چه خطاهای فکری باعث میشود رابطه خوبی با خودمان و دیگران نداشته باشیم؟
ویروسهای ذهنی
چه در رابطه با کارمند یا یک مدیر در محیط کار باشید یا در رفاقتی چندین ساله با یک دوست یا در رابطه زناشویی، حتما پیش آمده برای لحظاتی دچار تعارض و درگیری با طرف مقابل خود شوید. درخیلی از این مواقع خطاهایی در فکر ما پدید میآید که باعث به وجود آمدن دلخوریهایی در رابطه میشود. این خطاها مانند ویروسهای یک کامپیوتر به فکر ما نفوذ میکند و آن را از کار میاندازد. در این مواقع در لحظه گفتوگو با طرف مقابل نمیتوانیم تصمیم بگیریم که چه واکنش درستی باید نشان دهیم. شناختن این ویروسها به ما کمک میکند تا ببینیم ذهن ما بیشتر مواقع دچار چه خطاهایی میشود و مهمتر از همه یاد بگیریم از حضور این ویروس خطرناک در ذهنمان جلوگیری کنیم یا اثر آن را در رابطهها کاهش دهیم.
خطاهای شناختی که ناخواسته به ذهن ما هجوم میآورد، به محض باز شدن نخستین مسیر، وارد ذهن من و شما میشود و کمک میکند تا بدبینیها و نگرانیها به واقعیت تبدیل شود. خطای فکری را تصور کنید که مدام در ذهن شما میگوید: «من میدانم که در امتحان روز شنبه موفق نخواهم شد»، طبیعی است این فکر، انرژی، انگیزه، روحیه و تمرکز شما را از بین میبرد. حتی زمانی که تصمیم میگیرید درس بخوانید و مطالعه کنید، کمترین کارایی را خواهید داشت. پس اگر بخواهیم خیلی ساده تعریف کنیم، خطاهای فکری بدون اجازه وارد ذهن ما میشوند و سریعتر از آنچه فکرش را بکنید هر آنچه اضطراب و نگرانی و فکرهای منفی را برای شما به جای میگذارد و اجازه درست فکر کردن را از شما میگیرد. این خطاهای فکری صداهایی است که مدام در ذهن و فکر خود میشنوید و گاهی آنقدر تکرار میشود که شما را مجبور میکند به حرفش گوش کنید.
شناسایی خطاهای شناختی و راهکارهای مقابله با آنها
ویروس همیشه/ هرگز/ همه/ هیچکس: این ویروس به محض اینکه کمی سطح انرژی و تمرکز ذهنی ما کاهش پیدا کند سراغ ما میآید. میتوانیم این ویروس را ویروس تعمیم دادن هم بنامیم.
«او همیشه به من بیتوجهی میکند. هیچکس به من و آرامش من فکر نمیکند. همه از من سوءاستفاده میکنند. هر وقت سراغ فلانی رفتم به من پاسخ رد داده است و…». اینها همه صداهای ویروس تعمیمدادن در ذهن ما هستند. در این شرایط، کافی است از خودمان یک بار دیگر بپرسیم: «واقعا همیشه اینطور بوده است؟ واقعا همه اینگونه بودهاند؟ یعنی هرگز این اتفاق نیفتاده است؟»
ویروس تمرکز بر نکات منفی: این خطای شناختی کاری میکند که از تمام رویدادهای خوب صرفنظر و تنها به اتفاقات، رویدادها، احساس و انگیزههای منفی توجه کنیم. گاهی کارمندانی را میبینیم که دهها جمله و تعریف و سخنان خوب از رئیس خود شنیدهاند و بهراحتی فراموش کردهاند، اما یک توهین یا حرف اشتباه عمدی یا سهوی رئیس را نمیتوانند به فراموشی بسپارند. در این زمان میتوانیم از بازی شادبودن استفاده کنیم. تلاش میکنیم در هر رویدادی دنبال آن جنبههای مثبتی بگردیم که قبلا مورد توجه قرار ندادهایم.
ویروس پیشگو: این ویروس بدترین نتیجه قابلتصور را برای شما پیشبینی میکند. او میداند که در کسب و کار جدیدتان شکست خواهید خورد. میداند شخصی که پشت تلفن است، پس از قطع شدن تماس، به شما ناسزا خواهد گفت. میداند که مشتری از شما خرید نخواهد کرد و … این ویروسمعمولا باعث میشود احتمال به وقوع پیوستن رویدادهای بد افزایش یابد. همچنین زمینه لذت بردن از اتفاقهای خوب را نیز از بین میبرد. همیشه به یاد داشته باشیم که اگر میتوانستیم آینده را به این شفافیت و وضوح ببینیم، الان جای دیگری بودیم!
ویروس ذهن خوان: این ویروس در مغز شما زمزمه میکند که «من میدانم او الان در ذهن خود راجع به تو چه میگوید» یا «من دقیقاً میفهمم الان در مغز او چه میگذرد» و جملاتی از این دست. این جملات باعث میشود اثر ارتباط و تبادل پیام در گفتوگو و ارتباطات شما کمرنگتر شود. وقتی فکر کنی میدانی طرف مقابل چه میخواهد، کمتر به گفتهها و زبان بدن و علائم چهره طرف مقابل دقت میکنید. اگر هم دقت کنید فقط پیامهایی را دریافت میکنیم که با پیشفرضهای ما، تطبیق داشته باشد و این بهمعنای نابودی یک ارتباط دو طرفه است.
ویروس احساسی: این ویروس با شما حرف میزند و میگوید: «من حس میکنم این کار خوبی است…» و «حس من میگوید او دروغ میگوید» و دهها جمله دیگر از این نوع. احساسات، پدیده پیچیدهای هستند و ریشههای عمیقی در خاطرات گذشته ما دارند. بعضی وقتها هم دروغ میگویند اما اکثر انسانها عادت کردهاند به صدای ویروس احساسی خود گوش دهند و از او دلیل نخواهند. عادت کنید از ویروسهای احساسی خود دلیل بخواهید و بیدلیل به هیچ یک از گفتههای آنها گوش ندهید.
ویروس بایدها: «توباید درس بخوانی». «تو باید الان به … زنگ بزنی». قسمت عمدهای از زندگی ما را این «تو باید…»ها شکل میدهند. تا حدی که میتوانید باید این صدا را به صدای «من میخواهم…» تغییر دهید. وظیفهای که از اجبار انجام میشود نه اراده، به هیچکس سودی نخواهد رساند.
ویروس برچسب زن: زمانی که صفتی منفی را به دیگران نسبت میدهید، جملات این ویروس را تکرار میکنید: «او احمق است. او ساده لوح است. او مغرور است. او دیوانه است.» هیچ یک از ما آنقدر قدرتمند و شخصیتشناس نیستیم که با مشاهده چند حرف و رفتار بتوانیم بهسادگی روی دیگران برچسب بگذاریم. ما جای آنها نبودهایم تا بدانیم با همان دانش و گذشته و تجربیات، آیا همان رفتار و گفتار را داشتیم یا نه. این برچسبها بهسادگی میتوانند مانع تعامل و گفتوگو شوند.
ویروس مقصریاب: این ویروس همه جا به دنبال مقصر میگردد. واقعیت این است دانستن یا ندانستن مقصر نمیتواند هیچ کمکی به رفع مشکلات بکند. اما میتواند روند جستوجوی راه حل را بهشدت کُند کند. ویروس مقصر اگر دیگران را مقصر اعلام کند، مسؤولیت بهبود شرایط را از شما سلبمیکند و اگر شما را مقصر اعلام کند انگیزه بهبود شرایط را از شما میگیرد. قسمت عمدهای از زندگی ما را قضاوتهایی که در مورد دیگران یا قصور و تقصیرهای خود داریم شکل میدهند. تا حدی که میتوانید باید این صدا را به صدای «من در آینده میخواهم…» یا «به او می گویم که در آینده …» تغییر دهید.
تمرین روزانه برای خلاصی از خطاهای شناختی
هر روز زمانی را به این بگذرانید تا ببینید چه تعداد خطای شناختی در فکر شما فعال است. این ویروسها اگر در ذهن شما باشند و ببینند کسی به آنها توجه نمیکند، هر لحظه ویروسهای بیشتری به جمعشان افزوده میشود. تا حدی که فرصت و انرژی را برای انجام سادهترین فعالیتهای روزانه نیز از شما میگیرند. اگر میخواهید تمام مغز شما از هیاهوی این ویروسها پر نشود، حتماً باید به صدای هر یک از آنها توجه کنید و قبل از اینکه انعکاس صدای آنها تمام ذهن شما را پر کند بکوشید تا گفته آن ویروسها را زیر سؤال ببرید. متأسفانه ما ترجیح میدهیم این افکار را سرکوب یا به آنها بیتوجهی کنیم. اما این کار باعث از بین رفتن آنها نمیشود، بلکه باعث زیاد شدنشان میشود.




