مصـــــــلحِ ناصـــــــالح
آزاده جهان احمدی / مدرس دانشگاه
سال 80 دانشجوی ترم یك دانشگاه بودم. روبه‌روی در اصلی دانشگاه اصفهان یك دكه بزرگ روزنامه‌فروشی بود. عادتم شده بود برای خرید روزنامه بایستم و سر حوصله همه تیترهای روزنامه‌ها را بخوانم. چهره‌اش را هنوز خیلی دقیق به خاطر دارم. سعید حنایی را می‌گویم.
حنایی یك كارگر ساده میانسال بود كه به همراه همسر و دو پسرش در حاشیه مشهد در محله‌ای فقیرنشین زندگی می‌كرد. مرداد سال 80 در حالی كه به قتل 16 زن خیابانی اعتراف كرده بود به دار مجازات آویخته شد. سعید حنایی آنچنان كه بارها در دادگاهایش خطاب به قاضی و خبرنگاران اعلام كرده بود با انگیزه‌ای دینی و اخلاقی به تشخیص خودش دست به پاكسازی شهر از فساد می‌زد. حنایی خودش را فراتر از قانون می‌دانست اصلا شاید یك جورهایی خودش را قانون می‌دید. شناسایی مفهوم فساد و فاسد، مصادیق آنها و اقدام عملی برای حذف فیزیكی همه آن مظاهر و مصادیق تمام تكلیف و وظیفه‌ای بود كه احساس می‌كرد.
تمام جوامع مذهبی خاطره تجربه و حضور افرادی با تفكرات افراطی ــ تفكیری در زمینه ایدئولوژی را داشته‌اند. داستان
«گور سفید» نوشته مجید قیصری در چنین بستری قصه تقابل دو برادر (صالح و قلیچ) را در ایران اوایل دهه 70 روایت می‌كند. كتاب مملو از اشاره‌های مستقیم و كنایه وار درباره آن دوران است. ایران دهه 70 در حال گذار از مرحله بعد از جنگ هشت ساله و تجربه دوره‌ای موسوم به سازندگی بود دوره‌ای كه ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به شكل معنادار، محسوس و سریعی در حال تغییر بود. هر چند بستر زمانی وقوع داستان آن دوره است، اما موضوع خشونت‌های مبتنی بر افراط‌گرایی دینی موضوع حساس، پردامنه و ریشه‌داری در تاریخ این سرزمین است و دقیقا به همین دلیل است كه با این‌كه این داستان نه در محتوا و نه در فرمِ روایت پیچیدگی خاصی ندارند، اما در عین حال واجد قصه‌ای جذاب بدون تاریخ مصرف است.
داستانِ گور سفید اعتراف گونه با روایت اول شخص توسط واگویه‌های زبانی و ذهنی قلیچ به عنوان راوی داستان آغاز می‌شود. در یك سوم ابتدایی كتاب شخصیت قلیچ در حال ارائه كد‌هایی است كه قرار است به سان تكه‌های پازل كنار هم قرار بگیرند و عمل كنند. دریك سوم میانی داستان، كدها و نشانه‌ها وضوح بیشتری می‌یابند و در یك سوم پایانی فقط روایت داستان را با ضرباهنگ تند شاهد هستیم. قلیچ همه توجیهات و بهانه‌ها را برای جنایتی كه مرتكب شده در ابتدای كتاب گفته و در پایان كتاب در پی تحلیل آنچه كه برادرش و خودش مرتكب شدند نیست.
با این حال در چند جای داستان یك جمله كلیدی، اما به‌شدت خطرناك كه شاید عصاره كل محتوای كتاب است از زبان شخصیت‌ها به ویژه صالح تكرار شده است: «ما قانون خودمان را داریم»
قانون كلیدواژه مستتر در كل كتاب است.مملكتِ ما، ایرانِ ما از مشروطه به این سمت درگیر مفهومی به نام قانون شد و از زمان پهلوی اول ظاهرا اِعمال آن در ساحات گوناگون زندگی به شكل جدی دنبال گردید. قانون، همه چیز دنیای جدید و مدرن است.ملاك و معیار حوزه‌های گوناگون در دنیای مدرن است و بدون آن اساسا امكان استقرار و فعالیت هیچ دولتی امكان‌پذیر نیست و به تبع آن زندگی جمعی با مخاطرات جدی روبه‌رو می‌شود. عدم پذیرش قانون و پذیرش این گزاره كه ما قانون خودمان را داریم عملا منجر به اعمال خشونت آمیزی چون قتل، از دست رفتن امنیت و ایجاد هرج و مرج می‌شود. در این میانه ما قانون خودمان را داریم اگر با پیش زمینه مذهبی بیان شود لزوما منجر به افراط گرایی خواهد شد. افراط گریی دینی كه محصول قرائتی غیرمنعطف و خشن از دین است اگر در بستری سیاسی امكان رشد و حیات بیابد فاجعه و آسیب‌های ناشی از این قرائت بسیار عمیق‌تر و دامنه‌دار خواهد بود.
قرائت‌های خشن از دین ناشی از جزمیت‌گرایی هستند. جزمیتی كه ناشی از خودمحور پنداری در فهم دین است موجب می‌شود «من» ترازوی سنجش حق شود. میزان تطابق اشخاص و اعمالشان با این «من» است كه حقانیت آنها را تایید یا رد می‌كند. اگر این انطباق نباشد قطعا فرد و رفتار مرتكب شده فاسد و لاجرم زمین را از لوث وجودشان باید پاك كرد. آنچنان كه صالح در صفحه 41 خطاب به قلیچ می‌گوید: «آشغال‌های كف خیابان را جمع می‌كنیم.»
می‌بینید! همه چیز خیلی سرراست به نظر می‌رسد. تحلیل رفتارهایی مبتنی بر این گزاره‌ها كار سختی نیست و حتی قرار دادن این كلمات در كنار همدیگر هم. اصلا شاید فهم اعتقاد به حذف فیزیكی در ذهن فردی چون صالحِ كتاب گور سفید هم كار سختی نباشد (البته كه فهم مساله‌ای با تایید آن متفاوت است)، اما نتیجه عملی چنین اعتقادی فاجعه محض است. به یك دلیل ساده اعتقاد مبتنی بر قرائتی خشن از دین كه به معتقدش جواز اِعمال خشونت، حذف فیزیكی و قتل می‌دهد جهان را جای بهتری برای زندگی نمی‌كند. رفتارهایی از این دست فقط معلول را از بین می‌برند به بیان دیگر صورت مساله را پاك می‌كنند. علت فساد كماكان پابرجاست. در این میانه پرسش مهم و بنیادین این است كه اعتقاد صالح و صالح‌هایی كه خود را نماینده خدا در جامعه می‌بینند محصول كدام تفكر، فرهنگ و تربیت است؟ با تاسف باید بگویم این پرسشی است كه نویسنده به آن نپرداخته است. در كل كتاب هیچ نشانه‌ای دال بر چرایی شكل‌گیری چنین تفكری در شخصیت صالح، هارون و شیث (دوستان و همدستان صالح) نمی‌بینیم اما با دلایل برون متنی می‌توانیم تا حدی به این پرسش اساسی پاسخ بدهیم. خانواده، آموزش و پرورش (عالی) و رسانه سه ضلعی مشهور تاثیر و تربیت افراد یك جامعه هستند.
نویسنده از مجرای راوی یعنی قلیچ در ابتدای این داستان دست روی ضلع اول این مثلث یعنی خانواده می‌گذارد. مردان و زنانِ این خانواده و خاندان نمی‌میرند، مهاجرت نمی‌كنند، بلكه مفقود می‌شوند. بی‌هیچ نشانه و ردی... این سلسله مفقود شدن‌ها و بی‌خبری‌ها نشانه عدم فرآیند طبیعی در روابط و سبك زندگی حاكم بر خانواده است. از جانب دیگر رابطه مادر با دو پسرش رابطه‌ای مخدوش، غیرطبیعی و تا حدی فاقد عاطفه معمول است. مادر این داستان گاهی غر می‌زند و شكایت می‌كند؛ گاهی كمی نصیحت و در پایان نهایت كنشگری او كشیدن دیوار مابین خودش و فرزندانش است.
متاسفانه نویسنده قابلیت پردازش چنین فقدانی را در كل داستان نادیده گرفته و عملا با شخصیت‌هایی تخت و فاقد بعد روبه‌رو هستیم، اما نه آن اندازه كه كتاب و قصه‌اش را بتوانیم نادیده بگیریم. خوشبختانه خود موضوع و نحوه روایتش و همچنین غلبه وجه معمایی اتفاقات آنچنان جذاب است كه بتوان كتاب را به عنوان نمونه‌ای از ادبیات كه به موضوع افراط‌گری پرداخته معرفی نمود. پایان كتاب مصداق بارز ای كشته كه را كشتی‌ست... وجه هولناك و غم‌انگیز ماجرا این است كه خشونت جز با خشونت پایان نمی‌پذیرد.
كتاب گور سفید یك كتاب جمع و جور با نثر پاكیزه و روان و محتوایی جذاب و پركشش است كه می‌توان و باید به جامعه جوان ایرانی توصیه و معرفی شود.
حنایی یك كارگر ساده میانسال بود كه به همراه همسر و دو پسرش در حاشیه مشهد در محله‌ای فقیرنشین زندگی می‌كرد. مرداد سال 80 در حالی كه به قتل 16 زن خیابانی اعتراف كرده بود به دار مجازات آویخته شد. سعید حنایی آنچنان كه بارها در دادگاهایش خطاب به قاضی و خبرنگاران اعلام كرده بود با انگیزه‌ای دینی و اخلاقی به تشخیص خودش دست به پاكسازی شهر از فساد می‌زد. حنایی خودش را فراتر از قانون می‌دانست اصلا شاید یك جورهایی خودش را قانون می‌دید. شناسایی مفهوم فساد و فاسد، مصادیق آنها و اقدام عملی برای حذف فیزیكی همه آن مظاهر و مصادیق تمام تكلیف و وظیفه‌ای بود كه احساس می‌كرد.
تمام جوامع مذهبی خاطره تجربه و حضور افرادی با تفكرات افراطی ــ تفكیری در زمینه ایدئولوژی را داشته‌اند. داستان
«گور سفید» نوشته مجید قیصری در چنین بستری قصه تقابل دو برادر (صالح و قلیچ) را در ایران اوایل دهه 70 روایت می‌كند. كتاب مملو از اشاره‌های مستقیم و كنایه وار درباره آن دوران است. ایران دهه 70 در حال گذار از مرحله بعد از جنگ هشت ساله و تجربه دوره‌ای موسوم به سازندگی بود دوره‌ای كه ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به شكل معنادار، محسوس و سریعی در حال تغییر بود. هر چند بستر زمانی وقوع داستان آن دوره است، اما موضوع خشونت‌های مبتنی بر افراط‌گرایی دینی موضوع حساس، پردامنه و ریشه‌داری در تاریخ این سرزمین است و دقیقا به همین دلیل است كه با این‌كه این داستان نه در محتوا و نه در فرمِ روایت پیچیدگی خاصی ندارند، اما در عین حال واجد قصه‌ای جذاب بدون تاریخ مصرف است.
داستانِ گور سفید اعتراف گونه با روایت اول شخص توسط واگویه‌های زبانی و ذهنی قلیچ به عنوان راوی داستان آغاز می‌شود. در یك سوم ابتدایی كتاب شخصیت قلیچ در حال ارائه كد‌هایی است كه قرار است به سان تكه‌های پازل كنار هم قرار بگیرند و عمل كنند. دریك سوم میانی داستان، كدها و نشانه‌ها وضوح بیشتری می‌یابند و در یك سوم پایانی فقط روایت داستان را با ضرباهنگ تند شاهد هستیم. قلیچ همه توجیهات و بهانه‌ها را برای جنایتی كه مرتكب شده در ابتدای كتاب گفته و در پایان كتاب در پی تحلیل آنچه كه برادرش و خودش مرتكب شدند نیست.
با این حال در چند جای داستان یك جمله كلیدی، اما به‌شدت خطرناك كه شاید عصاره كل محتوای كتاب است از زبان شخصیت‌ها به ویژه صالح تكرار شده است: «ما قانون خودمان را داریم»
قانون كلیدواژه مستتر در كل كتاب است.مملكتِ ما، ایرانِ ما از مشروطه به این سمت درگیر مفهومی به نام قانون شد و از زمان پهلوی اول ظاهرا اِعمال آن در ساحات گوناگون زندگی به شكل جدی دنبال گردید. قانون، همه چیز دنیای جدید و مدرن است.ملاك و معیار حوزه‌های گوناگون در دنیای مدرن است و بدون آن اساسا امكان استقرار و فعالیت هیچ دولتی امكان‌پذیر نیست و به تبع آن زندگی جمعی با مخاطرات جدی روبه‌رو می‌شود. عدم پذیرش قانون و پذیرش این گزاره كه ما قانون خودمان را داریم عملا منجر به اعمال خشونت آمیزی چون قتل، از دست رفتن امنیت و ایجاد هرج و مرج می‌شود. در این میانه ما قانون خودمان را داریم اگر با پیش زمینه مذهبی بیان شود لزوما منجر به افراط گرایی خواهد شد. افراط گریی دینی كه محصول قرائتی غیرمنعطف و خشن از دین است اگر در بستری سیاسی امكان رشد و حیات بیابد فاجعه و آسیب‌های ناشی از این قرائت بسیار عمیق‌تر و دامنه‌دار خواهد بود.
قرائت‌های خشن از دین ناشی از جزمیت‌گرایی هستند. جزمیتی كه ناشی از خودمحور پنداری در فهم دین است موجب می‌شود «من» ترازوی سنجش حق شود. میزان تطابق اشخاص و اعمالشان با این «من» است كه حقانیت آنها را تایید یا رد می‌كند. اگر این انطباق نباشد قطعا فرد و رفتار مرتكب شده فاسد و لاجرم زمین را از لوث وجودشان باید پاك كرد. آنچنان كه صالح در صفحه 41 خطاب به قلیچ می‌گوید: «آشغال‌های كف خیابان را جمع می‌كنیم.»
می‌بینید! همه چیز خیلی سرراست به نظر می‌رسد. تحلیل رفتارهایی مبتنی بر این گزاره‌ها كار سختی نیست و حتی قرار دادن این كلمات در كنار همدیگر هم. اصلا شاید فهم اعتقاد به حذف فیزیكی در ذهن فردی چون صالحِ كتاب گور سفید هم كار سختی نباشد (البته كه فهم مساله‌ای با تایید آن متفاوت است)، اما نتیجه عملی چنین اعتقادی فاجعه محض است. به یك دلیل ساده اعتقاد مبتنی بر قرائتی خشن از دین كه به معتقدش جواز اِعمال خشونت، حذف فیزیكی و قتل می‌دهد جهان را جای بهتری برای زندگی نمی‌كند. رفتارهایی از این دست فقط معلول را از بین می‌برند به بیان دیگر صورت مساله را پاك می‌كنند. علت فساد كماكان پابرجاست. در این میانه پرسش مهم و بنیادین این است كه اعتقاد صالح و صالح‌هایی كه خود را نماینده خدا در جامعه می‌بینند محصول كدام تفكر، فرهنگ و تربیت است؟ با تاسف باید بگویم این پرسشی است كه نویسنده به آن نپرداخته است. در كل كتاب هیچ نشانه‌ای دال بر چرایی شكل‌گیری چنین تفكری در شخصیت صالح، هارون و شیث (دوستان و همدستان صالح) نمی‌بینیم اما با دلایل برون متنی می‌توانیم تا حدی به این پرسش اساسی پاسخ بدهیم. خانواده، آموزش و پرورش (عالی) و رسانه سه ضلعی مشهور تاثیر و تربیت افراد یك جامعه هستند.
نویسنده از مجرای راوی یعنی قلیچ در ابتدای این داستان دست روی ضلع اول این مثلث یعنی خانواده می‌گذارد. مردان و زنانِ این خانواده و خاندان نمی‌میرند، مهاجرت نمی‌كنند، بلكه مفقود می‌شوند. بی‌هیچ نشانه و ردی... این سلسله مفقود شدن‌ها و بی‌خبری‌ها نشانه عدم فرآیند طبیعی در روابط و سبك زندگی حاكم بر خانواده است. از جانب دیگر رابطه مادر با دو پسرش رابطه‌ای مخدوش، غیرطبیعی و تا حدی فاقد عاطفه معمول است. مادر این داستان گاهی غر می‌زند و شكایت می‌كند؛ گاهی كمی نصیحت و در پایان نهایت كنشگری او كشیدن دیوار مابین خودش و فرزندانش است.
متاسفانه نویسنده قابلیت پردازش چنین فقدانی را در كل داستان نادیده گرفته و عملا با شخصیت‌هایی تخت و فاقد بعد روبه‌رو هستیم، اما نه آن اندازه كه كتاب و قصه‌اش را بتوانیم نادیده بگیریم. خوشبختانه خود موضوع و نحوه روایتش و همچنین غلبه وجه معمایی اتفاقات آنچنان جذاب است كه بتوان كتاب را به عنوان نمونه‌ای از ادبیات كه به موضوع افراط‌گری پرداخته معرفی نمود. پایان كتاب مصداق بارز ای كشته كه را كشتی‌ست... وجه هولناك و غم‌انگیز ماجرا این است كه خشونت جز با خشونت پایان نمی‌پذیرد.
كتاب گور سفید یك كتاب جمع و جور با نثر پاكیزه و روان و محتوایی جذاب و پركشش است كه می‌توان و باید به جامعه جوان ایرانی توصیه و معرفی شود.
