داستایفسكی انسان را آزاد می‌دید و گناه او را نفی همین آزادی می‌دانست. از طرفی هم، همچنان‌كه در كتابِ فلسفه داستایفسكی اثر سوزان لی اندرسن می‌خوانیم، او در آثارش دو سؤال بنیادین را مطرح می‌كرد؛ این‌كه مخمصه انسانی چیست؟و دیگر آن‌كه با این مخمصه چگونه باید زندگی كنیم؟ این مخمصه و نوع مواجهه با آن در داستان معروف جنایت و مكافات به‌خوبی نمایش داده شده است. داستانِ احوال روحی و روانی جوان دانشجوی فقیر و خوش‌قلبی به نام راسكولنیكوف است كه یك پیرزن ثروتمند ظالم و رباخوار را به قتل می‌رساند و پشت‌بند آن ناگزیر می‌شود خواهر ساده و بی‌آزار پیرزن را هم كه شاهد ماجرا بوده است به هلاكت برساند. حالا او در مخمصه‌ای گرفتار شده ‌است كه حاصل قتل دو آدم است و خود را ناتوان از خرج كردن پول و جواهراتی كه برداشته، می‌بیند. بعد از چند روز بیماری و بستری شدن در خانه، راسكولنیكوف هركس را می‌بیند گمان می‌كند كه به او مظنون است و با این افكار كارش به جنون می‌رسد. در این بین او عاشق سونیا، دختر فقیر و مطرود از اجتماع، اما باوجدانی می‌شود كه در نهایت راسكولنیكوف را مجاب می‌كند كه باید اعتراف كند و به‌دنبال او راهی سیبری می‌شود تا در مجازات و مكافات مرد مورد علاقه‌اش سهیم باشد. در واقع اصرارهای سونیا و عذاب وجدان و همچنین وعده پلیس برای كاهش مجازات در صورت اعتراف، باعث می‌شود تا راسكولنیكوف به جرم خود اعتراف كند و دادگاه نیز به جای حكم اعدام، وی را به هشت سال حبس در شرایط سخت تبعید محكوم كند.
راسكولنیكوف در ابتدا كشتن پیرزنی را كه این همه نفرت‌آور است و به نظرش یك شپش می‌آید آسان می‌بیند اما بعد از واقعه وجدانش آرام نمی‌گیرد و گویی این مخمصه همان گزاره معروف «هدف وسیله را توجیه می‌كند» را برای مخاطب رمان به اثبات می‌رساند. آدم‌های داستان‌های داستایفسكی منبع مهمی برای شناخت درونیات آدمی هستند تا آنجا كه نیچه معتقد بود روان‌شناسی را از داستایفسكی آموخته است و فروید سرسپردگی فراوانی به او داشت.
داستایفسكی در جنایت و مكافات، افكار و مسائلی را كه در طول تاریخ بشری، سبب رنج روح انسان بوده مورد بررسی قرار داده و این افكار را از راه تجربیات فكری قهرمان‌های خود و كاوش‌های دائمی آنان در نهاد و وجدانشان، نمایان ساخته است و به تعبیری در این درونكاوی‌های مداوم و ظالمانه است كه شخصیت‌های او با تمام بدی‌ها و زشتی‌های طبیعت خود رو‌به‌رو می‌شوند و سرانجام به این درك می‌رسند كه فقط با زدودن پلیدی‌ها امكان رستگاری هست.