف و دست‌بردن در نسخ تعزیه بیشتر می‌شود و به‌دلیل عدم‌آگاهی اجراگران از این معیارها ماهیت این هنر دچار چالش می‌شود. این در حالی است که تعزیه معیار یا تعیین معیار برای تعزیه، که تجمیع چند هنر است، با استفاده از فلسفه و هدف شکل‌گیری این هنر آیینی دست‌یافتنی است و هر ابداع و بدعتی که تعزیه را از هدفی که برای آن ایجاد شده دور کند، طبیعتا این هنر را از محدوده و معیار، میزان و تراز خارج کرده است.
تعزیه و قراردادهایی باورپذیر
قراردادهای هنر آیینی تعزیه به‌راحتی توسط مخاطب این اثر پذیرفته می‌شود و حفظ ورعایت این قراردادها درواقع حفظ هویت و بن‌مایه این هنر است و سختی کار همین‌جاست که تعزیه باید مطابق اصولش برگزار شود.ازسویی مانندهرهنر پیشرویی دنبال نوآوری هم هست؛ نکته شگفت تعزیه و قراردادهایش آنجاست که مخاطب شبیه‌خوانی با یک‌بار تماشای تعزیه با این فرم اجرایی ارتباط برقرار می‌کند و قراری که اجراگران به‌واسطه نشانه‌ها با وی می‌گذارند را می‌پذیرد. رعایت همین معیارهای اصیل و ساده تا جزئیات دقیق و عمیق‌تر، همگی در دستیابی به تعزیه معیار موثر است. اما متاسفانه هم اکنون اگر گردشگرانی خارجی یا علاقه‌مندان به این هنر نمایشی و آیینی در سفر به ایران، دنبال تماشای یک تعزیه اصیل و معیار باشند، نه مرکزی برای ارائه این مجالس در کشور وجود دارد که در شأن تماشاگر خارجی باشد نه موزه یا مثلا دپارتمانی که از این هنر و تاریخچه آن، ابزار و ادوات شناسنامه‌دار تعزیه، نسخ دست‌اول شبیه‌خوانی نگهداری کند و گردشگران بتوانند علاوه‌بر تماشای تعزیه معیار، از این موزه رسمی و کامل هم بازدید داشته باشند.
تعزیه را به ریل برگردانیم
برای بررسی وضعیت برگزاری مجالس تعزیه مطابق معیارهاونیازمندی‌های آن، باحمید نیلی،مدیرکل مرکزهنرهای نمایشی گفت‌وگویی داشتیم؛ به گفته نیلی؛ اگر اضلاع مختلف یک تعزیه که در حد نمونه استاندارد و معیار باشد را بررسی کنیم، شاهد شعر و محتوای معنادار و فاخر آن می‌شویم که طبیعتا از نسخ مجالس اصیل و وثیق برآمده و این ویژگی‌ها موجب قوام و مطلوبیت تعزیه می‌شود و می‌تواند الگوی سایر اجراگران یا مجلس گردانان جوان‌تر باشد.مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی ضمن تایید این‌که در مواردی تعزیه از معیار خارج شده و نیازمند تعیین الگوی معین برای حفظ اصالت این هنر آیینی هستیم، به جام‌جم این‌طور گفت: در ادوار مختلف و سالیان سال، نسخ و اشعاری به مجالس اضافه شده که متاسفانه قدرت و استحکام لازم را ندارند و یکی از وظایف مجموعه هنرهای نمایشی کشور می‌تواند بازگردانی تعزیه به ریل خود باشد که پیش از این تجربه شده و قاعده روشنی هم دارد.
تنزیل تعزیه به اجراهای روستایی و کوچک
با این‌که مدیر مرکز هنرهای نمایشی کشور اذعان کرد که بازگردانی تعزیه و در ادامه توسعه این هنر جزو وظایف این دستگاه است، اما آنچه در واقعیت وجود دارد، تنزیل تعزیه به اجراهای روستایی و کوچک است که با تعداد معدودی بانی و اجراگر برگزار می‌شود و نمی‌توان نقش نهادهای رسمی و مسئول مانند اداره کل هنرهای نمایشی، حوزه هنری و... را که با کوچک‌سازی این هنر، موجب کاهش اعتبار آن در افکارعمومی و فضای حرفه‌ای شده‌اند انکار کرد.
ترک فعل مسئولان در مدل‌سازی از تعزیه معیار
شاید مسئولان هنری روی کاغذ قائل به الگوسازی از طریق تعزیه معیار هستند، ولی وضعیت به‌صورتی‌است که در مدل‌سازی از شبیه‌خوانی، به کم‌کاری و نوعی ترک فعل محکوم می‌شوند و عجیب آن‌که اکثر متولیان و مسئولان در نهادهای مربوط، خودشان از متخصصان این هنر آیینی هستند و ظاهرا روی بقای شبیه‌خوانی اصیل غیرت دارند، اما این حساسیت‌ها انتزاعی است و در عمل شاهد دستاورد عینی نیستیم. چنین وضعیتی در حالی ایجاد شده که در دهه ۶۰، مشخصا در سال‌های ۶۲ و ۶۳ تالار محراب در تهران اقدام به برگزاری تعزیه‌هایی معیار کرد که تماشاگران قابل‌توجهی هم داشت. همچنین محوطه تئاترشهر نیز در دهه 80 بارها برای هنرنمایی تعزیه‌خوانان مجالسی را تدارک دید. طبیعتا حالا نیاز است بعد از ۴۰ سال، دست‌کم تعزیه در موقعیتی قرار بگیرد که بتواند از امکانات موجود و بسترهای تازه هنرهای نمایشی کشور، سهمی شایسته برای عرض‌اندام ملی و بین‌المللی داشته باشد. این‌که مثل محرم امسال فضایی مانند پهنه تالار رودکی، چند صباحی میزبان برگزاری تعدادی تعزیه، آن هم مجالسی مختصر و ساده‌سازی‌شده باشند، هرگز آرمان احیای تکیه‌دولت و مجالس تعزیه باشکوه آن را برآورده نخواهد کرد.
اجرای نسخ اصیل تعزیه یا کوچک‌کردن شبیه‌خوانی
پیرامون همین موضوع از کوروش زارعی، رئیس مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری انقلاب اسلامی نیز پرسیدیم که آیا امروز تعزیه معیاری در کشور وجود دارد و اصلا نیازمندی‌های احیای تعزیه مطابق معیارهای تعزیه‌هایی که در تکیه‌دولت برگزار می‌شد، چیست؟ وی در پاسخ به این سؤال به جام‌جم توضیح داد: چند سال است که در زمینه تعزیه معیار بحث شده و به همین منظور شروع به تصحیح نسخ کرده‌ایم. یکی از اقدامات لازم این بود که نسخ تعزیه را از نظر طول زمانی اجرا، تا اندازه حوصله مخاطب امروزی کوتاه کنیم. درواقع از شاخصه‌هایی که می‌توان برای تعزیه تراز و معیار نام برد، اجرای نسخ اصیل و اجرای اصیل این نسخ است. وی ادامه داد: در برخی نسخ تعزیه، گاهی داستانک‌ها و روایت‌های فرعی ایجاد شده که هیچ کمکی هم به اهداف اصیل تعزیه نمی‌کند. در سال‌های اخیر در دفتر تعزیه و هنرهای آیینی هدف ما این بود که متون تعزیه را جامع و خلاصه کنیم و با زدودن تحریفات، مدت زمان اجرای آن را به حدود یک‌‌ساعت‌ونیم برسانیم تا اصل قصه با کیفیت روایت شود، ضمن این‌که در حوصله تماشاگر امروزی نیز بگنجد. به گفته این مدیر هنری، ساماندهی مدت‌زمان اجرای تعزیه یکی از معیارهای مهمی است که مدیران فرهنگی درصدد تحکیم آن هستند و نسخ اصلاح‌شده تعزیه را نیز منتشر خواهند کرد.نیلی نیزدرادامه همین بحث اضافه کرد: همکاری برخی نهادها برای ارائه تعزیه معیار موجب تبلیغ و اشاعه این دست مجالس بااصالت می‌شود و تصویر بیرونی که نهادها و دستگاه‌ها از تعزیه، ارائه می‌دهند بیش از پیش این هنر را به معیارها و ترازهای معنوی و هنری نزدیک می‌کند. مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی با بیان این‌که تعزیه قدمت چندصدساله دارد و مستشاران خارجی در مکتوباتی که به‌جا گذاشته‌اند از این هنر آیینی یاد کرده‌اند، این‌طور گفت: هنر تعزیه دغدغه‌مندان زیادی دارد. در شهرهای گوناگون مانند تفرش، کاشمر، کاشان، سبزوار و... تعزیه‌هایی مستند و معیار اجرا می‌شود و نسخی که استفاده می‌کنند معتبر است. ما نیز باید به الگو قرارگرفتن این مجالس کمک کنیم تا همه مجالس تعزیه خود را به معیارها نزدیک‌تر کنند. نیلی همچنین عنوان کرد: همین حالا کانون نمایش‌های آیینی و سنتی، معرفی تعزیه‌های معیار و الگوهای اصیل را عهده‌دار است و مشکل تعزیه صرفا وجود یک مکان نیست بلکه احیا و بازنویسی نسخ و ارائه مجلس‌های تعزیه بااصالت، موجب ارتقا و توسعه این هنر خواهد شد.
تعزیه معیار را فدای جذابیت کاذب نکنیم
یکی از آسیب‌هایی که تعزیه را با خطر تحریف و دوری از اصالت مواجه می‌کند، بی‌توجهی فضای دانشگاه‌های هنری به انجام کار علمی روی این هنر و تعریف واحدهای درسی برای تربیت کارشناسانی است که تعزیه معیار را بشناسند و درصدد زنده‌نگاه‌داشتن قواعد آن باشند. کوروش زارعی معتقد است فضای آکادمیک می‌تواند سرمنشایی برای دستیابی به تعزیه معیار باشد. وی با تاکید به این‌که اصالت هنر ارزشمندی مانند تعزیه نباید فدای جذابیت‌های بدعت‌گذاری‌شده دراین هنر آیینی شود،متذکر شد: سال ۹۷ تعدادی از نخبگان عرصه هنرهای نمایشی محضر رهبر انقلاب حاضر شدیم ودغدغه‌ای مطرح شد مبنی براین‌که باید گونه‌ها و شکل‌های نمایش ایرانی ازجمله تعزیه، در دانشگاه‌های هنر تعریف شوند و جایگاه روشنی داشته باشند. رئیس مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری تصریح کرد: گرچه تئاتر هنری غربی است اما ما گونه‌های نمایشی ایرانی داریم که می‌توانیم به‌عنوان رشته‌های تحصیلی خاصی در دانشگاه‌های هنری به آموزش آن بپردازیم. براساس همین اعلام نیاز قرار شد اساتید مطرح این رشته‌های هنری ازجمله استادان داوود فتحعلی‌بیگی، محمدحسین ناصربخت و... رشته نمایش ایرانی را تعریف کنند که از سال آینده در دانشگاه سوره این رشته تحصیلی دانشجو می‌پذیرد. فکر می‌کنم می‌توان امیدوار بود از سوی دانشگاه فضای ترویج تعزیه معیار تسهیل شود.
آفت موازی‌کاری در دستگاه‌های فرهنگی
نیلی نیز تاکید دارد که هر دستگاهی باید وظیفه خود رادر قبال فرهنگ و هنر به‌درستی انجام دهد. وی در مورد اهمیت کار دانشگاهی و نقش دیگران در اجرای تعزیه‌های معیار و اصیل با اشاره به این‌که در حوزه فرهنگ اقدامات موازی زیاد به چشم می‌خورد، گفت: امیدوارم بتوانیم در برخی نقاط اشتراکی تعاملات سازنده‌ای باسایردستگاه‌ها داشته باشیم. البته که متولی عرصه فرهنگ و هنر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و درهمکاری با حوزه هنری با شبکه‌های اجتماعی که دارد می‌توانیم برای تعزیه و آینده کار اندیشه کرد. تعزیه نیاز به بازنگری دارد وجاافتادن تعزیه معیار و الگوگیری از مجالسی که متناسب با اصول، اجرا می‌شوند، هم‌افزایی دستگاه‌های فرهنگی را احتیاج دارد.
تکیه دولت؛ تناسب معماری با خواست تعزیه
تکیه دولت مدل معماری متناسبی بود که نه تنها محلی برای برگزاری تعزیه در تناسب با نیازهای اجرایی آن ساخته شده بود بلکه بستر فیزیکی مناسبی بود که دست‌اندرکاران تعزیه می‌توانستند از آن به‌عنوان فضای آرشیو و نگهداری مقتضیات مربوط به برگزاری تعزیه استفاده کنند. در این مکان هم نسخ معتبر شبیه‌خوانی با نوعی دراماتورژی ایرانی اجرا می‌شد هم تجهیزات و ادوات تعزیه، احشام ازجمله اسب‌ها و...چون فضای اختصاصی خود راداشتند، همگی به‌خوبی مدیریت می‌شدندوبه بهانه نبود جایی برای نگهداشت، چنین جزئیات جذابی از تعزیه حذف نمی‌شد. درواقع داشتن یک فضای منسجم و مشخص برای تعزیه موجب ساماندهی و کیفیت‌بخشی به مجالس شبیه‌خوانی شده بود. شاید امروز هم ایجاد فضایی مانند تکیه دولت، از الزامات تداوم برگزاری مجالس اصیل تعزیه باشد. در همین راستا حسین ظاهری، مدیر دفتر تعزیه و نمایش‌های آیینی حوزه هنری می‌گوید با این‌که امروز فضایی مانند تکیه دولت در تهران وجود ندارد اما وضعیت اجراهای تعزیه از منظر فاصله داشتن با اصول و اصالت اجرا، چندان بد نیست. ظاهری در گفت‌وگو با جام‌جم ضمن تایید این‌که برخی از اجراگران تعزیه آداب مجلس و زمینه‌ها را نمی‌شناسند و نکات ظریف اما مهمی را رعایت نمی‌کنند، اظهار کرد: برنامه‌ریزی‌هایی در حوزه هنری انجام شده و نشست‌های تخصصی برای بررسی نسخ مجالس تعزیه برگزار می‌شود تا نسخ اصلاح شده در اختیار گروه‌های تعزیه قرار بگیرد و به‌عنوان معیاری دقیق به بازآفرینی تعزیه بپردازند.
2700 نسخه اصیل و مدیران سرگردان
در حالی ظاهری توجه به نسخ را مبنای رسیدن به تعزیه معیار می‌داند که در حقیقت پیدا کردن نسخ تعزیه‌های تراز آنچنان هم سخت نیست. به‌طور مثال مهدی دریایی از مجموعه‌داران هنر تعزیه که بارها نمایشگاه‌هایی هم ازمجموعه خود برگزار کرده به جام‌جم گفت: نسخ خطی و متون معتبر یکی از بخش‌های مربوط به بقایای مجموعه تعزیه من است که شامل نسخی از دوره زندیه، صفویه، قاجار و پهلوی می‌شود. همین حالا 2700 نسخه تعزیه‌خوانی با قدمت دارم که537 مجلس آن بدون تکرار گردآوری شده است. با این حجم اثر ارزشمند ما می‌توانیم در طول سال هر روز دو مجلس تعزیه بخوانیم که تکراری هم نباشد. با وجود بودن چنین مجموعه‌ای که حتی بیش از اینها هم در دسترس قرار دارد، بیشتر به‌نظر می‌رسد که مدیریت کردن و توجه به هنر تعزیه حرکتی نمایشی و از سر تکلیف باشد که مدیران برای آن‌که به فکر پرداخت و جذابیت این هنر برای جذب جوانان باشند، با کارهای بیهوده مانند پیدا کردن و ویرایش کردن نسخه‌های تعزیه، خود را سرگرم می‌کنند.
تعزیه، معیار گردهمایی مجموع هنرهاست
بدون شک پیشکسوتان هنر تعزیه که هنوز در قید حیات هستند، می‌توانند نقشی تعیین‌کننده برای احیای این هنر ملی داشته باشند. نیلی ضمن تایید اهمیت استفاده از پیشکسوتان برای تعیین معیار برای تعزیه، گفت: پیشکسوتان این حوزه سال‌هاست تمامی وجوه هنرهای نمایشی آیینی را مورد تحلیل قرار داده‌اند و می‌توانند در دستیابی به تعزیه معیار از منظر فرم و محتوا کمک کنند. برای گردهم‌آوری این بزرگان، کانون نمایش‌های آیینی و سنتی را داریم و یکی از وظایف آن می‌تواند بهره‌مندی از دانسته‌های اساتید این رشته باشد. از سوی دیگر جشنواره نمایش‌های آیینی سنتی به همین منظور ایجاد شده که به خروج و تولید پژوهش و مقالات علمی در مورد تعزیه معیار منجر می‌شود. ظاهری اما معتقد است نباید یک‌سویه به تعزیه معیار نگاه کرد چرا که زمانی تعزیه به معیار نزدیک می‌شود که سایر هنرهای به‌کار رفته در تعزیه معیار و در تراز باشند. وی گفت: تعزیه هنری چند وجهی است و همین ویژگی هنرهای آیینی از جمله تعزیه، لزوم تعیین معیار برای حفظ اصالت آن را مورد تاکید قرار می‌دهد؛ تعزیه ارکان گوناگونی مانند ادبیات و شعر و حتی هنرهای تجسمی دارد. به عنوان نمونه تعزیه شامل هنرهای فلزکاری در کلاه‌خودهای قلم‌زنی شده یا خوشنویسی بر روی شمشیرها و علم و کتل‌هاست که مصداقی از هنر تجسمی هستند. اگر تعزیه معیار تعریف شود در واقع نه تنها هنر تعزیه حفظ شده بلکه از سایر هنرهای دخیل در این آئین نیز پاسداری می‌شوند.
الزامات نوآوری در تعزیه
نیلی، مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی درباره این مسأله این‌طور بیان کرد: این روزها جوانان دانشگاه‌های هنری تلاش می‌کنند تعزیه‌های معیاری تدارک ببینند و حتی در خارج از کشور اجرا کنند و نوآوری‌هایی هم در نگاه به تعزیه دارند. زمانی که فرد مبتنی بر چیستی و چرایی شکل‌گیری هنر تعزیه در صدد خلاقیت یا نوآوری گام بردارد، چون بستر را می‌شناسد، هر اقدام نوآورانه‌ای هم انجام دهد خارج از سنگ محک و زیربنای تعزیه اصیل نخواهد بود پس نوآوری هنرمند نیز پذیرفته می‌شود و نه تنها به تعزیه آسیب نزده بلکه از این هنر وجوه و ظرفیت‌های تازه‌ای را بیرون می‌کشد که شاید تاکنون از آن غافل بوده‌ایم. ظاهری نیز از منظر دیگری بر نقش نسخ و متون تعزیه در معیارسازی برای این نمایش آیینی تاکید و اظهار کرد: در نمایشنامه‌های بزرگ جهان دستور صحنه‌هایی نوشته شده که میزانسن، حرکات و حالات صحنه را مشخص می‌کند و همین وضعیت در نسخ تعزیه هم وجود دارد. البته در برخی نسخ این توضیحات وجود ندارد و اجراکننده بدون هیچ معیاری با متون مواجه می‌شود. این یک آسیب است و تعزیه را از مسیر منحرف می‌کند. در این بین اساتیدی که به تجربه اجرای تعزیه رسیده‌اند، می‌توانند با اصلاح نسخ توضیحاتی به متن اضافه کنند که تعزیه شیوه اجرا پیدا کند و جوانان برای تعزیه‌خوانی سردرگم نشوند و مطابق با توضیحات صحنه‌ای که افراد کارشناس براساس اصالت اجرایی این هنر به متن اضافه کرده‌اند دست به اجرا بزنند.
تغییر در شیوه سنتی تعزیه ایراد نیست
از آنجا که هنر شبیه‌خوانی ثبت جهانی شده و ایجاد تغییراتی در آن برای شکوهمند شدن شاید آسیبی را متوجه این ثبت جهانی کند سراغ مصطفی پورعلی، مشاور امور کنوانسیون‌های بین‌المللی میراث فرهنگی رفتیم تا از منظر حقوقی، به این منظور بپردازد. او در گفت‌وگو با جام‌جم با تاکید بر رعایت اصالت‌ها و شیوه‌های سنتی تعزیه؛ این سنت کهن ایرانی و اسلامی، در مورد ثبت این هنر در فهرست کنوانسیون حراست از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو توضیحاتی داد. وی در مورد ارتباط چنین دستاوردهایی با لزوم تعیین و تعریف تعزیه معیار اظهار کرد: معیارهای ثبت جهانی میراث ناملموس با معیارهای ثبت جهانی میراث ملموس تفاوت دارد؛ این دو حوزه ذیل دو کنوانسیون متفاوت عمل و اقدام می‌کنند؛ در حوزه میراث ناملموس که غیر مادی یا معنوی هم نام دارد، معیارهای ثبت بیشتر ناظر بر رعایت حقوق بشر، توجه به حقوق جوامع محلی و کیفیت غیردولتی مواریث ناملموس است، البته کیفیت سنتی میراث ناملموس ثبت شده مهم است، اما بیشترین حساسیت در این خصوص ناظر به مواردی است که عرض کردم. نکته بسیار مهم دیگر که باید بدان توجه کرد این که موضوع اصالت / authenticity در میراث ناملموس با مفهوم اصالت در میراث ملموس متفاوت است. معاون سازمان میراث فرهنگی ادامه داد: در میراث ملموس مفهوم اصالت جنبه کالبدی شدیدی دارد، اما مفهوم اصالت در میراث ناملموس (معنوی) به هیچ عنوان موضوعیت شکلی و تاریخی ندارد، به همین دلیل برای مثال شیوه‌های برگزاری نوروز در مناطق مختلف می‌تواند متفاوت باشد یا بشود یا در طول زمان تغییر کند. برای یونسکو این پویایی در میراث ناملموس ایراد محسوب نمی‌شود، شاید مورد تشویق هم قرار گیرد.پورعلی افزود: بنابراین در مورد تعزیه از منظر یونسکو براساس مفاد کنوانسیون ۲۰۰۳، پویایی و تغییر در شیوه‌های سنتی برگزاری تعزیه ایراد محسوب نمی‌شود؛ مهم این است که اساس موضوع که کلیت تعزیه را در بر می‌گیرد مورد حمایت و پاسداری قرار گیرد.
تعزیه معیار؛ فرهنگ‌ساز و درآمدزا
خیل علاقه‌مندان به تماشای تعزیه، به دلیل مواجهه با برخی شبیه‌خوانی‌های تحریف شده و بدون معیار از این هنر دلزده شده‌اند. این درحالی است که مردم ایران عشق خود به امام حسین(ع) وشنیدن ازواقعه عاشورارادرهرقالبی که باشد،قرن‌هاست ثابت کرده‌اند.همین مخاطبان میلیونی که حاضرند امروز برای شنیدن مرثیه‌خوانی‌های دل‌انگیز یک مداح شاخص، رنج سفر شهری، ترافیک و...را به جان بخرند تا ساعاتی را در مجلس عزای حسینی حاضر شوند؛ قطعا اگر بدانند در هر نقطه از شهر تعزیه‌ای برپاست که ارزش تماشا دارد، خود را به این مجالس می‌رسانند. با این حساب اگر تعزیه به‌عنوان نمایشی میدانی در مکان شایسته و با کیفیت مطلوبی برگزار شود، قطعا طیف گسترده‌ای ازمخاطبان را مجذوب خود می‌کند.گرچه استفاده از این ظرفیت مردمی تاکنون مورد غفلت واقع شده، اما تدارک مجالس تعزیه شکوهمند ومعیار درعین حال دربردارنده عناصری که برای تماشاگر امروزی جذابیت دارد، می‌تواند برای عرصه هنرهای نمایشی کشور علاوه بر کارکرد فرهنگ‌سازی، درآمدزایی اقتصادی هم داشته باشد.
داوود فتحعلی‌بیگی: تعزیه معیار با توصیه حاصل نمی‌شود
تعزیه معیار با دستورالعمل و توصیه حاصل نمی‌شود، بلکه باید نمونه‌سازی کرد و اگر قرار است به شبیه‌خوانی‌های اصیل برسیم، ترازها را باید از فلسفه شکل‌گیری این هنر کسب و هرچه از اصالت دور بود را از موارد تشکیل‌دهنده تعزیه جدا کرد. راه رسیدن به تعزیه‌معیارتشکیل مرکزی برای گردهم‌آوری کارشناسان‌خبره درزمینه شبیه‌نامه‌نویسی،سازوکارهای نمایش‌های آیینی و قراردادهای این حوزه است. زمانی که تکیه‌دولت محل برگزاری مجالس تعزیه بود که غالبا هم تعزیه‌های اصیل و معیار در این محل اجرا می‌شد، معین‌البکاء روی نسخ تعزیه اظهار نظر و درواقع نقش بازبینی آثار رابازی می‌کرد.درواقع تعزیه، کارشناسی می‌شد و اگر با فلسفه و موازین این هنر ارزشمند هماهنگ بود اجازه اجرا می‌گرفت. حتی ادوات و پوشش‌هاو...همه با عنایت به دقت‌نظر یک پیشکسوت مطابق ترازی که فلسفه تعزیه تعیین کرده انتخاب می‌شدکه حفظ اصالت این هنر را درپی داشت.یکی از بزرگ‌ترین صدماتی که به تعزیه وارد می‌شود و متاسفانه در مواردی از سوی تعزیه‌خوانانی که این روزها اسم و رسم پیدا کرده‌اند، نبود معیار برای تعزیه است. بارها گفته‌ایم که نبود مرکزی برای حفظ و اشاعه نمایش‌های آیینی و سنتی و تعزیه و عدم آگاهی از فلسفه و ویژگی‌های آن آسیب‌زاست. متاسفانه کسی به این قضایا رسیدگی نمی‌کند. من معتقدم نسخ شبیه‌خوانی‌ای که قرار است به‌عنوان تعزیه معیار تعریف شوند، باید به‌وسیله کارشناسان این هنر خواند و اجرای آنها، به جوانانی که قصد آشنایی با تعزیه معیار را دارند ارائه شود و هرگاه قرار است مجلس شبیهی برگزار شود نیز مبتنی بر همین معیارها صورت گیرد. حتی این تعزیه‌های معیار باید در قالب فیلم در دسترس افراد قرار بگیرند تا به آن مراجعه کنند و شاخص‌ها و ترازهای تعزیه اصیل را از آن طریق به‌دست‌آورند. زمانی قرار بود به همت دفتر ادبیات و هنر هلال، وابسته به تبلیغات اسلامی تعزیه‌ای معیار از شهادت حضرت‌مسلم(ع) را تدارک ببینیم که متاسفانه این دفتر منحل شد. یکی از اقدامات شایسته دفتر ادبیات و هنر، تدوین و گردآوری شاخص‌هایی بود که لحاظ‌کردن آنها به تولید تعزیه معیار منجر می‌شد. بااین‌حال زمانی که دفتر برپا بود چهار نمونه از نسخ این تعزیه که از تکیه دولت باقی مانده بود را پیدا کردم و گروهی تشکیل شد که اساتید و پیشکسوت‌ها در آن حضور داشتند و اقدام به تدارک مجلسی کردیم که در خصوص تعزیه حضرت‌مسلم(ع) در نوع خودش معیار بود.
محمدحسین ناصربخت: تجربه گذشتگان تعزیه را بازسازی کنیم
شبیه‌خوانی نمایشی آیینی، روایی، منظوم و موسیقایی است که از دل آیین‌های عزاداری بر پیشوای سوم شیعیان در ایران پدید آمد و حول محور واقعه عاشورا شکل گرفت؛ نمایشی مبتنی بر قراردادهایی ثابت و متکی بر نمادها و نشانه‌ها. این تعریف خود مبین وجود معیارها و استانداردهایی برای اجرای این نمایش است که خوشبختانه اصلی‌ترین آنها همچنان در اجراهای شبیه‌خوانان حفظ شده ولی ما امروز با شبیه‌خوانی دوران اوج این هنر در دوره ناصری که حمایت‌های دولتی و نخبگان و همچنین مخاطب سختگیر آشنا با قواعد که موجب می‌شد تا گروه با آسودگی و دقت زیاد به برگزاری صحیح این نمایش آیینی بپردازد، روبه‌رو نیستیم و به سبب ضرباتی که به‌ویژه در سال‌های ممنوعیت بر آن وارد شد ودراکثر مواقع عدم امکان آموزش صحیح، امروز با شبیه‌خوانان و مجریانی روبه‌رو هستیم که از دانش و انگیزه کافی برای رعایت همه جزئیات برخوردار نیستند و اجرای خود را در سطح سلیقه عوامانه بانیان کم‌دانش، دولتی یا خصوصی تقلیل داده‌اند؛ بانیانی که فقط برگزاری را مدنظردارندونه کیفیت وحفاظت از قراردادها که موجب اصالت واهمیت این هنرمی‌شود.به همین سبب است که گاه بدعت‌های مخربی می‌بینیم که اصل ماجرا رازیر سؤال می‌برند؛ آن هم در دورانی که به‌طور طبیعی درجدال میان مدرنیسم و سنت تمامی پدیده‌های برآمده از دل جهان سنتی در خطر اضمحلال قرار دارند ومیراث در معرض خطر به‌شمار می‌آیند.تعزیه چنان که آمد، معیارها وقواعد خود را دارد که درهماهنگی و ارتباطی معنادار با محتوای آن خلق شده‌اند. اجرای درست این قواعدبابه وجودآوردن گروه‌های نمونه و آموزش‌دیده و نمونه‌سازی‌هایی درمحل اجرای دائمی شبیه‌خوانی که می‌توانند الگو قرار گیرند، بهترین روش است.اجراهای کامل وباشکوهی که دردوران اوج تجربه شده‌اند، قطعا برای همه مخاطبان جذابیت خواهند داشت. البته درمکانی مناسب ونه درازدحام وشلوغی خیابان‌های یک کلانشهر یا خلوتی دور از دسترس مخاطب آیین‌ورز در گوشه‌ای از یک اداره دولتی یا صحنه‌ای تک‌سویه.
فاطمه رستمی - گروه فرهنگ وهنر
ضمیمه ویژه نامه
تیتر خبرها
