گفتوگو با امیر ابیلی، در خصوص پخش نشدن قسمت هفتم «زخم کاری»
مهدویان میدانسته این سریال حاشیهساز خواهد شد
امیر ابیلی، سینما را میفهمد. فیلمنامهنویس است و منتقد سینما و دستی هم در روزنامهنگاری دارد. پیش از شروع گفتوگو قید میکند از کم و کیف دقیق ماجرا خبر ندارد و اصلا نمیداند موارد اصلاحیه قسمت هفتم زخمکاری چه بوده است و با این وصف، نظرش به طور قطع همسو با سانسور نیست.
به عنوان مخاطب نظرتان راجع به اتفاقی که برای زخم کاری افتاده چیست؟
از نگاه مخاطب حتما رفتار خوبی نیست. برای مخاطب مهم نیست مجوز را ساترا میدهد یا وزارت ارشاد یا هر جای دیگر. مخاطب میخواهد در روزی که منتظر قسمت جدید سریال است، قسمت جدید سریال را تماشا کند و قطعا این اتفاق برایش خوشایند نیست. از طرفی مخاطب همه فرآیند اعطا یا لغو مجوز را تحت مسؤولیت حاکمیت میبیند و چیزی از نهادها و قوانینی که وجود دارد، نمیداند. در نتیجه در این اتفاق مخاطبی که منتظر سریال است در مواجهه اول دستگاه ناظر را مقصر میبیند.
با این که در کشورهای دیگر هم چارچوب و خط قرمز وجود دارد، اینقدر درگیری و جنجال بر سر سانسور نیست. چرا ما در کشورمان اینقدر با مساله سانسور درگیریم؟
این بدیهی است که سانسور در همه جای دنیا وجود دارد. یا با ردهبندی یا واقعا با سانسور. اما در کشورهای پیشرفته این حوزه، معیارها مشخص و مدون است. یعنی فیلمساز میداند که اگر چنین چیزی را بسازد چه درجهای را میگیرد یا اصلا امکان پخش دارد یا خیر.
در ایران چنین چیزی نیست و شما بهطور قطع نمیتوانی بگویی که اگر این را بسازی آیا پخش میشود یا سانسور. بنابراین فرقی نمیکند که این نظارت به عهده ساترا باشد یا وزارت ارشاد. مادامی که معیارهایمان مشخص نباشد این دعوا وجود دارد.
مثلا در همین قسمت دوم زخمکاری ما صحنهای را از یک رابطه مثلثی میبینیم که به عقیده شخصی من با توجه به شناختی که از چارچوبها دارم باید سانسور میشد. ما کی در سینما و تلویزیون ایران تابهحال چنین صحنهای را نشان دادهایم؟ ولی خب سانسور نشد. در قسمتهای بعدی که بحث بالا گرفت من از همه جا بیخبر با خودم میگفتم که وقتی به آن صحنه از قسمت دوم مجوز دادهاند الان حتما بحث بر سر صحنههایی است که بسیار بدتر است. برای همین است که میگویم معیار دقیقی وجود ندارد.
از طرفی اساسا معیارها نمیتوانند اینقدر خطکشی باشند. ما در همه نهادها ناظر پخش داریم. کسانی که شغلشان بازبینی است و دادن اصلاحات پخشی. معمولا ناظرها خیلی کاری با فرم ندارند و صرفا با چارچوبهایی که برای خودشان لیست کردهاند لحظه به لحظه فیلم را میسنجند. مثلا اینکه مو نباید بیرون باشد و دست بیشتر از حد مشخصی نباید لخت باشد و از این دست پارامترها. مساله وقتی به مشکل میخورد که در بعضی موقعیتها معنی فرم را مد نظر قرار نمیدهند. برای مثال وقتی شما بخواهید در فیلمتان یک زن خیابانی را به تصویر بکشید طبیعتا باید حجاب او را ناقص نشان دهید و این مساله قطعا توسط ناظر پخش ایراد گرفته میشود و شما نمیتوانی ناظر را قانع کنی که این کاراکتر اگر حجاب داشته باشد، توهین به حجاب است و به ضرر فرهنگ حجاب. اما در اکثر مواقع همه چیز همینقدر خطکشیشده و بدون توجه به فرم مورد بازبینی قرار میگیرد. در کار هنری، یک چیزی در یک فرمی مثبت است و همان چیز در فرم دیگری منفی. بنابراین کسی که کار نظارت را به عهده دارد باید اهل هنر باشد و فرم را بفهمد و صرفا با خطکشیهای مکانیکی پیش نرود.
به عنوان یک منتقد چقدر حق را به کارگردان میدهید؟
مساله پروانه ساخت است. ما اگر بتوانیم به فیلمنامه کامل، پروانه ساخت بدهیم، وظیفهمان این است که پای آن بایستیم. در این مرحله من به فیلمسازها حق میدهم. میگویم وقتی نهادی پروانه ساخت را داد دیگر نمیتواند در مرحله نمایش روی قسمتی از فیلمنامه ممیزی داشته باشد.
از طرف دیگر، من به نهادهای متولی امر هم کاملا حق میدهم. چون میگویند اولا هیچوقت فیلمنامه کامل را به ما نمیدهند، ثانیا اگر هم فیلمنامه کامل بدهند معمولا عینا همان چیزی که در فیلمنامه بوده را نمیسازند.
در ماجرای جنجال سریال مهدویان، نکته اینجاست که سریال زخم کاری تولید خود را بدون مجوز ساخت شروع کرده است. این سریال وقتی شروع به ساخت کرد، پروانه ساخت از وزارت ارشاد نداشت، بعد از ساخت یا در حین ساخت پروانه را گرفتند. ماجرا این است که آقای مهدویان بدون مجوز ساخت، فیلم را شروع کرده پس حالا حق اعتراض ندارد. کسی که پروانه ساخت را در ابتدا با ارائه کامل فیلمنامه پیش از تولید نگرفته چطور میتواند پروانه نمایش بگیرد؟
به نظر شما راهحل این مشکل چیست؟
به نظر من اگر قرار است ساترا یا هر نهاد دیگری با همین روش بر شبکهنمایشخانگی نظارت داشتهباشد، باید فهرست ممنوعیتها و محدودیتهایش را به صورت روشن و دقیق اعلام کند و همه ممیزیها را در پروانه ساخت ذکر کند نه پروانه نمایش. ممیزی در پروانه نمایش بسیار پرهزینهتر از ممیزی در پروانه ساخت است و در بعضی مواقع اصلا امکان ممیزی در پروانه نمایش برای فیلم وجود ندارد.
به هر حال این فهرست وجود ندارد اما این ذهنیت برای مخاطب پیش میآید کارگردانی که آثار زیادی در ایران ساخته، مگر با چارچوب کار در ایران آشنا نبودهاست؟
محمدحسین مهدویان حتما با این مسائل آشنا بوده و حتما موقع ساخت میدانسته این فیلم جنجال به پا خواهدکرد اما روی قدرت خودش حساب کردهبود. روی این که بالاخره میشود جنجال رسانهای کرد، پلتفرم پخشکننده و سلبریتیها هم که مثل همیشه پشت سریال هستند و با این قدرتها احتمالا از این سد عبور خواهدکرد. اصلا کارگردان چون میدانسته این موارد به ممیزی خواهد خورد، پروانه ساخت را نگرفتهاست.
آقای مهدویان از روی کتابی اقتباس کرده که خود کتاب، 10سال توقیف بودهاست. بعد از پخش سریال هم باز کتاب توقیف شده، یعنی جمعا دو سال این کتاب پخش شدهاست. خب کارگردان وقتی چنین منبع اقتباسی را انتخاب میکند میداند این فیلم حاشیهساز خواهدبود. در حالی که میزان روابط مثلثی و خط قرمزهای فیلمنامه از کتاب بسیار بیشتر است. در این حالت قطعا خود کارگردان از آنچه پیش خواهدآمد مطلع بودهاست و در این حالت وقتی کارگردان مجوز ساخت هم نمیگیرد یعنی قرار است از قدرتش استفاده کند.
آخر این ماجرا به کجا میرسد؟
اتفاقا به نظر من اینجا باید قانون بایستد و بگوید آقای فیلمساز! حق نداری زور بگویی و چون سلبریتی هستی و با سلبریتیها رفیقی و پلتفرم پخش فیلم هم پشتت است، بخواهی قانون را دور بزنی. قانون برای همه یکسان است. پروانه ساخت را قانونی و به موقع بگیر و نهادی هم که پروانه ساخت را روی فیلمنامه کامل داده موظف است پای فیلم بایستد. ضمن این که شما فیلمساز ارزشی بودهای و در ایران کار کردهای و با چارچوبها و خط قرمزهای فرهنگی این کشور هم کاملا آشنایی.
به عنوان مخاطب نظرتان راجع به اتفاقی که برای زخم کاری افتاده چیست؟
از نگاه مخاطب حتما رفتار خوبی نیست. برای مخاطب مهم نیست مجوز را ساترا میدهد یا وزارت ارشاد یا هر جای دیگر. مخاطب میخواهد در روزی که منتظر قسمت جدید سریال است، قسمت جدید سریال را تماشا کند و قطعا این اتفاق برایش خوشایند نیست. از طرفی مخاطب همه فرآیند اعطا یا لغو مجوز را تحت مسؤولیت حاکمیت میبیند و چیزی از نهادها و قوانینی که وجود دارد، نمیداند. در نتیجه در این اتفاق مخاطبی که منتظر سریال است در مواجهه اول دستگاه ناظر را مقصر میبیند.
با این که در کشورهای دیگر هم چارچوب و خط قرمز وجود دارد، اینقدر درگیری و جنجال بر سر سانسور نیست. چرا ما در کشورمان اینقدر با مساله سانسور درگیریم؟
این بدیهی است که سانسور در همه جای دنیا وجود دارد. یا با ردهبندی یا واقعا با سانسور. اما در کشورهای پیشرفته این حوزه، معیارها مشخص و مدون است. یعنی فیلمساز میداند که اگر چنین چیزی را بسازد چه درجهای را میگیرد یا اصلا امکان پخش دارد یا خیر.
در ایران چنین چیزی نیست و شما بهطور قطع نمیتوانی بگویی که اگر این را بسازی آیا پخش میشود یا سانسور. بنابراین فرقی نمیکند که این نظارت به عهده ساترا باشد یا وزارت ارشاد. مادامی که معیارهایمان مشخص نباشد این دعوا وجود دارد.
مثلا در همین قسمت دوم زخمکاری ما صحنهای را از یک رابطه مثلثی میبینیم که به عقیده شخصی من با توجه به شناختی که از چارچوبها دارم باید سانسور میشد. ما کی در سینما و تلویزیون ایران تابهحال چنین صحنهای را نشان دادهایم؟ ولی خب سانسور نشد. در قسمتهای بعدی که بحث بالا گرفت من از همه جا بیخبر با خودم میگفتم که وقتی به آن صحنه از قسمت دوم مجوز دادهاند الان حتما بحث بر سر صحنههایی است که بسیار بدتر است. برای همین است که میگویم معیار دقیقی وجود ندارد.
از طرفی اساسا معیارها نمیتوانند اینقدر خطکشی باشند. ما در همه نهادها ناظر پخش داریم. کسانی که شغلشان بازبینی است و دادن اصلاحات پخشی. معمولا ناظرها خیلی کاری با فرم ندارند و صرفا با چارچوبهایی که برای خودشان لیست کردهاند لحظه به لحظه فیلم را میسنجند. مثلا اینکه مو نباید بیرون باشد و دست بیشتر از حد مشخصی نباید لخت باشد و از این دست پارامترها. مساله وقتی به مشکل میخورد که در بعضی موقعیتها معنی فرم را مد نظر قرار نمیدهند. برای مثال وقتی شما بخواهید در فیلمتان یک زن خیابانی را به تصویر بکشید طبیعتا باید حجاب او را ناقص نشان دهید و این مساله قطعا توسط ناظر پخش ایراد گرفته میشود و شما نمیتوانی ناظر را قانع کنی که این کاراکتر اگر حجاب داشته باشد، توهین به حجاب است و به ضرر فرهنگ حجاب. اما در اکثر مواقع همه چیز همینقدر خطکشیشده و بدون توجه به فرم مورد بازبینی قرار میگیرد. در کار هنری، یک چیزی در یک فرمی مثبت است و همان چیز در فرم دیگری منفی. بنابراین کسی که کار نظارت را به عهده دارد باید اهل هنر باشد و فرم را بفهمد و صرفا با خطکشیهای مکانیکی پیش نرود.
به عنوان یک منتقد چقدر حق را به کارگردان میدهید؟
مساله پروانه ساخت است. ما اگر بتوانیم به فیلمنامه کامل، پروانه ساخت بدهیم، وظیفهمان این است که پای آن بایستیم. در این مرحله من به فیلمسازها حق میدهم. میگویم وقتی نهادی پروانه ساخت را داد دیگر نمیتواند در مرحله نمایش روی قسمتی از فیلمنامه ممیزی داشته باشد.
از طرف دیگر، من به نهادهای متولی امر هم کاملا حق میدهم. چون میگویند اولا هیچوقت فیلمنامه کامل را به ما نمیدهند، ثانیا اگر هم فیلمنامه کامل بدهند معمولا عینا همان چیزی که در فیلمنامه بوده را نمیسازند.
در ماجرای جنجال سریال مهدویان، نکته اینجاست که سریال زخم کاری تولید خود را بدون مجوز ساخت شروع کرده است. این سریال وقتی شروع به ساخت کرد، پروانه ساخت از وزارت ارشاد نداشت، بعد از ساخت یا در حین ساخت پروانه را گرفتند. ماجرا این است که آقای مهدویان بدون مجوز ساخت، فیلم را شروع کرده پس حالا حق اعتراض ندارد. کسی که پروانه ساخت را در ابتدا با ارائه کامل فیلمنامه پیش از تولید نگرفته چطور میتواند پروانه نمایش بگیرد؟
به نظر شما راهحل این مشکل چیست؟
به نظر من اگر قرار است ساترا یا هر نهاد دیگری با همین روش بر شبکهنمایشخانگی نظارت داشتهباشد، باید فهرست ممنوعیتها و محدودیتهایش را به صورت روشن و دقیق اعلام کند و همه ممیزیها را در پروانه ساخت ذکر کند نه پروانه نمایش. ممیزی در پروانه نمایش بسیار پرهزینهتر از ممیزی در پروانه ساخت است و در بعضی مواقع اصلا امکان ممیزی در پروانه نمایش برای فیلم وجود ندارد.
به هر حال این فهرست وجود ندارد اما این ذهنیت برای مخاطب پیش میآید کارگردانی که آثار زیادی در ایران ساخته، مگر با چارچوب کار در ایران آشنا نبودهاست؟
محمدحسین مهدویان حتما با این مسائل آشنا بوده و حتما موقع ساخت میدانسته این فیلم جنجال به پا خواهدکرد اما روی قدرت خودش حساب کردهبود. روی این که بالاخره میشود جنجال رسانهای کرد، پلتفرم پخشکننده و سلبریتیها هم که مثل همیشه پشت سریال هستند و با این قدرتها احتمالا از این سد عبور خواهدکرد. اصلا کارگردان چون میدانسته این موارد به ممیزی خواهد خورد، پروانه ساخت را نگرفتهاست.
آقای مهدویان از روی کتابی اقتباس کرده که خود کتاب، 10سال توقیف بودهاست. بعد از پخش سریال هم باز کتاب توقیف شده، یعنی جمعا دو سال این کتاب پخش شدهاست. خب کارگردان وقتی چنین منبع اقتباسی را انتخاب میکند میداند این فیلم حاشیهساز خواهدبود. در حالی که میزان روابط مثلثی و خط قرمزهای فیلمنامه از کتاب بسیار بیشتر است. در این حالت قطعا خود کارگردان از آنچه پیش خواهدآمد مطلع بودهاست و در این حالت وقتی کارگردان مجوز ساخت هم نمیگیرد یعنی قرار است از قدرتش استفاده کند.
آخر این ماجرا به کجا میرسد؟
اتفاقا به نظر من اینجا باید قانون بایستد و بگوید آقای فیلمساز! حق نداری زور بگویی و چون سلبریتی هستی و با سلبریتیها رفیقی و پلتفرم پخش فیلم هم پشتت است، بخواهی قانون را دور بزنی. قانون برای همه یکسان است. پروانه ساخت را قانونی و به موقع بگیر و نهادی هم که پروانه ساخت را روی فیلمنامه کامل داده موظف است پای فیلم بایستد. ضمن این که شما فیلمساز ارزشی بودهای و در ایران کار کردهای و با چارچوبها و خط قرمزهای فرهنگی این کشور هم کاملا آشنایی.




