مروری بر كتاب‌هایی كه از كتاب‌ها سخن می‌گویند
حدیث دلبـــران!
كتاب‌ها برای كسانی كه با آنها انس و الفت دارند مساله‌ای تمام نشدنی محسوب می‌شوند. ساده اگر بخواهیم حرف بزنیم هیچ‌وقت ماجرای كتاب‌ها برای عاشقان آنها تمامی ندارد و همیشه حرفی هست كه درباره یك كتاب زده شود و مجلس یك كتاب‌باز را با آن گرم كرد و مایه خوشی خاطر او را فراهم آورد. كتاب‌بازها به سختی می‌توانند از كتاب‌ها دل بكنند و همین كه كتاب می‌بینند دست و پایشان شل می‌شود و آب از لب و دهانشان سرازیر شده و گاهی توانایی مقاومت خود را در برابر این یاران دانا از دست می‌دهند. اصلا كتاب‌بازی قواعدی دارد كه حتی میان كتاب‌بازها نیز اختلاف ایجاد می‌كند و گاهی پیش می‌آید یك كتاب‌باز، دیگری را به دلیل رفتارهای غیرمنطقی (از نظر خودش) به رسمیت نمی‌شناسد. به بهانه خواندن و دغدغه‌های كتابی سراغ كتاب‌هایی رفته‌ایم كه در آنها كتاب یا كتابخانه و ... محوریت داشته است. به عبارتی به قدری این عشق و علاقه به كتاب‌ها شدت داشته كه نویسندگانی مانند اومبرتو اكو در اثری كه قرار است به نقد سنت‌های حاكم بر جامعه بپردازد هم كتابخانه‌ای رازآلود تدارك دیده كه در آن دست به كتاب‌بازی و معاشقه با كتاب‌ها بزند. جنون كتاب‌بازی در مواردی به قدری پیشرفته و وسیع می‌شود كه باور آن كار آسانی نیست. زیرا می‌بینیم فرد كتاب‌باز تمایلاتی از جنس گردآوری چاپ اول‌ها یا ... پیدا می‌كند كه دیگر صورت و ظاهر كتاب برایش معنا پیدا كرده و دیگر متن از میان برخاسته و حواشی پررنگ شده است. در این گزارش، سراغ تعدادی از آثاری كه شخصیت‌ها یا قصه حول ماجرای كتاب شكل گرفته رفته‌ایم و البته فقط نمونه‌های خارجی را معرفی كرده‌ایم. هرچند نمونه‌های خوب ایرانی نظیر«بی‌كتابی» را در شماره قبل که مربوط به مشروطه بود معرفی كردیم.
علی احمدیه
اومبرتو اكو را نمی‌توان توصیف كرد. حرف زدن از آثار داستانی او كار دشواری است. در این داستان او جدا از نقد ساختار حاكم بر جامعه در دوره‌ای از تاریخ كه كلیسا نقش جدی در آن داشته قصه‌ای معمایی و پلیسی طرح می‌كند و از این طریق خواننده را با خود همراه می‌كند تا پا در یك ماجراجویی قرون وسطایی بگذارد. راه مخفی كتابخانه مرموز موجود در داستان در دستان یك كشیش پیر و نابیناست و اكو با چیره‌دستی فضایی وهم‌آلود كه ویژه آن برهه تاریخی است، خلق می‌كند تا خواننده‌اش را با خود همراه كند. این داستان راوی عادات عجیب حاكم بر كتابخانه یك كلیسای قدیمی است كه می‌تواند ریشه در همان عادات كتاب‌بازها داشته باشد. قوانینی كه سفت و سخت اجرا می‌شود و در بخشی شاهد هزارتوی كتابخانه هستیم كه نفس در سینه خواننده حبس می‌كند.
كتابفروشی ۲۴ ساعته آقای پنامبرا
كار كردن در كتابفروشی یكی از آرزوهای هر انسان كتاب‌بازی است یا این‌كه فروختن كتاب را به‌عنوان یك شغلی جذاب در نظر دارند كه البته حتما می‌تواند شغل جذاب و متفاوتی باشد، اما تا وقتی تبدیل به شغل افراد نشده باشد. حالا در این رمان با كلِی جانون همراه می‌شویم و قدم در یك كتابفروشی ۲۴ ساعته می‌گذاریم. كتابفروشی‌ای كه كلی را مشكوك می‌كند و تصمیم می‌گیرد رفتارهای مشتری‌های خاص آن را زیرنظر بگیرد تا پرده از راز این فروشگاه شبانه‌روزی كتاب بردارد . خواننده در این داستان به‌واسطه هیجان موجود در متن به اجبار پا در كتابفروشی می‌گذارد، ولی دیگر دلش نمی‌خواهد از آن خارج شود. اسراری در یك كتابفروشی هست كه همه در صدد پوشاندن آن هستند. این شما را كنجكاو می‌كند تا سر از كار كتابفروشی كه به واسطه كتاب‌ها محیطی مرموز به‌شمار می‌رود، در بیاورید. رمانی كه رابین اسلوان نوشته و می‌تواند شما را در كشف راز دیوارهای كتابفروشی آقای پنامبرا شریك كند.
تنهایی پرهیاهو
شخصیتی را تصور كنید كه كارش خمیر كردن كتاب‌هاست. فردی كه كتاب‌های با ارزش را با خود به خانه می‌برد. كسی كه ۳۵ سال شغلش همین بوده و با كتاب‌ها دمخور بوده است. او مانند دانشنامه‌ای عظیم ذهن و زبانش مملو از كتاب‌هاست ولی با ورود فناوری (نگرانی اغلب كتاب‌بازها) شغلش از او گرفته می‌شود تا یك ماشین، كار او را انجام دهد و دست او از كتاب‌ها كوتاه می‌شود. در این كتاب هم شاهد یك شخصیت كتاب‌باز هستیم كه زیست و زندگی عجیبی دارد و همین سبب جذاب شدن قصه آن شده است. كتابی كه به عنوان یكی از پرفروش‌ترین و مشهورترین كتاب‌ها از ادبیات چك در ایران مطرح است. بهومیل هرابال در این اثر كوشش كرده روایتی از زندگی و ارتباط با كتاب‌ها را برای خواننده‌اش طرح كند و او را به هزارتوی زندگی شخصیتش ببرد.
اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری
این داستان را باید یكی از آثار فنی و به‌شدت متفاوت میان آثار داستانی نام برد. اثری كه در آن شاهد قصه‌های تو در تو
هستیم و خواننده اگر دقت كافی و لازم برای خواندن اثر به‌خرج ندهد ممكن است نخ اتفاقات را از دست بدهد. اثری كه زمان در آن معنای خود را از دست می‌دهد و روایت در بی‌زمانی جریان پیدا می‌كند و این دلیلی می‌شود بر این‌كه خواننده ارتباط درستی با اثر برقرار نكند. اما با این حال دریافت‌هایی كه از این اثر ایتالو كالوینو می‌توان داشت به ویژه كه قصه یك كتاب ناتمام در آن مطرح است خواننده را ترغیب می‌كند از همان فصل اول دل به كتاب بدهد تا بتواند ارتباط بهتری برقرار كند. روایتی كه با محوریت سرگشتگی انسان می‌خواهد تصویری از روشنفكری قرن بیستم را به خواننده نشان دهد. این اثر شامل 12 فصل و ده داستان نیمه‌تمام اسـت. در 12 بخش این كتاب، خواننده كتاب از دیدگاه دوم‌شخص با خواننده مردی آشنا می‌شود كـه در حال خوانش كتاب «اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری» است. مرد بعد از اتمام فصل اول متوجه می‌شود فصل خوانده‌شده، تا انتهای كتاب به كرات تكرار شده است. مرد كتاب را پیش كتابفروش می‌برد و آنجا بـا خواننده زن و مشكل مشتركشان روبه‌رو می‌شود. این دو در پی كنكاش‌ها درمی‌یابند، كتابی را كه خوانده‌اند، نوشته كالوینو نیست. آنان كه علاقه‌مند به ماجرای كتاب شده‌اند، تصمیم می‌گیرند ادامه كتاب را بیابند و آن را بخوانند.
ضد سنت بوو
مارسل پروست، خالق بزرگ‌ترین رمان جهان نیز در آثارش این عشق و علاقه به كتاب را در شخصیت‌های داستان‌ها و كتاب‌هایش قرار داده و در واقع آنها را افرادی كتاب‌باز معرفی كرده است. در رمان بزرگ «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» راوی داستان دارای چنین ویژگی‌هایی است و خواننده خود را در مواجهه با این شخصیت مقایسه می‌كند، اما در كتاب «ضد سَنت بوو» می‌خواهد به خوانندگان نشان دهد چگونه باید كتاب بخوانند. بهره بردن از لذت مطالعه اتفاقی است كه در این كتاب پروست به آن دامن می‌زند و تلاش دارد آن را به خواننده اثرش نشان دهد. عشق، اضطراب جدایی، گذشته، مطالعه و نیز معنای هنر و ادبیات از جمله مفاهیم اصلی كتاب هستند كه پروست در این كتاب به آنها اشاراتی كرده است.
