احیای شریف، ضرورت ملی
هشت همت خسارت به زیرساخت‌های دانشگاه صنعتی شریف وارد شده و با وجود پیش‌بینی اعتبار برای بازسازی، منابع مالی هنوز به دانشگاه نرسیده است؛ آن‌هم در شرایطی که افزایش نرخ ارز و جهش قیمت تجهیزات سخت‌افزاری، قدرت خرید اعتبار تخصیص‌یافته را به‌شدت کاهش داده است. دکتر مسعود آقامحمد تجریشی، رئیس دانشگاه صنعتی شریف، در گفت‌وگو با جام‌جم نسبت به پیامدهای تداوم این وضعیت هشدار می‌دهد؛ از توقف فعالیت‌های مرتبط با هوش مصنوعی و اختلال در زیرساخت‌های پردازشی و پژوهشی گرفته تا کمبود بودجه تحقیقات، فرسودگی تجهیزات و تضعیف جایگاه علمی دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی‌های جهانی. در این گفت‌وگو، با تجریشی درباره ابعاد خسارت‌ها، موانع بازسازی، چالش‌های تأمین مالی پژوهش و راهکارهای حمایت از دانشگاه‌های اثرگذار کشور به بررسی این مسائل پرداخته‌ایم.
زهرا حامدی | گروه جامعه
سؤالاتم را این‌گونه آغاز می‌کنم، وضعیت فعلی بازسازی و احیای زیرساخت‌های دانشگاه صنعتی شریف چگونه است؟
براساس مصوبه هیات وزیران، دو بانک موظف شده‌اند اعتبار لازم برای خرید تجهیزات آسیب‌دیده دانشگاه صنعتی شریف را از محل اعتبارات مالیاتی تأمین کنند. تفاهم‌نامه‌های مربوط نیز به امضا رسیده و تجهیزات مورد نیاز شناسایی و اعلام شده‌اند. بااین‌حال، آغاز فرآیند خرید به واریز منابع از سوی بانک‌ها به صندوق نوآوری و شکوفایی وابسته است؛ اقدامی که با گذشت حدود یک ماه هنوز انجام نشده و نگرانی دانشگاه را در پی داشته است.
با توجه به کاهش قدرت خرید اعتبار تخصیص‌یافته، آیا برنامه‌ای برای بازنگری و افزایش این اعتبار متناسب با میزان واقعی خسارت و افزایش قیمت تجهیزات وجود دارد؟
مسأله اینجاست که ارزش واقعی این پنج همت، با توجه به افزایش نرخ ارز و قیمت تجهیزات سخت‌افزاری در بازارهای جهانی، به‌شدت کاهش پیدا کرده است. میزان خسارت واردشده به دانشگاه حدود هشت همت برآورد شده، اما رقمی که برای جبران آن به ما اعلام کرده‌اند، پنج همت است. با توجه به تورم داخلی و افزایش قیمت تجهیزات در بازارهای جهانی، به‌ویژه تجهیزات پردازشی و پردازنده‌های گرافیکی، قدرت خرید این اعتبار کاهش یافته است. در نتیجه، اعتباری که قرار بود با آن تجهیزات مورد نیاز دانشگاه را تأمین کنیم، اکنون عملا ارزشی حدود 5/2 تا ۳ همت دارد. به بیان دیگر، با منابعی که در ابتدا برای بازسازی در نظر گرفته شده بود، اکنون حتی نمی‌توانیم بخش قابل توجهی از تجهیزات مورد نیازمان را تهیه کنیم. اگر این روند ادامه پیدا کند، ارزش اعتبارات بازسازی روزبه‌روز کمتر می‌شود و در نهایت ممکن است نتوانیم حتی بخش محدودی از زیرساخت‌های ازدست‌رفته را احیا کنیم.
وضعیت بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده به کجا رسید؟
در بخش ساخت‌وساز، وضعیت بهتر است و مکان بازسازی و منابع مالی اولیه مشخص شده‌اند. دانشگاه همچنین در نظر دارد با مشارکت شرکت‌های فناوری، به‌جای بازسازی ساختمانی یک یا دوطبقه، مجموعه‌ای هشت‌طبقه احداث کند تا علاوه بر بخش‌های دانشگاهی، شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی نیز در آن مستقر شوند. تاکنون دو شرکت برای مشارکت مالیاتی در ساخت این مجموعه و بهره‌برداری ۱۵ساله از آن اعلام آمادگی کرده‌اند.
آسیب به زیرساخت‌های پردازشی و هوش مصنوعی دانشگاه چه تأثیری بر روند فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه گذاشته است؟
پیش از جنگ، زیرساخت پردازشی شریف به حدود ۲۰ دانشگاه دیگر نیز خدمات ارائه می‌کرد، اما با حملات رژیم صهیونی و آمریکایی به دانشگاه، اکنون بخشی از خدمات مورد نیاز را از خارج دانشگاه تأمین می‌کنیم. زیرساخت هوش مصنوعی دانشگاه عملا به‌طور کامل از بین رفته و تاکنون نتوانسته‌ایم آن را احیا کنیم. فعالیت‌های تحقیق و توسعه و بسیاری از کارهای دانشجویی تقریبا به‌طور کامل مختل شده است. در شرایط فعلی، عمدتا خدمات جاری دانشگاه، مانند برگزاری کلاس‌های مجازی و تأمین اینترنت مورد نیاز داخل دانشگاه، برقرار است؛ اما خدمات پردازشی، تحقیق و توسعه و فعالیت‌هایی که پیش‌تر در این حوزه انجام می‌دادیم، تقریبا متوقف شده است.
تاخیر در جبران این آسیب‌ها چه پیامدهایی برای توان علمی، فناورانه و راهبردی کشور به همراه دارد؟
بخش مهمی از تاب‌آوری کشور در برابر تحریم‌ها و بحران‌ها، به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی وابسته است؛ از این‌رو، هدف قرار دادن این مراکز به معنای تضعیف توانمندی‌های راهبردی کشور است. بااین‌حال، همه مسئولان و دانشگاه‌ها به اهمیت این نقش توجه ندارند. درحال‌حاضر، حدود ۲۰ دانشگاه ظرفیت اثرگذاری جدی در حوزه فناوری و حل مسائل کشور را دارند که از میان آنها، حدود ۱۰ دانشگاه سهم عمده‌ای در تولید علم ایفا می‌کنند.
با توجه به محدودیت منابع مالی و زیرساختی، وضعیت رقابت‌پذیری دانشگاه‌های ایران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دانشگاه‌های کشور تلاش می‌کنند با وجود محدودیت‌های مالی، جایگاه علمی خود را حفظ کنند؛ اما رقابت جهانی در این حوزه نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های پژوهشی و جذب استادان توانمند است. برای مثال، کل بودجه آموزش عالی ایران حدود ۷۵۰میلیون دلار است، درحالی‌که بودجه یک دانشگاه در عربستان به حدود ۶۵۰ میلیون دلار می‌رسد. اگرچه دانشگاه‌های ایران با تلاش پژوهشگران دستاوردهای قابل‌توجهی داشته‌اند، اما فرسودگی تجهیزات، کمبود منابع پژوهشی و اختصاص بخش عمده بودجه به هزینه‌های جاری، ادامه این روند را دشوار کرده است. به اعتقاد من، اگر برای رفع این مشکلات اقدام نشود، ممکن است در رتبه‌بندی‌های سال ۲۰۲۷ جایگاه برخی دانشگاه‌های ایران افت کند.
درحال‌حاضر دانشگاه‌های کشور با مشکلات مالی جدی مواجهند و تأمین منابع پژوهشی برای آنها دشوار شده است. برای مثال، بودجه مستقیم پژوهشی دانشگاه صنعتی شریف حدود ۵۰میلیارد تومان است که در مقایسه با نیازهای دانشگاه بسیار ناچیز به حساب می‌آید. اگرچه بخشی از منابع از طریق قراردادهای صنعتی تأمین می‌شود، اما این امکان برای همه رشته‌ها وجود ندارد و حوزه‌هایی مانند شیمی، فیزیک و ریاضی که بر پژوهش‌های بنیادی متمرکزند، با محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند، چراکه کمبود منابع برای تأمین مواد آزمایشگاهی و به‌روزرسانی تجهیزات، فعالیت این دانشکده‌ها را با مشکل مواجه کرده است. از سوی دیگر اکنون بخش عمده بودجه دانشگاه‌ها صرف پرداخت حقوق و هزینه‌های جاری می‌شود، به‌طوری‌که معادل 102 درصد بودجه دانشگاه صنعتی شریف صرف فعالیت‌های جاری دانشگاه و حقوق کارکنان شده است. با این شرایط منابع چندانی برای توسعه زیرساخت‌ها و تحقیق و توسعه باقی نمی‌ماند. علاوه بر آن، آسیب صنایع پایه در جریان جنگ نیز باعث کاهش قراردادهای صنعتی دانشگاه شده و فشار مالی بر فعالیت‌های پژوهشی را افزایش داده است.
دولت و مجلس برای حفظ و ارتقای جایگاه علمی ایران چه سیاست‌ها و اقداماتی را باید در اولویت قرار دهند؟
معتقدم اگر منابع کشور به‌جای توزیع یکسان و پراکنده، به‌صورت هدفمند در اختیار دانشگاه‌های دارای ظرفیت علمی قرار بگیرد، می‌توانیم شاهد شکوفایی جدی در آموزش عالی و فناوری کشور باشیم. عدالت در آموزش عالی به معنای تقسیم یکسان منابع میان ۱۸۰ دانشگاه نیست. چنین رویکردی نه‌تنها به ارتقای کیفیت منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است وضعیت دانشگاه‌های توانمند را نیز به‌تدریج تضعیف کند. ما باید دانشگاه‌هایی را که ظرفیت علمی و پژوهشی بالایی دارند، تقویت کنیم و اجازه ندهیم به‌دلیل کمبود منابع، زیرساخت‌های آنها فرسوده شود و استادان و پژوهشگران انگیزه خود را از دست بدهند. اکنون برای اصلاح این وضعیت دیر نشده است.
براساس مصوبه هیات وزیران، دو بانک موظف شده‌اند اعتبار لازم برای خرید تجهیزات آسیب‌دیده دانشگاه صنعتی شریف را از محل اعتبارات مالیاتی تأمین کنند. تفاهم‌نامه‌های مربوط نیز به امضا رسیده و تجهیزات مورد نیاز شناسایی و اعلام شده‌اند. بااین‌حال، آغاز فرآیند خرید به واریز منابع از سوی بانک‌ها به صندوق نوآوری و شکوفایی وابسته است؛ اقدامی که با گذشت حدود یک ماه هنوز انجام نشده و نگرانی دانشگاه را در پی داشته است.
با توجه به کاهش قدرت خرید اعتبار تخصیص‌یافته، آیا برنامه‌ای برای بازنگری و افزایش این اعتبار متناسب با میزان واقعی خسارت و افزایش قیمت تجهیزات وجود دارد؟
مسأله اینجاست که ارزش واقعی این پنج همت، با توجه به افزایش نرخ ارز و قیمت تجهیزات سخت‌افزاری در بازارهای جهانی، به‌شدت کاهش پیدا کرده است. میزان خسارت واردشده به دانشگاه حدود هشت همت برآورد شده، اما رقمی که برای جبران آن به ما اعلام کرده‌اند، پنج همت است. با توجه به تورم داخلی و افزایش قیمت تجهیزات در بازارهای جهانی، به‌ویژه تجهیزات پردازشی و پردازنده‌های گرافیکی، قدرت خرید این اعتبار کاهش یافته است. در نتیجه، اعتباری که قرار بود با آن تجهیزات مورد نیاز دانشگاه را تأمین کنیم، اکنون عملا ارزشی حدود 5/2 تا ۳ همت دارد. به بیان دیگر، با منابعی که در ابتدا برای بازسازی در نظر گرفته شده بود، اکنون حتی نمی‌توانیم بخش قابل توجهی از تجهیزات مورد نیازمان را تهیه کنیم. اگر این روند ادامه پیدا کند، ارزش اعتبارات بازسازی روزبه‌روز کمتر می‌شود و در نهایت ممکن است نتوانیم حتی بخش محدودی از زیرساخت‌های ازدست‌رفته را احیا کنیم.
وضعیت بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده به کجا رسید؟
در بخش ساخت‌وساز، وضعیت بهتر است و مکان بازسازی و منابع مالی اولیه مشخص شده‌اند. دانشگاه همچنین در نظر دارد با مشارکت شرکت‌های فناوری، به‌جای بازسازی ساختمانی یک یا دوطبقه، مجموعه‌ای هشت‌طبقه احداث کند تا علاوه بر بخش‌های دانشگاهی، شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی نیز در آن مستقر شوند. تاکنون دو شرکت برای مشارکت مالیاتی در ساخت این مجموعه و بهره‌برداری ۱۵ساله از آن اعلام آمادگی کرده‌اند.
آسیب به زیرساخت‌های پردازشی و هوش مصنوعی دانشگاه چه تأثیری بر روند فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه گذاشته است؟
پیش از جنگ، زیرساخت پردازشی شریف به حدود ۲۰ دانشگاه دیگر نیز خدمات ارائه می‌کرد، اما با حملات رژیم صهیونی و آمریکایی به دانشگاه، اکنون بخشی از خدمات مورد نیاز را از خارج دانشگاه تأمین می‌کنیم. زیرساخت هوش مصنوعی دانشگاه عملا به‌طور کامل از بین رفته و تاکنون نتوانسته‌ایم آن را احیا کنیم. فعالیت‌های تحقیق و توسعه و بسیاری از کارهای دانشجویی تقریبا به‌طور کامل مختل شده است. در شرایط فعلی، عمدتا خدمات جاری دانشگاه، مانند برگزاری کلاس‌های مجازی و تأمین اینترنت مورد نیاز داخل دانشگاه، برقرار است؛ اما خدمات پردازشی، تحقیق و توسعه و فعالیت‌هایی که پیش‌تر در این حوزه انجام می‌دادیم، تقریبا متوقف شده است.
تاخیر در جبران این آسیب‌ها چه پیامدهایی برای توان علمی، فناورانه و راهبردی کشور به همراه دارد؟
بخش مهمی از تاب‌آوری کشور در برابر تحریم‌ها و بحران‌ها، به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی وابسته است؛ از این‌رو، هدف قرار دادن این مراکز به معنای تضعیف توانمندی‌های راهبردی کشور است. بااین‌حال، همه مسئولان و دانشگاه‌ها به اهمیت این نقش توجه ندارند. درحال‌حاضر، حدود ۲۰ دانشگاه ظرفیت اثرگذاری جدی در حوزه فناوری و حل مسائل کشور را دارند که از میان آنها، حدود ۱۰ دانشگاه سهم عمده‌ای در تولید علم ایفا می‌کنند.
با توجه به محدودیت منابع مالی و زیرساختی، وضعیت رقابت‌پذیری دانشگاه‌های ایران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دانشگاه‌های کشور تلاش می‌کنند با وجود محدودیت‌های مالی، جایگاه علمی خود را حفظ کنند؛ اما رقابت جهانی در این حوزه نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های پژوهشی و جذب استادان توانمند است. برای مثال، کل بودجه آموزش عالی ایران حدود ۷۵۰میلیون دلار است، درحالی‌که بودجه یک دانشگاه در عربستان به حدود ۶۵۰ میلیون دلار می‌رسد. اگرچه دانشگاه‌های ایران با تلاش پژوهشگران دستاوردهای قابل‌توجهی داشته‌اند، اما فرسودگی تجهیزات، کمبود منابع پژوهشی و اختصاص بخش عمده بودجه به هزینه‌های جاری، ادامه این روند را دشوار کرده است. به اعتقاد من، اگر برای رفع این مشکلات اقدام نشود، ممکن است در رتبه‌بندی‌های سال ۲۰۲۷ جایگاه برخی دانشگاه‌های ایران افت کند.
درحال‌حاضر دانشگاه‌های کشور با مشکلات مالی جدی مواجهند و تأمین منابع پژوهشی برای آنها دشوار شده است. برای مثال، بودجه مستقیم پژوهشی دانشگاه صنعتی شریف حدود ۵۰میلیارد تومان است که در مقایسه با نیازهای دانشگاه بسیار ناچیز به حساب می‌آید. اگرچه بخشی از منابع از طریق قراردادهای صنعتی تأمین می‌شود، اما این امکان برای همه رشته‌ها وجود ندارد و حوزه‌هایی مانند شیمی، فیزیک و ریاضی که بر پژوهش‌های بنیادی متمرکزند، با محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند، چراکه کمبود منابع برای تأمین مواد آزمایشگاهی و به‌روزرسانی تجهیزات، فعالیت این دانشکده‌ها را با مشکل مواجه کرده است. از سوی دیگر اکنون بخش عمده بودجه دانشگاه‌ها صرف پرداخت حقوق و هزینه‌های جاری می‌شود، به‌طوری‌که معادل 102 درصد بودجه دانشگاه صنعتی شریف صرف فعالیت‌های جاری دانشگاه و حقوق کارکنان شده است. با این شرایط منابع چندانی برای توسعه زیرساخت‌ها و تحقیق و توسعه باقی نمی‌ماند. علاوه بر آن، آسیب صنایع پایه در جریان جنگ نیز باعث کاهش قراردادهای صنعتی دانشگاه شده و فشار مالی بر فعالیت‌های پژوهشی را افزایش داده است.
دولت و مجلس برای حفظ و ارتقای جایگاه علمی ایران چه سیاست‌ها و اقداماتی را باید در اولویت قرار دهند؟
معتقدم اگر منابع کشور به‌جای توزیع یکسان و پراکنده، به‌صورت هدفمند در اختیار دانشگاه‌های دارای ظرفیت علمی قرار بگیرد، می‌توانیم شاهد شکوفایی جدی در آموزش عالی و فناوری کشور باشیم. عدالت در آموزش عالی به معنای تقسیم یکسان منابع میان ۱۸۰ دانشگاه نیست. چنین رویکردی نه‌تنها به ارتقای کیفیت منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است وضعیت دانشگاه‌های توانمند را نیز به‌تدریج تضعیف کند. ما باید دانشگاه‌هایی را که ظرفیت علمی و پژوهشی بالایی دارند، تقویت کنیم و اجازه ندهیم به‌دلیل کمبود منابع، زیرساخت‌های آنها فرسوده شود و استادان و پژوهشگران انگیزه خود را از دست بدهند. اکنون برای اصلاح این وضعیت دیر نشده است.
