درباره اختلال اوتیسم و ویژگی‌های آن بیشتر بدانیم
فرشتگان در خودمانده
اوتیسم یا «بیماری نافذ رشد و نمو» یا «درخودماندگی» نوعی ناتوانی ذهنی است كه در آن فرد مبتلا در خیال‌پردازی، تعاملات اجتماعی و برقراری ارتباط با محیط اطراف مشكل دارد. حساسیت‌ها و دلبستگی‌های غیر‌معمول، حركات تكراری و در مواردی نیز خودآزاری و پرخاشگری از جمله خصوصیات افراد اوتیستیك است. درك كردن دنیای بچه‌های اختلال اوتیسم، چندان آسان نیست و از طرفی تعداد افراد اوتیستیك روندی رو به رشد دارد و این روند نه تنها به خود موارد ابتلا بلكه به افزایش موارد تشخیص هم مربوط می‌شود و نشان‌دهنده توجه بیشتر به این بیماری است. دكتر اسما عاقبتی، درمانگر حوزه كودك و نوجوان، درباره اختلال اوتیسم و ویژگی‌هایی آن، راه‌های درمانی و چگونگی رفتار با این كودكان به سوال‌هایی درباره این موضوع پاسخ می‌دهد.
اوتیسم چیست؟
اختلال اوتیسم در سه سال اول زندگی بروز می‌كند و اختلالی مادام العمر است، شاخصه اصلی آن نقص در ارتباط و تعاملات اجتماعی و بروز رفتارهای كلیشه‌ای و خزانه رفتاری و حركتی است. اوتیسم بر روی درك افراد از دنیا و تعاملات‌شان با افراد اثر گذاشته و اختلالی است كه به صورت طیف شدید تا خفیف متغیر است. افراد دارای اختلال اوتیسم مشكلات دیگری از جمله كم‌توانی ذهنی، اختلال یكپارچگی حسی، اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه، صرع و مشكلات گوارشی دارند؛ كه به معنای این است كه این افراد نیازمند سطوح حمایتی مختلفی هستند.
علت اوتیسم چیست؟
دانشمندان تاكنون نتوانسته‌اند علت بروز اختلال طیف اوتیسم را به طور دقیق كشف كنند ولی معتقدند كه احتمالا چند ژن، تركیب با عوامل محیطی، در ایجاد اختلال اوتیسم دخیل باشند. همچنین بعضی مطالعات در افراد اوتیسم، نابهنجاری‌هایی در چند ناحیه مغزی شامل مخچه، آمیگدال (بادامه) و هیپوكامپ را نشان داده‌اند. این یافته‌ها قابل توجه و مهم هستند و نیاز به مطالعه بیشتری دارند.
كدام درمان موثر است؟
در حال حاضر درمان قطعی برای اوتیسم وجود ندارد ولی مداخله سریع و به هنگام (3 تا 5 سالگی) می‌تواند به طور قابل ملاحظه‌ای كیفیت زندگی افراد طیف اوتیسم را بهبود بخشد و بیشترین روش‌های مؤثر، تاكید بر مداخله سریع، مناسب و فشرده است كه شامل كاردرمانی، گفتار درمانی، مداخلات پزشكی و مداخلات روان‌شناسی (بازی درمانی، ABA, PRT، مداخلات شناختی، هنردرمانی و... است. اما نكته مهم این است كه مداخلات باید برای كودك، والدین، همسالان، مراكز آموزشی و... صورت گیرد و ارزیابی و آموزش تیمی و همه‌جانبه ضروری است.
نشانه‌های اختلال طیف اوتیسم چیست؟
اوتیسم دارای سه گروه علامت است. مبتلایان به اوتیسم در تعاملات خود دچار مشكل می‌شوند، در برقراری ارتباط كلامی خوب و مناسب با دیگران ناتوان هستند و رفتارهای كلیشه‌ای در آنها دیده می‌شود.بچه‌های مبتلا به اوتیسم برخلاف بچه‌های دیگر كه در مرحله پیش‌زبانی چیزهای جالب را با انگشت اشاره خود نشان می‌دهند، چنین كاری نمی‌كنند.این بچه‌ها به جلب‌توجه دیگران اهمیتی نمی‌دهند. كودكان اوتیسم رفتارها و روابط هیجانی بین افراد را به‌خوبی درك نمی‌كنند و به‌طور مثال بی‌علت می‌خندند، و بدون این‌كه با موضوع خنده‌داری روبه‌رو شده باشند.
آنها هیجان‌زدگی خود را به شكل خاصی بروز می‌دهند و هنگام خوشحالی حركتی شبیه بال زدن نشان می‌دهند، بالا و پایین می‌پرند یا بر خود می‌لرزند. افراد دارای این اختلال شاید مقاوم باشند، ناسازگار باشند یا بیش از حد فعال. همچنین شاید دچار بیش فعالی، تحریك پذیر یا پرخاشگر باشند.
همچنین برخی رفتارهایی كه می‌تواند در سه سال اول باعث ایجاد شك و تردید در والدین شود به شرح زیر است:
عدم دلبستگی به والدین به‌خصوص مادر
غان و غون نكردن
رفتارهای كلیشه‌ای (مانند: دور خود چرخیدن، بال‌بال زدن، تكان دادن دست جلوی چشم‌ها و ...
بازی كردن بی‌معنی با اسباب‌بازی‌ها
ناتوانی در انجام بازی‌های اجتماعی در سن مشخص
روی پنجه راه رفتن
برقرار نکردن تماس چشمی
علاقه‌مندی به وسایلی كه می‌چرخند ( همانند: ماشین لباسشویی، پنكه، هواكش و...)
عدم تكلم در بازه زمانی طبیعی
بایدتوجه داشت، داشتن علائم بالا به معنای اختلال اوتیسم نیست اما بهتر است در صورتی كه والدین چند نمونه از این رفتارها را در كودكشان مشاهده كردند، به متخصص مراجعه كنند.
شیوع اوتیسم
اختلال طیف اوتیسم در تمامی نقاط دنیا، تمامی سطوح اقتصادی ـ اجتماعی و نیز تمامی گروه‌های نژادی و قومیت‌ها بروز پیدا می‌كند و طبق یك مطالعه، زمینه یابی گسترده‌ای كه سال 2014 در ایالات متحده توسط سازمان كنترل و پیشگیری از بیماری‌ها انجام شده است، شیوع اختلال طیف اوتیسم 5/1 درصد گزارش شده است. این اختلال معمولا در پسران چهار برابر (یک در هر 42 پسر) دختران (یک در هر 189 دختر) بروز می‌كند.
تشخیص اوتیسم:
در صورت مشكوك بودن والدین به رفتار كودك ایده‌آل این است كه یك روانپزشك كودك و نوجوان یا یك روان‌شناس با تجربه در زمینه اختلال اوتیسم كودك را ارزیابی كند.
علائم اوتیسم در چه سنی دیده می‌شود؟
زیر سه سال. نخستین علائم آن را حتی از مدت‌ها قبل یعنی زمانی كه كودك نوزاد شیرخوار است هم می‌توان تا حدودی مشاهده كرد چون این كودكان بر خلاف سایر بچه‌ها هنگام شیر خوردن به چشم‌های و صورت مادرشان نگاه نمی‌كنند و به عبارتی تمایلی به برقراری تماس چشمی ندارند.
با این حال چون نوزادان در ۴۵ روز اول بیشتر ساعات خود را خواب هستند، ابتلا به اوتیسم مشهود نخواهد بود.
امروزه روشی تحت عنوان روش ABA یا تحلیل رفتار كاربردی وجود دارد.
این روش از جمله علمی‌ترین روش‌های موجود در این زمینه است كه به صورت آهسته و گام‌به‌گام آموزش‌هایی به كودكان مبتلا به اوتیسم ارائه می‌دهد و آموزش نهایی را به زیر مجموعه‌هایی تقسیم می‌كنیم و بعد از آموزش كامل هر مرحله به سراغ آموزش بعدی می‌رویم تا در نهایت به آموزش نهایی برسیم.
اختلال اوتیسم در سه سال اول زندگی بروز می‌كند و اختلالی مادام العمر است، شاخصه اصلی آن نقص در ارتباط و تعاملات اجتماعی و بروز رفتارهای كلیشه‌ای و خزانه رفتاری و حركتی است. اوتیسم بر روی درك افراد از دنیا و تعاملات‌شان با افراد اثر گذاشته و اختلالی است كه به صورت طیف شدید تا خفیف متغیر است. افراد دارای اختلال اوتیسم مشكلات دیگری از جمله كم‌توانی ذهنی، اختلال یكپارچگی حسی، اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه، صرع و مشكلات گوارشی دارند؛ كه به معنای این است كه این افراد نیازمند سطوح حمایتی مختلفی هستند.
علت اوتیسم چیست؟
دانشمندان تاكنون نتوانسته‌اند علت بروز اختلال طیف اوتیسم را به طور دقیق كشف كنند ولی معتقدند كه احتمالا چند ژن، تركیب با عوامل محیطی، در ایجاد اختلال اوتیسم دخیل باشند. همچنین بعضی مطالعات در افراد اوتیسم، نابهنجاری‌هایی در چند ناحیه مغزی شامل مخچه، آمیگدال (بادامه) و هیپوكامپ را نشان داده‌اند. این یافته‌ها قابل توجه و مهم هستند و نیاز به مطالعه بیشتری دارند.
كدام درمان موثر است؟
در حال حاضر درمان قطعی برای اوتیسم وجود ندارد ولی مداخله سریع و به هنگام (3 تا 5 سالگی) می‌تواند به طور قابل ملاحظه‌ای كیفیت زندگی افراد طیف اوتیسم را بهبود بخشد و بیشترین روش‌های مؤثر، تاكید بر مداخله سریع، مناسب و فشرده است كه شامل كاردرمانی، گفتار درمانی، مداخلات پزشكی و مداخلات روان‌شناسی (بازی درمانی، ABA, PRT، مداخلات شناختی، هنردرمانی و... است. اما نكته مهم این است كه مداخلات باید برای كودك، والدین، همسالان، مراكز آموزشی و... صورت گیرد و ارزیابی و آموزش تیمی و همه‌جانبه ضروری است.
نشانه‌های اختلال طیف اوتیسم چیست؟
اوتیسم دارای سه گروه علامت است. مبتلایان به اوتیسم در تعاملات خود دچار مشكل می‌شوند، در برقراری ارتباط كلامی خوب و مناسب با دیگران ناتوان هستند و رفتارهای كلیشه‌ای در آنها دیده می‌شود.بچه‌های مبتلا به اوتیسم برخلاف بچه‌های دیگر كه در مرحله پیش‌زبانی چیزهای جالب را با انگشت اشاره خود نشان می‌دهند، چنین كاری نمی‌كنند.این بچه‌ها به جلب‌توجه دیگران اهمیتی نمی‌دهند. كودكان اوتیسم رفتارها و روابط هیجانی بین افراد را به‌خوبی درك نمی‌كنند و به‌طور مثال بی‌علت می‌خندند، و بدون این‌كه با موضوع خنده‌داری روبه‌رو شده باشند.
آنها هیجان‌زدگی خود را به شكل خاصی بروز می‌دهند و هنگام خوشحالی حركتی شبیه بال زدن نشان می‌دهند، بالا و پایین می‌پرند یا بر خود می‌لرزند. افراد دارای این اختلال شاید مقاوم باشند، ناسازگار باشند یا بیش از حد فعال. همچنین شاید دچار بیش فعالی، تحریك پذیر یا پرخاشگر باشند.
همچنین برخی رفتارهایی كه می‌تواند در سه سال اول باعث ایجاد شك و تردید در والدین شود به شرح زیر است:
عدم دلبستگی به والدین به‌خصوص مادر
غان و غون نكردن
رفتارهای كلیشه‌ای (مانند: دور خود چرخیدن، بال‌بال زدن، تكان دادن دست جلوی چشم‌ها و ...
بازی كردن بی‌معنی با اسباب‌بازی‌ها
ناتوانی در انجام بازی‌های اجتماعی در سن مشخص
روی پنجه راه رفتن
برقرار نکردن تماس چشمی
علاقه‌مندی به وسایلی كه می‌چرخند ( همانند: ماشین لباسشویی، پنكه، هواكش و...)
عدم تكلم در بازه زمانی طبیعی
بایدتوجه داشت، داشتن علائم بالا به معنای اختلال اوتیسم نیست اما بهتر است در صورتی كه والدین چند نمونه از این رفتارها را در كودكشان مشاهده كردند، به متخصص مراجعه كنند.
شیوع اوتیسم
اختلال طیف اوتیسم در تمامی نقاط دنیا، تمامی سطوح اقتصادی ـ اجتماعی و نیز تمامی گروه‌های نژادی و قومیت‌ها بروز پیدا می‌كند و طبق یك مطالعه، زمینه یابی گسترده‌ای كه سال 2014 در ایالات متحده توسط سازمان كنترل و پیشگیری از بیماری‌ها انجام شده است، شیوع اختلال طیف اوتیسم 5/1 درصد گزارش شده است. این اختلال معمولا در پسران چهار برابر (یک در هر 42 پسر) دختران (یک در هر 189 دختر) بروز می‌كند.
تشخیص اوتیسم:
در صورت مشكوك بودن والدین به رفتار كودك ایده‌آل این است كه یك روانپزشك كودك و نوجوان یا یك روان‌شناس با تجربه در زمینه اختلال اوتیسم كودك را ارزیابی كند.
علائم اوتیسم در چه سنی دیده می‌شود؟
زیر سه سال. نخستین علائم آن را حتی از مدت‌ها قبل یعنی زمانی كه كودك نوزاد شیرخوار است هم می‌توان تا حدودی مشاهده كرد چون این كودكان بر خلاف سایر بچه‌ها هنگام شیر خوردن به چشم‌های و صورت مادرشان نگاه نمی‌كنند و به عبارتی تمایلی به برقراری تماس چشمی ندارند.
با این حال چون نوزادان در ۴۵ روز اول بیشتر ساعات خود را خواب هستند، ابتلا به اوتیسم مشهود نخواهد بود.
امروزه روشی تحت عنوان روش ABA یا تحلیل رفتار كاربردی وجود دارد.
این روش از جمله علمی‌ترین روش‌های موجود در این زمینه است كه به صورت آهسته و گام‌به‌گام آموزش‌هایی به كودكان مبتلا به اوتیسم ارائه می‌دهد و آموزش نهایی را به زیر مجموعه‌هایی تقسیم می‌كنیم و بعد از آموزش كامل هر مرحله به سراغ آموزش بعدی می‌رویم تا در نهایت به آموزش نهایی برسیم.
