مروری بر کتاب روزنامه سقفی همشاگردی
طنزهای ورپریده
نفیسه‌سادات موسوی شاعر
برخلاف آنچه به ظاهر در بازار نشر كتاب به عنوان طنز كودك معرفی و منتشر می‌شود، كتاب‌های طنز كودكان و نوجوانان بسیار كم تعداد هستند. اما فرهاد حسن‌زاده از جمله نویسندگان موفق این عرصه است كه با تعریف آثار فراوان و ممتاز توانسته خود را به عنوان چهره‌ای مطرح در ادبیات كودك و نوجوان بشناساند. یكی از موفق‌ترین آثار حسن‌زاده در این زمینه «روزنامه سقفی همشاگردی» است كه خود نامش هم تقلیدی طنزگونه از واژه روزنامه دیواری است. این كتاب سه جلدی دربردارنده نوشته‌های طنز است كه پیشتر در كیهان‌بچه‌ها به چاپ می‌رسیده و یك جلد آن به عنوان لطیفه‌های ورپریده منتشر شده و به نوعی طنز مطبوعاتی كودكان و نوجوانان به شمار می‌رود.
این مجموعه تقلیدی طنزآمیز از مطبوعات جدی بزرگسالان است. شخصیت‌های كودك و نوجوان در قالب هیات تحریریه روزنامه به بیان طنزآمیز مسائل روزمره كودكان و نوجوانان در جامعه می‌پردازند و دارای قسمت‌هایی چون سرمقاله، گزارش، نقد، مصاحبه، داستان و شعر است.
ورپریده (سردبیر)، خیر ندیده (خواهر بر پریده) ملخ الشعرا (ملك الشعرا)، عمه مربا و خاله فندق اعضای تحریریه این روزنامه هستند كه همگی شخصیت‌های كمیك و دوست‌داشتنی‌ای دارند.
البته حسن‌زاده تلاش چندانی برای شخصیت‌پردازی طنزگونه اینها نكرده است، ولی لحن صمیمی و زبان محاوره و ساده این شخصیت‌ها به همراه شوخ‌طبعی‌هایی كه در نوشته‌های خود به كار می‌برند تا حد زیادی به برقراری ارتباط با مخاطبان كودك و نوجوان كمك كرده است.
احتمالا مطلوب‌ترین طنز برای مخاطب كودك و نوجوان، طنز موقعیت است؛ اما در روزنامه سقفی همشاگردی طنز كلامی بیشتر به چشم می‌آید. این نقطه ضعفی برای حسن‌زاده به حساب نمی‌آید، زیرا همان‌طور كه پیشتر اشاره شد این اثر طنزی مطبوعاتی است و بیشتر به سوی بازی‌های زبانی و طنزهای كلامی گرایش دارد.
طنزپردازی برای كودكان نسبت به طنزپردازی برای بزرگسالان بسیار دشوارتر است و اصولی دارد كه طنزپردازان این عرصه را در محدودیت قرار می‌دهد: زیرا اولا دایره واژگان كودك و نوجوان بیش از آن‌كه وابسته به دانش فردی‌اش باشد وابسته به آموزه‌های كتاب درسی و بخش‌های مربوط به كودك و نوجوان در رسانه‌هاست و طنزنویس نمی‌تواند بیش از اندازه ذهن او را به جملات و اصطلاحات دوپهلو و مبهم ارجاع دهد. در ثانی محاوره چنان‌كه در بزرگسالان قانونمند و چارچوب‌دار است در بین نوجوانان نیست و به شكل ساده آن یعنی الفاظ و اصطلاحات رایج كوچه‌بازاری و حتی من‌درآوردی بین نوجوانان كاربرد دارد. ثالثا طنزنویس نوجوان به دلیل جایگاه خاص یك نوجوان در خانواده و مسائل مربوط به بحران‌های سنی و اجتماعی او لازم است از واژگان گزینش‌شده استفاده كند.
عده‌ای هم ادبیات كودك و نوجوان را ادبیاتی دارای اهداف تربیتی و اخلاقی تعریف می‌كنند و معیارهای زیبایی‌شناسی را در آن به طور محدودی می‌پذیرند.
یكی از شوخی‌های كلامی پركاربرد در روزنامه سقفی همشاگردی «لطیفه» است و بسیاری از طنز‌آفرینی‌های حسن‌زاده حول این محور می‌چرخد. خود این مساله نشان‌دهنده توجه او به ذائقه كودك و نوجوان امروزی است، كه هم مخاطب چندان باحوصله‌ای نیست و هم طبعش طنزهای چندلایه و نیازمند تعامل را ترجیح نمی‌دهد و بیشتر تمایل به طنزهای شادی‌آفرین و صریح دارد.
درك لذت بسیاری از این لطیفه‌ها نیازمند نگاه كردن از زاویه دید كودك و نوجوان است و هنر حسن‌زاده هم در لطیفه‌ها به همین نكته باز‌می‌گردد كه با استفاده از پس‌زمینه جهان كودك و نوجوان موضوعاتی را از محیط خانه، مدرسه، روابط كودكی، بازی‌ها و آرمان‌های كودكانه انتخاب می‌كند و از دیدگاه كودكان لطیفه را طرح می‌كند: «در علم هندسه خط‌ها به چند دسته تقسیم می‌شوند: راست، شكسته، منحنی و موازی. اما در پیرامون ما خط‌های دیگری هم وجود دارد كه ما از آنها بی‌اطلاع نیستیم؛ مثلا خط ویژه، خط آب، خط گاز و انواع خطوط شركت واحد. حالا بگذریم از خط خرچنگ قورباغه بعضی از همشاگردی‌ها» یا پدرم می‌گوید: «پولش مثل چرك كف‌دست می‌ماند ولی نمی‌دانیم چرا چرك‌هایش را نمی‌دهد به ما كه لواشك و تخمه بخریم !»
یكی دیگر از شوخی‌های پر استفاده در این مجموعه نقیضه‌ها هستند. نوعی نوشتار تقلیدی كه یك مدل شناخته شده را الگو و پایه كار خود قرار می‌دهند و عناصر آن را در هم می‌ریزند. در حقیقت تمام اثر روزنامه سقفی همشاگردی نوعی نقیضه بر مطبوعات جدی بزرگسال به شمار می‌رود؛ اما به طور جزئی هم شاهد انواع نقیضه‌ها در این مجموعه هستیم:
«روزها فكر من این است و همه شب سخنم
كه چرا پسته و فندق به دندان شكنم
پسته خوب است، ولی حیف درش چون چمدان
بسته است و نتوان پوست ز مغزش بكنم»
البته در جاهای مختلف این مجموعه شاهد انواع دیگری از تكنیك‌های طنزنویسی مانند شعر مهمل [اتل متل توتوله/ نه مونده چای تو قوری/ نه آب مونده تو لوله/ برادرم اصغری/ كمی شبیه غوله....]، كاریكلماتور [آن كس كه ریاضی بخواند هرگز هشتش گرو نه نمی‌شود]، جان بخشی به اشیا، اقرار زاویه دیدخلاقانه، كنایه، قیاس و غیره هم هستیم كه هر كدام به بهترین وجه به كار رفته‌اند.
همین استفاده حسن‌زاده از طیف گسترده‌ای از تكنیك‌های آفرینش طنز است كه هم در انتقال پیامش به مخاطب موثر بوده و هم آثار او را شاخص و ماندگار كرده‌اند.
این مجموعه تقلیدی طنزآمیز از مطبوعات جدی بزرگسالان است. شخصیت‌های كودك و نوجوان در قالب هیات تحریریه روزنامه به بیان طنزآمیز مسائل روزمره كودكان و نوجوانان در جامعه می‌پردازند و دارای قسمت‌هایی چون سرمقاله، گزارش، نقد، مصاحبه، داستان و شعر است.
ورپریده (سردبیر)، خیر ندیده (خواهر بر پریده) ملخ الشعرا (ملك الشعرا)، عمه مربا و خاله فندق اعضای تحریریه این روزنامه هستند كه همگی شخصیت‌های كمیك و دوست‌داشتنی‌ای دارند.
البته حسن‌زاده تلاش چندانی برای شخصیت‌پردازی طنزگونه اینها نكرده است، ولی لحن صمیمی و زبان محاوره و ساده این شخصیت‌ها به همراه شوخ‌طبعی‌هایی كه در نوشته‌های خود به كار می‌برند تا حد زیادی به برقراری ارتباط با مخاطبان كودك و نوجوان كمك كرده است.
احتمالا مطلوب‌ترین طنز برای مخاطب كودك و نوجوان، طنز موقعیت است؛ اما در روزنامه سقفی همشاگردی طنز كلامی بیشتر به چشم می‌آید. این نقطه ضعفی برای حسن‌زاده به حساب نمی‌آید، زیرا همان‌طور كه پیشتر اشاره شد این اثر طنزی مطبوعاتی است و بیشتر به سوی بازی‌های زبانی و طنزهای كلامی گرایش دارد.
طنزپردازی برای كودكان نسبت به طنزپردازی برای بزرگسالان بسیار دشوارتر است و اصولی دارد كه طنزپردازان این عرصه را در محدودیت قرار می‌دهد: زیرا اولا دایره واژگان كودك و نوجوان بیش از آن‌كه وابسته به دانش فردی‌اش باشد وابسته به آموزه‌های كتاب درسی و بخش‌های مربوط به كودك و نوجوان در رسانه‌هاست و طنزنویس نمی‌تواند بیش از اندازه ذهن او را به جملات و اصطلاحات دوپهلو و مبهم ارجاع دهد. در ثانی محاوره چنان‌كه در بزرگسالان قانونمند و چارچوب‌دار است در بین نوجوانان نیست و به شكل ساده آن یعنی الفاظ و اصطلاحات رایج كوچه‌بازاری و حتی من‌درآوردی بین نوجوانان كاربرد دارد. ثالثا طنزنویس نوجوان به دلیل جایگاه خاص یك نوجوان در خانواده و مسائل مربوط به بحران‌های سنی و اجتماعی او لازم است از واژگان گزینش‌شده استفاده كند.
عده‌ای هم ادبیات كودك و نوجوان را ادبیاتی دارای اهداف تربیتی و اخلاقی تعریف می‌كنند و معیارهای زیبایی‌شناسی را در آن به طور محدودی می‌پذیرند.
یكی از شوخی‌های كلامی پركاربرد در روزنامه سقفی همشاگردی «لطیفه» است و بسیاری از طنز‌آفرینی‌های حسن‌زاده حول این محور می‌چرخد. خود این مساله نشان‌دهنده توجه او به ذائقه كودك و نوجوان امروزی است، كه هم مخاطب چندان باحوصله‌ای نیست و هم طبعش طنزهای چندلایه و نیازمند تعامل را ترجیح نمی‌دهد و بیشتر تمایل به طنزهای شادی‌آفرین و صریح دارد.
درك لذت بسیاری از این لطیفه‌ها نیازمند نگاه كردن از زاویه دید كودك و نوجوان است و هنر حسن‌زاده هم در لطیفه‌ها به همین نكته باز‌می‌گردد كه با استفاده از پس‌زمینه جهان كودك و نوجوان موضوعاتی را از محیط خانه، مدرسه، روابط كودكی، بازی‌ها و آرمان‌های كودكانه انتخاب می‌كند و از دیدگاه كودكان لطیفه را طرح می‌كند: «در علم هندسه خط‌ها به چند دسته تقسیم می‌شوند: راست، شكسته، منحنی و موازی. اما در پیرامون ما خط‌های دیگری هم وجود دارد كه ما از آنها بی‌اطلاع نیستیم؛ مثلا خط ویژه، خط آب، خط گاز و انواع خطوط شركت واحد. حالا بگذریم از خط خرچنگ قورباغه بعضی از همشاگردی‌ها» یا پدرم می‌گوید: «پولش مثل چرك كف‌دست می‌ماند ولی نمی‌دانیم چرا چرك‌هایش را نمی‌دهد به ما كه لواشك و تخمه بخریم !»
یكی دیگر از شوخی‌های پر استفاده در این مجموعه نقیضه‌ها هستند. نوعی نوشتار تقلیدی كه یك مدل شناخته شده را الگو و پایه كار خود قرار می‌دهند و عناصر آن را در هم می‌ریزند. در حقیقت تمام اثر روزنامه سقفی همشاگردی نوعی نقیضه بر مطبوعات جدی بزرگسال به شمار می‌رود؛ اما به طور جزئی هم شاهد انواع نقیضه‌ها در این مجموعه هستیم:
«روزها فكر من این است و همه شب سخنم
كه چرا پسته و فندق به دندان شكنم
پسته خوب است، ولی حیف درش چون چمدان
بسته است و نتوان پوست ز مغزش بكنم»
البته در جاهای مختلف این مجموعه شاهد انواع دیگری از تكنیك‌های طنزنویسی مانند شعر مهمل [اتل متل توتوله/ نه مونده چای تو قوری/ نه آب مونده تو لوله/ برادرم اصغری/ كمی شبیه غوله....]، كاریكلماتور [آن كس كه ریاضی بخواند هرگز هشتش گرو نه نمی‌شود]، جان بخشی به اشیا، اقرار زاویه دیدخلاقانه، كنایه، قیاس و غیره هم هستیم كه هر كدام به بهترین وجه به كار رفته‌اند.
همین استفاده حسن‌زاده از طیف گسترده‌ای از تكنیك‌های آفرینش طنز است كه هم در انتقال پیامش به مخاطب موثر بوده و هم آثار او را شاخص و ماندگار كرده‌اند.
