وقتی از آب سخن به میان می‌آید، منظور «امنیت» است؛ امنیت سیاسی، اجتماعی و غذایی. آن‌طور که آمارها نشان می‌دهد، میزان کسری مخزن‌های آب زیرزمینی ایران طی دهه‌های اخیر به ۴۸میلیارد مترمکعب رسیده که نیازمند تغییرات اساسی در سیاست‌ها و استراتژی‌های مدیریت آب است. ادامه روند فعلی و کاهش منابع آب زیرزمینی، نه‌تنها تهدیدی جدی برای امنیت آب کشور است بلکه می‌تواند به بحران‌های بزرگ‌تری مانند کمبود غذا و مهاجرت‌های اجباری منجر شود. بنابراین، تغییرات اساسی در سیاست‌های مدیریت منابع آب و بهره‌وری بیشتر از منابع موجود، ضروری به نظر می‌رسد. باید این حقیقت را پذیرفت که به‌دلیل نبود مدیریت مناسب و تداوم برداشت‌های بی‌رویه، بسیاری از مناطق کشور با خطر کاهش منابع غذایی نیز مواجه خواهند شد. به‌همین‌خاطر، اسناد راهبردی مختلفی ازجمله «نقشه‌راه آب» و «سند امنیت غذایی» برای افق‌های بلندمدت تدوین شده‌ تا بتواند راهکارهای لازم برای حفاظت از این منابع حیاتی را ارائه دهد. عوامل زیادی روی سطح آب‌‌های زیرزمینی تاثیر می‌گذارد که از مهم‌ترین آنها می‌توان به وضعیت خاک، آب‌و‌هوا و کاربری زمین اشاره کرد. وقتی آب زیرزمینی یک منطقه به سطوح بحرانی می‌رسد، یعنی مصرف آب آن منطقه بسیار فراتر از توان طبیعت برای پرکردن سفره‌هاست. در چنین وضعیتی بسیاری از چاه‌ها و چشمه‌های مورد استفاده برای تامین آب آشامیدنی انسان خشک خواهد شد. هم‌اکنون جوامع زیادی هستند که چاه‌ها و چشمه‌ها تنها منبع آب آشامیدنی آنهاست. کمبود منابع آب زیرزمینی در ایران آسیب‌های جدی و گسترده‌ای را به بخش‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی کشور وارد می‌کند. یکی از عمده‌ترین پیامدهای برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین است. این پدیده به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران مانند استان‌های فارس، تهران و کرمان شدیدتر است و زیرساخت‌های شهری، ساختمان‌ها، جاده‌ها و حتی زمین‌های کشاورزی را به خطر می‌اندازد. علاوه‌براین حدود ۹۰درصد از منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و کاهش آب زیرزمینی مستقیما تولید محصولات کشاورزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با کاهش آب، زمین‌های کشاورزی قابل‌کشت کم می‌شود و این مسأله تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور است. این مسأله می‌تواند به افزایش واردات مواد غذایی و وابستگی به منابع خارجی منجر شود. برای حل بحران کمبود منابع آب زیرزمینی در ایران، راه‌حل‌های مختلفی وجود دارد. با توجه به این‌که بخش کشاورزی بیشترین مصرف آب را در کشور دارد، باید به روش‌های مدرن آبیاری و کشت محصولات کم‌آب‌بر روی‌آورد. استفاده از فناوری‌های هوشمند برای بهینه‌سازی مصرف آب نیز می‌تواند به افزایش بهره‌وری کمک کند. توسعه فرهنگ مصرف بهینه در بخش‌های شهری و صنعتی از طریق استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف آب و اصلاح سیستم‌های توزیع آب، از راهکارهای اساسی است. استفاده مجدد از آب‌های مصرفی، به‌ویژه در صنایع و کشاورزی، می‌تواند حجم مصرف منابع آب‌شیرین را کاهش دهد. همچنین، استفاده از آب‌های بازیافتی درفضاهای سبزشهری و دیگر مصارف غیرشرب به کاهش فشار بر منابع زیرزمینی کمک می‌کند. در مناطق ساحلی کشور، به‌ویژه در جنوب ایران، استفاده از آب شیرین‌شده دریا به‌عنوان منبع جدید آب، می‌تواند به کاهش فشار بر منابع زیرزمینی کمک کند. 

رضا نقیلو | کارشناس کشاورزی