مروری بر مشهورترین رمانهایی كه در غرب با ممیزی مواجه شدند
ممیزی غربی
در دنیا آثار بسیاری هستند كه با ممیزی روبهرو شدند و این آثار گاهی از سوی حكومتها و گاهی نیز از سوی گروههای مختلف مورد ممنوعیت قرار میگیرند. تصویری كه كمتر در ایران به ما نشان داده شده و اینطور وانمود میشود كه فقط در كشور ما نظارت بر آثار مكتوب وجود دارد. البته ناگفته نماند كه طیفی از جامعه روشنفكری سعی كردند نشان دهند كه ممیزی و به قول آنها سانسور در حكومتی مانند شوروی نیز سابقه دارد و آن را سیاستی استالینیستی معرفی كردند. در صورتی كه با مرور آثار مختلف میبینیم كه در ایالات متحده نیز این قوانین به صورت سفت و سخت وجود دارد. این طبیعی است كه حكومتها در ارتباط با منافع و مصالح حكومت خود انتشار برخی آثار را محدود یا ممنوع كنند. به این بهانه مروری بر كتابهایی كردهایم كه در كشورهای مختلف غربی ممنوع یا ممیزی شدهاند. كتابهایی كه تعداد آنها بسیار است و تنها آثار مشهور را در این گزارش مورد اشاره قرار دادیم. در گزارشی كه میخوانید از كتاب دوجلدی «كتابهای ممنوع» كه نشر علمی و فرهنگی آن را منتشر كرده نیز برای تهیه فهرست آثار كمك گرفته شده است. كفرگویی، ترویج مسائل خلاف اخلاق، ترویج خشونت و ... مصادیقی است كه در غرب باعث ممنوع شدن كتابها شده است. این نشان میدهد كه جوامع به اصطلاح آزاد هم برای مسائل اخلاقی و عقیدتی خود احساس نگرانی میكنند و نسبت به آثاری كه آنها را تهدید میكنند واكنش نشان میدهند. نكته جالب در اعتراضها این است كه این آثار برای نوجوانان مخرب شناخته شدند و عامل بسیاری از محدودیتها این مساله بوده و والدین دانشآموزان به بودن این كتب در مدارس معترض بودهاند.
سیفالله نجاریان
«من جورج اورول هستم. باید بگویم كه من هم از ممنوع شدن رمانهایم بینصیب نبودم. رمانهای «۱۹۸۴» و «قلعه حیوانات» از جمله رمانهای من است كه از سوی كلیسا و گروههای آموزشی در مدارس آمریكا با ممنوعیت روبهرو شد. حتی در دوران جنگ سرد، آمریكا از اجرای نمایش «قلعه حیوانات» روی صحنه جلوگیری به عمل آورد.» علاوه بر این كمیته رسیدگی به فعالیتهای ضدآمریكایی به خاطر گرایشهای سیاسی من بهعنوان نویسنده كتاب ۱۹۸۴ و محتوای سیاسی خود كتاب، آن را ممنوع اعلام كرده بودند. علاوه بر این برخی صراحت در بیان مسائل جنسی را نیز عاملی برای ممنوع شدن این كتاب عنوان كردهاند.
دردسرهای هوگو و خانواده سلطنتی
مسؤولان فرانسوی بهدلیل تصویری كه این كتاب از خاندان سلطنتی و اشراف نشان داده بود خشمگین بودند. ویكتور هوگو با این كتاب در فهرست «كتابهای رومی» قرار گرفت، فهرستی كه از سال ۱۵۵۹ وجود داشته و به مرور به روز میشده تا اینكه در قرن نوزدهم رمان مشهور ویكتور هوگو نیز در این فهرست قرار گرفت. فرانسویها كه پیشگام آزادی بودند و پرچمدار مدرنیسم محسوب میشوند نیز از ممیزی كردن و ممنوع كردن آثار كم نداشتند. حتی این كتاب در ایالت فیلادلفیا نیز ممنوع شمرده شده بود و در كتابخانه مدرسه اجازه قرار گرفتن نداشت.
ناتور دشت
این اثر همواره مخالفتهایی را با خود داشته و برای نمونه میتوان به توقیف آن توسط گمرك استرالیا اشاره كرد در حالی كه این محموله هدیه سفیر آمریكا به این كشور بود. گمرك این كشور معتقد بود این داستان زبان ركیكی دارد و حوادث داستان الگوی رفتاری نامناسبی برای نوجوانان است. این رمان و قرار دادنش در كتابخانههای مدارس آمریكا همواره محل اعتراض بوده و تا همین چند سال پیش نیز خانوادهها به بودن این آثار معترض بودند و رفتارهای نادرست شخصیت اصلی كتاب را بهعنوان یك الگوی نامناسب معرفی میكنند.
در جبهه غرب خبری نیست
این كتاب سال ۱۹۲۸ در آلمان منتشر شد و موج مخالفتها را با خود همراه كرد تا اینكه در سال ۱۹۳۰ ممنوع اعلام شد و در شعلههای آتش كتابسوزی آلمان نازی در ۱۹۳۳ این رمان اریش ماریا رمارك سوخت. این كتاب سال ۱۹۲۹ در اتریش ممنوع اعلام شد. قرار گرفتن این كتاب در كتابخانههای ارتش چكسلواكی ممنوع اعلام شد. ترجمه این كتاب در ایتالیا نیز ممنوع خوانده شد. این كتاب سال ۱۹۲۹ در آمریكا هم منتشر شد ولی با تغییرات و حذفیاتی روبهرو بود. كتابی كه علیه جنگافروزی حرف میزند و آن را اثری ضدجنگ خواندند. ناشران آمریكایی نگاهشان برای تغییرات در این كتاب چنین بود: «برخی كلمات برای ویرایش آمریكایی ما زننده است.» این در حالی است كه با وجود اینكه «در جبهه غرب خبری نیست» با ممیزی در آمریكا منتشر شده بود اما در بوستون توزیع آن ممنوع شد. حتی اداره گمرك ایالت شیكاگو ترجمه انگلیسی كتاب را كه از مسائل غیراخلاقی پاك نشده بود توقیف و ضبط كرد. درباره محتوای این كتاب گفته شده كه به دلیل مطالب بیش از حد خشونتآمیز و نشان دادن جنگ بهعنوان واقعهای وحشیانه و غیرانسانی مورد مخالفت و ممنوعیت قرار گرفته است. استفاده از «زبان پلشت» توجیهی است كه در ایالت كالیفرنیا برای ممنوع خواندن این كتاب دستاویز قرار گرفت. این كتاب بهعنوان یكی از كتابهایی كه بیشترین دفعات ممیزی را از سر گذرانده معرفی شده است. حتی با وجود اینكه فیلم ساخته شده براساس آن در اسكار مورد تقدیر قرار گرفت ولی هم با ممیزی روبهرو شد و هم از پخش آن جلوگیری شد.
تام پین
هاوارد فاست یكی از آن نویسندههایی است كه آثارش با محدودیتهای بسیاری روبهرو بوده است. برای مثال در آمریكا ناشران از پذیرش رمانی نظیر اسپارتاكوس سر باز زدند و اِف بی آی او را در فهرست سیاه قرار داد. رمان «تام پین» او در سال ۱۹۴۷ هیات دولتی مدارس در نیویورك آن را در زمره آثار ممنوعه قرار داد و پیشنهاد به حذف آن از كتابخانههای مدارس داد. یكی از دلایلی كه در آمریكا ذکر میشود آسیبهایی است كه رمانهای فاست برای مخاطب نوجوان و جوان در پی دارد و به این خاطر آن را در فهرست آثار ممنوعه قرار میدهند هرچند اتهامات سیاسی به نویسنده هیچگاه از خاطره افکار عمومی پاك نمیشود.
خوشههای خشم / شرق بهشت / موشها و آدمها
خوشههای خشم اثر جان اشتاین بك را در فهرست كتابهایی میتوان دید كه بیش از سایر آثار به چالش كشیده شده و با ممیزی مواجه شده است.این كتاب چند ماه پس از انتشار در آمریكا در سال ۱۹۳۹ با ممیزی پس از انتشار روبهرو شد و در سراسر ایالات آمریكا بارها مورد حمله قرار گرفت و در مدارس ممنوع خوانده شد. كتابخانهای در ایالت اوهایو این كتاب برای مخاطبان ناپسند تشخیص داده شد و قرار دادن آن در دسترس محدود شد. ممنوعیتهای علیه این رمان تمام شدنی نیست و تا سال ۲۰۰۰ همچنان شكایتهایی علیه آن مطرح میشود. حتی با ساخت فیلم این رمان نیز مخالفت شد و آن را در جهت براندازی نظام سیاسی آمریكا عنوان كردند. حال این را قرار دهید كنار نوبل ادبیاتی كه به استاین بك در سال ۱۹۶۲ داده شد. رمانی كه در ایالتهای مختلف آن را دارای هرزگی خواندند.
«شرق بهشت» دیگر اثری از جان استاین بك است كه به محض انتشار به ناراحتی خوانندگان روبهرو شد. زبان ركیك و نگاهی بدبینانه به انسان در هماوردی با سرنوشت در كنار طرح مسائل خلاف اخلاق همه زمینه نارضایتی مخاطبان را فراهم آورد. یكی از دلایلی كه این كتاب را در فهرست ممنوع قرار داد حفاظت از زبان و دستور زبان بود و توجیه كردند كه سیستم آموزشی باید از زبان حفاظت كند و آن را درست آموزش دهد. در كانادا نیز این اثر به خاطر نوع زبان ممنوع معرفی شد. «موشها و آدمها» به دلیل گستاخی شخصیتهایش همواره از سوی هیاتهای ممیزی با مشكلاتی روبهرو بوده است. این رمان در ایرلند به دلیل طرح مسائل غیراخلاقی ممنوع شد و در ایالتهای مختلفی در آمریكا با این اثر برخوردهایی از این دست شد. داشتن زبان ركیك یكی از دلایلی است كه برای ممنوعیت این رمان و قرار دادن آن در دسته آثار كثیف مطرح میشود.
داشتن و نداشتن
ارنست همینگوی زمانی كه نسخه نهایی رمان «داشتن و نداشتن» را به ناشر تحویل میدهد ناشرش اعلام میكند كه بخشهایی را باید حذف كند تا اثرش قابلیت انتشار پیدا كند. با وجود اینكه همینگوی تغییرات بسیاری در داستانش اعمال كرد اما پس از انتشار نیز از تیغ اعتراضات بركنار نماند و بسیاری آن را یك اثر غیراخلاقی معرفی كردند. در دیترویت
یك وكیل محلی دستور به جمعآوری این اثر از كتابخانههای عمومی داد و علاوه بر از فروش آن در كتابفروشیها جلوگیری بهعمل آمد. این رمان تنها اثری است كه در ۱۹۳۸ در آمریكا ممنوع اعلام شد.
معاون رئیس انتشاراتی كه رمان «زیر آفتاب هیچ چیز تازه نیست» همینگوی را منتشر كرده پس از بستن قرارداد این رمان میگوید مدیر انتشارات همیشه به من میگوید: «هروقت به مهمانهایت اجازه دادی از اتاق پذیرایی بهعنوان دستشویی استفاده كنند آن وقت است كه با بودن مسائل غیراخلاقی در كتابها نیز كنار خواهد آمد.» این رمان با وجود اینكه حذفیات و اصلاحاتی پیش از انتشار داشت اما پس از انتشار بهعنوان یك رمان كثیف معرفی شد. مادر همینگوی پس از انتشار این اثر در نامهای كه به او نوشت پرسید: «حالا كه یكی از كثیفترین كتابهای سال را نوشتهای خوشحالی؟» سال ۱۹۷۲ در بوستون این رمان بهعنوان اثری زننده و غیراخلاقی معرفی شد و ایرلند نیز آن را در فهرست كتب ممنوعه قرار داد و علن آن را ترویج بیبند و باری خواند.
ممنوعیت و ممیزی پیش از انتشار «وداع با اسلحه» آغاز شد تا جایی كه همینگوی به ناشر برای این همه ممیزی اعتراض كرد. در ایتالیا انتشار آن ممنوع اعلام شد و نقدهای تند و كوبندهای به ناشر و مجلهای كه آن را بهصورت پاورقی منتشر كرده بود صورت گرفت. كه حتی نازیها در سال ۱۹۳۳ آن را به اتهام بیپردهنویسی سوزاندند. ایرلندیها نیز این رمان را در سال ۱۹۳۹ ممنوع اعلام كردند. حتی مجلهای كه این كتاب را به صورت پاورقی منتشر كرد بهخاطر مشتریان بخشهایی از كتاب را حذف كرد و این حذفیات را در قرارداد با همینگوی نیز لحاظ كرده بود.
كلبه عمو تام
كلبه عمو تام اثر هریت بیچر استو از همان ابتدای انتشار بحثبرانگیز بود زیرا به نظام بردهداری در قلب كشوری كه داعیه برابری داشت پرداخته بود. این رمان هم به خاطر اینكه بردهداری را محكوم میكند و هم بهدلیل اینكه درباره برابری است بسیار چالش برانگیز بود و با ممیزی روبهرو شد. حتی خواندن این رمان بهدلیل پارهای از نقدها علیه كلیسا ممنوع اعلام شد و نقدهای این كتاب به كلیسا را
تعبیر به كفرگویی كرد.
پرواز بر فراز آشیانه فاخته
داشتن مطالب نژادپرستانه و منافی عفت از جمله مواردی است كه به رمان كن كیسی نسبت داده شد تا زمینه ممنوعیت و ممیزی آن مطرح شود. به عبارت دیگر این موضوعات را به عنوان خط قرمزهای جامعه آمریكایی مطرح كردند و نسبت به وجود آنها در یك كتاب ابراز نگرانی كردند. والدین دانشآموزان این رمان را قبیح و زبان آن را کثیف خواندند و خواستار حذف آن از كتابخانه مدارس شدند. همچنین گروهی از والدین دانشآموزان این رمان را در تمجید رفتارهای مجرمانه توصیف كردند كه جوانها را فاسد میكند. حتی در سال ۱۹۷۸ در یكی از مدارس معلمی كه این كتاب را توصیه كرده بود، توبیخ كرده و قراردادش را تمدید نكردند.
دنیای قشنگ نو
هجوی كه هاكسلی در رمانش از جامعه انجام میدهد سبب شد اتهامهای بسیاری به او و اثرش زده شود؛ مروج مواد مخدر، بیبند و بار، نكبتبار، بدگو علیه بنیان خانواده و ... از جمله مواردی است كه به رمان مشهور هاكسلی كه در انتقاد به جهان جدید نوشته شده زده شد. این رمان در ۱۹۳۲ در ایرلند ممنوع شد كه علت آن را بیبند و باری خواندند در صورتی كه این اثر توصیف آشكاری ندارد. این رمان همچنان نیز محل اعتراض است و در مدارس بهعنوان اثری ممنوعه شناخته میشود و والدین به مدارسی كه این كتاب را در دسترس قرار میدهند اعتراض میكنند.
كشتن مرغ مقلد / هارپر لی
این رمان را در فهرست ده كتابی قرار دادهاند كه بیش از همه ممنوع شده است. والدین دانشآموزان در نیویورك این رمان را آشغال و كثیف معرفی كردند و خواستار منع دسترسی دانشآموزان به آن شدند. اعتراضها به این رمان از زمان انتشار در ۱۹۶۰ تا سالهای ابتدایی قرن جاری وجود داشته است.




