راه مبارزه با محدودیت‌ها چیست؟
اندروید ایرانی از راه می‌رسد
هفته گذشته وزیر ارتباطات در حساب شبكه اجتماعی خود با انتشار ویدئویی از توسعه اندروید ایرانی به‌عنوان سیستم‌عامل بومی گوشی‌های هوشمند خبر داد. سیستم‌عاملی كه با هدف حمایت از كسب‌وكارهای ایرانی و استارت‌آپ‌های داخلی قرار است عرضه شود تا محدودیت‌هایی كه شركت‌های آمریكایی مانند گوگل و اپل ایجاد می‌كنند، مانع كسب‌وكارهای داخلی نشود. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده كه سال گذشته بارها شاهد حذف یا محدودیت اپ‌های ایرانی در استورهای این دو پلتفرم بوده‌ایم. حالا این سیستم‌عامل قرار است بستری امن برای كاربران ایرانی و كسب‌وكارهای داخلی ایجاد كند تا خطرهای خارجی از این كسب‌وكارها دور شود. اما آیا این سیستم‌عامل پوسته‌ای برای اندروید اصلی خواهد بود یا این‌كه همان اندروید با حذف بعضی از محدودیت‌های گوگل است؟ در این گزارش نگاهی خواهیم انداخت به مسائل مربوط به عرضه این سیستم‌عامل و پیدا كردن پاسخ به سوالات موجود.
آرش جهانگیری
اندروید به اندازه كافی ناامن است
اولین سوال این است كه چرا اندروید ایرانی؟ آذری جهرمی، وزیر ارتباطات در خصوص دلیل انتشار اندروید ایرانی این‌گونه توضیح داده كه این سیستم‌عامل مانند یك جاده یك‌طرفه برای كاربران ایرانی است. جایی كه می‌توانند بدون محدودیت به همه سرویس‌ها و نرم‌افزار‌ها دسترسی داشته باشند، اما دیگر گوگل قادر به دستكاری گوشی كاربران نخواهد بود و نمی‌تواند به‌صورت سلیقه‌ای نرمافزارهای خاصی را از تلفن همراه آنها حذف كند. تا اینجای كار به نظر جذاب می‌آید، اما تاكنون مهم‌ترین نرم‌افزار‌هایی كه توسط گوگل از گوشی‌های هوشمند حذف شده‌اند، پوسته‌های فارسی تلگرام بوده كه وزارت اطلاعات چند‌بار به ناامن بودن آنها اشاره كرده بود و حتی در بیانیه‌ای كه دی ۹۶ منتشر شد، اعلام كرد امنیت این پوسته‌ها را تأیید نمی‌كند.
غیر از اینها، نرم‌افزار فارسی‌زبان شاخص دیگری از سوی گوگل حذف نشده و دیگر اپ‌های ایرانی كه از دسترس كاربران به‌صورت موقت خارج شده بودند، مربوط به شركت اپل و گوشی‌های آیفون بوده است.
حتی اگر دلیل این باشد باز هم به نظر نمی‌رسد راهكار سیستم‌عامل داخلی مناسب باشد، چراكه همین حالا نیز می‌توانید با خاموش كردن گوگل پروتكت سیستم‌عامل اندروید یا روت كردن گوشی خود از این اپ‌ها یا هر اپ حذف شده دیگری از سمت گوگل استفاده كنید، اما مساله این است كه این كار امنیت شما را به‌شدت كاهش می‌دهد.
نكته این است كه سیستم‌عامل اندروید همین حالا هم سیستم‌عامل امنی به حساب نمی‌آید و بالاترین آمار بدافزارها را بین سیستم‌عامل‌ها دارد. حال وقتی قرار باشد سپرهای امنیتی موجود را هم بردارید دیگر سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.
رهایی از محدودیت‌ها؟
نكته دیگری كه در صحبت‌های وزیر ارتباطات قابل توجه است، اشاره به سلیقه‌ای برخورد كردن گوگل با نرمافزارهای موجود در گوشی‌های هوشمند است. آذری جهرمی در خصوص حذف پوسته‌های تلگرام می‌گوید: «آیا گوگل در خصوص بدافزارهایی كه با نصب روی تلفن همراه، تحت عنوان ستاره مربع‌ها و خدمات ارزش افزوده جیب مردم و نیز اطلاعات آنها را هم سرقت می‌كند، همین برخورد را می‌كند؟ سیاست حفاظت از داده‌ها باید همواره مورد احترام باشد و نه سلیقه‌ای.»
این صحبت به این معنا است كه اندروید ایرانی قرار است جلوی فعالیت یكسری نرم‌افزار را بگیرد.
جلوگیری از بدافزارهای ستاره‌مربعی اتفاق بسیار خوبی است و می‌تواند جلوی كلاهبرداری‌های میلیاردی این اپ‌ها را بگیرد، اما تاكنون شاهد فیلتر شدن بعضی از سرویس‌های خارجی از طرف ایران هم بوده‌ایم. همین مساله این شائبه را به وجود می‌آورد كه اندروید ایرانی قرار است راهی برای مسدود كردن این سرویس‌ها هم باشد. فرض كنید شما با سیستم‌عاملی سروكار دارید كه برخی اپ‌ها از جمله شبكه‌های اجتماعی روی آن كار نخواهد كرد.
در پاسخ به این شائبه حمید فتاحی، مدیرعامل شركت ارتباطات زیرساخت می‌گوید اندروید ایرانی هدفی برای محدودیت نصب برنامه‌های خارجی ندارد، بلكه برای حمایت از كسب‌وكارهای داخلی ایجاد شده است.
پتنت، كپی‌رایت و دیگر رفقای بی‌اهمیت
سیستم‌عامل اندروید یك سیستم‌عامل متن‌باز است، به شكلی كه هر توسعه‌دهنده‌ای می‌تواند روی آن كار كند و یك نسخه اختصاصی از آن را توسعه دهد. یكی از دلایلی كه سیستم‌عامل اندروید را ناامن كرده، همین متن‌باز یا اپن‌سورس بودن آن است. همین حالا هم بیشتر شركت‌های تولیدكننده گوشی‌های اندرویدی، یك نسخه اختصاصی شده اندروید را برای كاربران خود توسعه می‌دهند. حتی شركت‌های متفرقه‌ای مانند سیانوژن، اندرویدهای اختصاصی مستقلی برای كاربران تلفن‌های همراه توسعه می‌دهند.
ماجرای اندروید ایرانی هم شبیه همین است؛ یك اندروید اختصاصی برای كاربران ایرانی كه شاید بعضی محدودیت‌های گوگل از روی آن برداشته شده باشد، زبان فارسی كه همین حالا هم روی اندروید هست به آن اضافه شده باشد و شاید حتی چند نرم‌افزار ایرانی پیش‌فرض روی آن.
اما آیا می‌شود نام این سیستم‌عامل را اندروید ایرانی گذاشت؟ پس قوانین كپی‌رایت و پتنت‌هایی كه گوگل برای سیستم‌عامل خود ثبت كرده یا حتی خریده كجا می‌رود؟ این مساله حتی با وجود متن‌باز بودن اندروید هم توی چشم می‌زند. پیش از این شركت‌های دیگری مانند سامسونگ، هوآوی و موزیلا هم برای عرضه سیستم‌عامل اختصاصی تلاش كرده‌اند، اما هیچ كدام از نام‌هایی مانند اندروید سامسونگ، فایرفاكس یا هوآوی استفاده نكرده‌اند. شاید بهتر بود از این تلاش دانشجویان دانشگاه شریف با عنوان «نسخه ایرانی اندروید» یا «توسعه نسخه اختصاصی اندروید برای كاربران ایرانی» یاد می‌شد.
فقط روی گوشی‌های ایرانی؟
آن‌طور كه مدیرعامل شركت جی‌ال‌ایكس، تولیدكننده داخلی گوشی هوشمند گفته این شركت اولین میزبان اندروید ایرانی خواهد بود و قرار است تا شهریور تلفن همراه جدید جی‌ال‌ایكس با نام «آریا مینی» با همكاری وزارت ارتباطات و مجهز به سیستم‌عامل اندروید ایرانی عرضه شود. حمید سعیدی، مدیرعامل جی‌ال‌ایكس مهم‌ترین تفاوت این سیستم‌عامل با اندروید گوگل را در این می‌بیند كه نرم‌افزار‌ها در اندروید ایرانی دیگر تحت سرویس Google Play Services اجرا نمی‌شوند و سرویس داخلی دیگری جایگزین آن شده است. اما این به آن معنا نیست كه اپ‌های گوگل مانند Maps، جیمیل و … در دسترس نخواهند بود و اپ‌های گوگل هم روی اندروید ایرانی قابل دسترس است.
حالا سوال این است كه اندروید ایرانی قرار است فقط روی گوشی‌های ایرانی قابل استفاده باشد؛ آن هم در شرایطی كه به ادعای شركت جی‌ال‌ایكس این شركت هفتمین برند بازار از لحاظ فروش است؟
مشخص است كه عرضه اندروید ایرانی روی گوشی‌های مختلف باید از سمت شركت تولیدكننده صورت بگیرد و درواقع نمایندگی‌های داخلی این شركت‌ها، گوشی‌هایی با سیستم‌عامل اندروید ایرانی را وارد بازار ایران كنند. مساله‌ای كه به نظر می‌رسد چندان امكان‌پذیر نباشد و شركت‌هایی مانند سامسونگ، هوآوی، شیائومی، ال‌جی و… به این راحتی‌ها تن به چنین كاری ندهند.
عاقبت پروژه‌های مشابه و لزوم حمایت و اعتماد مردم و مسؤولان
شاید كمتر كسی به یاد داشته باشد، اما چند سال پیش كه یكی از محبوب‌ترین توزیع‌های سیستم‌عامل لینوكس، یعنی اوبونتو در حال گسترش بین كاربران این سیستم‌عامل بود، گروهی از دانشجویان دانشگاه شریف، یك توزیع ایرانی از این سیستم‌عامل را با نام لینوكس شریف توسعه دادند. اوبونتو هنوز هم محبوب‌ترین توزیع اندروید است، اما دیگر خبری از آن سیستم‌عامل ایرانی نیست. این سرنوشتی است كه برای بیشتر پروژه‌های داخلی رقم می‌خورد. از شبكه‌های اجتماعی مانند فیس‌نما، موتورهای جست‌وجوی داخلی تا پیام‌رسان‌هایی كه یكی پس از دیگری عرضه شدند. شاید بتوان گفت این تلاش‌ها در جهت افزایش سطح علمی و فناوری كشور است، اما تا امروز در بیشتر پروژه‌های شكست‌خورده، نوآوری خاصی اتفاق نیفتاده است. مثال بارز این ماجرا پوسته‌های ایرانی پیام‌رسان تلگرام بوده‌اند. طلاگرام،هات‌گرام و برادران دیگرشان كه با وجود بودجه‌های قابل توجه، بدون هیچ دستاوردی به پایان خط رسیدند و تعطیل شدند. امیر ناظمی، معاون وزیر ارتباطات در مورد بازار هدف سیستم‌عامل اندروید ایرانی از عددی بین 5/0 تا ۸ درصد بازار اندروید ایران یاد می‌كند؛ میزانی كه خوشبینانه یا بدبینانه‌اش نمی‌تواند دردی از كسب‌وكارهای ایرانی دوا كند. به نظر می‌رسد حمایت قوی و همه‌جانبه مسؤولان و اعتماد گسترده کاربران بتواند در این زمینه راهگشا باشد.
اولین سوال این است كه چرا اندروید ایرانی؟ آذری جهرمی، وزیر ارتباطات در خصوص دلیل انتشار اندروید ایرانی این‌گونه توضیح داده كه این سیستم‌عامل مانند یك جاده یك‌طرفه برای كاربران ایرانی است. جایی كه می‌توانند بدون محدودیت به همه سرویس‌ها و نرم‌افزار‌ها دسترسی داشته باشند، اما دیگر گوگل قادر به دستكاری گوشی كاربران نخواهد بود و نمی‌تواند به‌صورت سلیقه‌ای نرمافزارهای خاصی را از تلفن همراه آنها حذف كند. تا اینجای كار به نظر جذاب می‌آید، اما تاكنون مهم‌ترین نرم‌افزار‌هایی كه توسط گوگل از گوشی‌های هوشمند حذف شده‌اند، پوسته‌های فارسی تلگرام بوده كه وزارت اطلاعات چند‌بار به ناامن بودن آنها اشاره كرده بود و حتی در بیانیه‌ای كه دی ۹۶ منتشر شد، اعلام كرد امنیت این پوسته‌ها را تأیید نمی‌كند.
غیر از اینها، نرم‌افزار فارسی‌زبان شاخص دیگری از سوی گوگل حذف نشده و دیگر اپ‌های ایرانی كه از دسترس كاربران به‌صورت موقت خارج شده بودند، مربوط به شركت اپل و گوشی‌های آیفون بوده است.
حتی اگر دلیل این باشد باز هم به نظر نمی‌رسد راهكار سیستم‌عامل داخلی مناسب باشد، چراكه همین حالا نیز می‌توانید با خاموش كردن گوگل پروتكت سیستم‌عامل اندروید یا روت كردن گوشی خود از این اپ‌ها یا هر اپ حذف شده دیگری از سمت گوگل استفاده كنید، اما مساله این است كه این كار امنیت شما را به‌شدت كاهش می‌دهد.
نكته این است كه سیستم‌عامل اندروید همین حالا هم سیستم‌عامل امنی به حساب نمی‌آید و بالاترین آمار بدافزارها را بین سیستم‌عامل‌ها دارد. حال وقتی قرار باشد سپرهای امنیتی موجود را هم بردارید دیگر سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.
رهایی از محدودیت‌ها؟
نكته دیگری كه در صحبت‌های وزیر ارتباطات قابل توجه است، اشاره به سلیقه‌ای برخورد كردن گوگل با نرمافزارهای موجود در گوشی‌های هوشمند است. آذری جهرمی در خصوص حذف پوسته‌های تلگرام می‌گوید: «آیا گوگل در خصوص بدافزارهایی كه با نصب روی تلفن همراه، تحت عنوان ستاره مربع‌ها و خدمات ارزش افزوده جیب مردم و نیز اطلاعات آنها را هم سرقت می‌كند، همین برخورد را می‌كند؟ سیاست حفاظت از داده‌ها باید همواره مورد احترام باشد و نه سلیقه‌ای.»
این صحبت به این معنا است كه اندروید ایرانی قرار است جلوی فعالیت یكسری نرم‌افزار را بگیرد.
جلوگیری از بدافزارهای ستاره‌مربعی اتفاق بسیار خوبی است و می‌تواند جلوی كلاهبرداری‌های میلیاردی این اپ‌ها را بگیرد، اما تاكنون شاهد فیلتر شدن بعضی از سرویس‌های خارجی از طرف ایران هم بوده‌ایم. همین مساله این شائبه را به وجود می‌آورد كه اندروید ایرانی قرار است راهی برای مسدود كردن این سرویس‌ها هم باشد. فرض كنید شما با سیستم‌عاملی سروكار دارید كه برخی اپ‌ها از جمله شبكه‌های اجتماعی روی آن كار نخواهد كرد.
در پاسخ به این شائبه حمید فتاحی، مدیرعامل شركت ارتباطات زیرساخت می‌گوید اندروید ایرانی هدفی برای محدودیت نصب برنامه‌های خارجی ندارد، بلكه برای حمایت از كسب‌وكارهای داخلی ایجاد شده است.
پتنت، كپی‌رایت و دیگر رفقای بی‌اهمیت
سیستم‌عامل اندروید یك سیستم‌عامل متن‌باز است، به شكلی كه هر توسعه‌دهنده‌ای می‌تواند روی آن كار كند و یك نسخه اختصاصی از آن را توسعه دهد. یكی از دلایلی كه سیستم‌عامل اندروید را ناامن كرده، همین متن‌باز یا اپن‌سورس بودن آن است. همین حالا هم بیشتر شركت‌های تولیدكننده گوشی‌های اندرویدی، یك نسخه اختصاصی شده اندروید را برای كاربران خود توسعه می‌دهند. حتی شركت‌های متفرقه‌ای مانند سیانوژن، اندرویدهای اختصاصی مستقلی برای كاربران تلفن‌های همراه توسعه می‌دهند.
ماجرای اندروید ایرانی هم شبیه همین است؛ یك اندروید اختصاصی برای كاربران ایرانی كه شاید بعضی محدودیت‌های گوگل از روی آن برداشته شده باشد، زبان فارسی كه همین حالا هم روی اندروید هست به آن اضافه شده باشد و شاید حتی چند نرم‌افزار ایرانی پیش‌فرض روی آن.
اما آیا می‌شود نام این سیستم‌عامل را اندروید ایرانی گذاشت؟ پس قوانین كپی‌رایت و پتنت‌هایی كه گوگل برای سیستم‌عامل خود ثبت كرده یا حتی خریده كجا می‌رود؟ این مساله حتی با وجود متن‌باز بودن اندروید هم توی چشم می‌زند. پیش از این شركت‌های دیگری مانند سامسونگ، هوآوی و موزیلا هم برای عرضه سیستم‌عامل اختصاصی تلاش كرده‌اند، اما هیچ كدام از نام‌هایی مانند اندروید سامسونگ، فایرفاكس یا هوآوی استفاده نكرده‌اند. شاید بهتر بود از این تلاش دانشجویان دانشگاه شریف با عنوان «نسخه ایرانی اندروید» یا «توسعه نسخه اختصاصی اندروید برای كاربران ایرانی» یاد می‌شد.
فقط روی گوشی‌های ایرانی؟
آن‌طور كه مدیرعامل شركت جی‌ال‌ایكس، تولیدكننده داخلی گوشی هوشمند گفته این شركت اولین میزبان اندروید ایرانی خواهد بود و قرار است تا شهریور تلفن همراه جدید جی‌ال‌ایكس با نام «آریا مینی» با همكاری وزارت ارتباطات و مجهز به سیستم‌عامل اندروید ایرانی عرضه شود. حمید سعیدی، مدیرعامل جی‌ال‌ایكس مهم‌ترین تفاوت این سیستم‌عامل با اندروید گوگل را در این می‌بیند كه نرم‌افزار‌ها در اندروید ایرانی دیگر تحت سرویس Google Play Services اجرا نمی‌شوند و سرویس داخلی دیگری جایگزین آن شده است. اما این به آن معنا نیست كه اپ‌های گوگل مانند Maps، جیمیل و … در دسترس نخواهند بود و اپ‌های گوگل هم روی اندروید ایرانی قابل دسترس است.
حالا سوال این است كه اندروید ایرانی قرار است فقط روی گوشی‌های ایرانی قابل استفاده باشد؛ آن هم در شرایطی كه به ادعای شركت جی‌ال‌ایكس این شركت هفتمین برند بازار از لحاظ فروش است؟
مشخص است كه عرضه اندروید ایرانی روی گوشی‌های مختلف باید از سمت شركت تولیدكننده صورت بگیرد و درواقع نمایندگی‌های داخلی این شركت‌ها، گوشی‌هایی با سیستم‌عامل اندروید ایرانی را وارد بازار ایران كنند. مساله‌ای كه به نظر می‌رسد چندان امكان‌پذیر نباشد و شركت‌هایی مانند سامسونگ، هوآوی، شیائومی، ال‌جی و… به این راحتی‌ها تن به چنین كاری ندهند.
عاقبت پروژه‌های مشابه و لزوم حمایت و اعتماد مردم و مسؤولان
شاید كمتر كسی به یاد داشته باشد، اما چند سال پیش كه یكی از محبوب‌ترین توزیع‌های سیستم‌عامل لینوكس، یعنی اوبونتو در حال گسترش بین كاربران این سیستم‌عامل بود، گروهی از دانشجویان دانشگاه شریف، یك توزیع ایرانی از این سیستم‌عامل را با نام لینوكس شریف توسعه دادند. اوبونتو هنوز هم محبوب‌ترین توزیع اندروید است، اما دیگر خبری از آن سیستم‌عامل ایرانی نیست. این سرنوشتی است كه برای بیشتر پروژه‌های داخلی رقم می‌خورد. از شبكه‌های اجتماعی مانند فیس‌نما، موتورهای جست‌وجوی داخلی تا پیام‌رسان‌هایی كه یكی پس از دیگری عرضه شدند. شاید بتوان گفت این تلاش‌ها در جهت افزایش سطح علمی و فناوری كشور است، اما تا امروز در بیشتر پروژه‌های شكست‌خورده، نوآوری خاصی اتفاق نیفتاده است. مثال بارز این ماجرا پوسته‌های ایرانی پیام‌رسان تلگرام بوده‌اند. طلاگرام،هات‌گرام و برادران دیگرشان كه با وجود بودجه‌های قابل توجه، بدون هیچ دستاوردی به پایان خط رسیدند و تعطیل شدند. امیر ناظمی، معاون وزیر ارتباطات در مورد بازار هدف سیستم‌عامل اندروید ایرانی از عددی بین 5/0 تا ۸ درصد بازار اندروید ایران یاد می‌كند؛ میزانی كه خوشبینانه یا بدبینانه‌اش نمی‌تواند دردی از كسب‌وكارهای ایرانی دوا كند. به نظر می‌رسد حمایت قوی و همه‌جانبه مسؤولان و اعتماد گسترده کاربران بتواند در این زمینه راهگشا باشد.
