درباره کتاب «مقتل امام‌حسین بر اساس متون کهن» از انتشارات امیرکبیر
تلاش برای پرده‌برداری از چند تحریف عاشورایی
مدت‌ها بود آرزو داشتم در دنباله کارهای پژوهشی خود پیرامون ابعاد مختلف قیام سالار شهیدان حسین‌بن‌علی(ع) نوشتن کتابی که در برگیرنده چند ماه پایانی حیات مبارک آن حضرت یعنی از زمان مرگ معاویه تا وقایع پس از شهادت امام(ع) شامل شود را به رشته تحریر در آورم. این کتاب‌ها را مقتل می‌نامند و از دیرباز تاکنون مورد توجه دانشمندان و پژوهندگان متون مذهبی بوده و کتاب‌های مقاتل بی‌شماری نگارش شده و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته‌است. با این حال کمتر کتاب مقتلی یافت می‌شود که در زمینه‌های مختلف دچار تحریفات شکلی و محتوایی نشده‌باشد.
این کتاب در دو فصل تنظیم شده‌است. هر فصل شامل پنج بخش بوده و سعی شده‌است مجموعا در ده پرده رخدادها و وقایع این حرکت عظیم بر اساس منابع و متون کهن و استوار در منظر خوانندگان فهیم قرار گیرد.
فصل اول با عنوان حرکت تا شهادت، مجموعه حوادثی را در برمی‌گیرد که از مرگ معاویه در نیمه رجب سال۶۰ هـ آغاز و تا شهادت امام‌حسین(ع) خاتمه می‌یابد و به مسائلی پرداخته می‌شود که به نحوی با قیام آن حضرت ارتباط دارد. البته این فصل شامل مقتل مسلم‌بن‌عقیل و هانی‌بن‌عروه و دیگر شهدای نهضت امام‌حسین(ع) در بصره، کوفه و به خصوص کربلا نیز هست.
این فصل شامل پنج بخش است. بخش نخست «امام(ع) در مدینه» نام دارد که در آن سلسله حوادثی که پس از مرگ معاویه اتفاق افتاد و امام(ع) تصمیم به حرکت به سمت مکه می‌گیرد، شرح داده می‌شود. بخش دوم «امام(ع) در مکه» نام دارد و از زمان ورود آن حضرت به مکه تا خروج به سمت عراق را شامل می‌شود و در بردارنده مجموعه سخنان امام(ع) با نزدیکان و شخصیت‌های مثبت و منفی آن عصر است و از وقایعی که اتفاق می‌افتد یا در شرف وقوع است، سخن به میان می‌آید تا سرانجام امام(ع) تکلیف و تصمیم خویش را برای حرکت به سمت عراق رسما اعلام می‌کند.
بخش سوم «حرکت امام(ع) از مکه به سوی عراق» نام دارد و به اتفاقاتی که در بین راه مکه به عراق رخ می‌دهد، پرداخته شده‌است. بخش چهارم «امام(ع) در کربلا» نام دارد و از زمان بار انداختن کاروان در زمین کربلا تا شب عاشورا یعنی از دوم تا نهم محرم سال ۶۱ هـ و اتفاقاتی که در این منزل آخر به وقوع پیوسته‌است و به خصوص مسائل مربوط به شب عاشورا بیان می‌شود. بخش پایانی این فصل روز سرنوشت‌ساز عاشورا و آنچه در این روز اتفاق افتاد تا لحظه شهادت امام‌حسین(ع) یعنی زیباترین پرده این نهضت جاودانه را روایت نموده‌ایم.
فصل دوم کتاب با نام «پس از شهادت» مسائل پس از شهادت امام‌حسین(ع) را دربرمی‌گیرد و آن نیز در پنج پرده تنظیم شده‌است؛ پرده اول با عنوان پس از عاشورا، گوشه‌هایی از سبعیت دشمنان را در رفتار با بازماندگان اهل‌بیت(ع) تا حرکت اسرا نشان داده‌است. در پرده دوم و سوم از حضور اسرا در کوفه و شام و سخنان قافله‌سالاران و رویدادهای بین راه سخن به میان آمده‌است. در بخش چهارم حرکت غمگینانه و در عین حال پیروزمندانه اسرا و ورود به موطن اصلی خود، شهر مدینه به تصویر کشیده شده‌است. بخش آخر این فصل به سرانجام نکبت‌بار قاتلان شهدای نهضت امام‌حسین(ع) اختصاص دارد.
قسمت پایانی کتاب شامل پرده‌برداری از چند تحریف عاشورایی با نام مدخلی بر تحریفات عاشورایی است تا نشان دهیم چگونه دشمنان وقتی نتوانند اصل یک نهضت عظیم و انسان‌ساز و جامعه‌پرداز را از بین ببرند، به تخریب محتوایی آن می‌پردازند. در این قسمت نمونه‌هایی از تلاش‌ها در طول تاریخ پیرامون بی‌محتوا کردن این نهضت با عنوان چند تحریف عاشورایی به بررسی نمونه‌هایی از تحریفات شکلی و محتوایی اختصاص یافته‌است که به دلیل تکرار مکرر، جای خود را به عنوان جزئی از تاریخ در سیر حوادث عاشورا باز کرده و لطماتی جبران‌ناپذیر به ساحت این قیام مقدس و رهبر بزرگ آن وارد کرده‌است.
مبنای اصلی کتاب را سه کتاب «وقعه الطف» ابی‌مخنف به اهتمام هادی یوسفی غروی، «تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)» و «الارشاد فی معرفه حجج ا... علی العباد» شیخ مفید گذاشتیم اما برای رسیدن به مقتلی دقیق به کتاب‌های دیگری نیز مراجعه کردیم. در استفاده از منابع فوق تنها به وقایعی از نهضت عاشورا پرداخته شده که تقریبا اغلب منابع بر آنها اتفاق نظر دارند؛ زیرا در بعضی از این کتب مواردی یافت می‌شود که نه تنها ساحت کربلاییان از آنها مبراست بلکه موجب وهن شخصیت عظیم سالار شهیدان و خاندان و اصحاب پاک و دلاور ایشان می‌شود. کسانی که در نقل مطالب رعایت صداقت و امانت را نداشته‌اند، هر مهملی را به عنوان رخدادی از این نهضت گزارش کرده‌اند. با توجه به این‌که این تحریفات حجم کثیری از این گزارش‌ها را شامل می‌شود، بر آن شدیم در آینده در کتابی جداگانه به عنوان تنزیه نهضت عاشورا به طور مجمل رایج‌ترین گزارش‌های نادرست و بی‌پایه را که در طول تاریخ پیرامون این حرکت عظیم تنیده شده‌است، واکاوی کنیم.
لازم می‌دانم مراتب تقدیر و تشکر خویش را از عالم فرزانه، محقق فرهیخته، استاد برجسته و نامور تاریخ اسلام جناب آقای دکتر هادی عالم زاده که قبول زحمت فرموده و با نظر لطف دیباچه‌ای محققانه بر این اثر نگاشتند تقدیم نموده و برای ایشان سلامتی و عمر باعزت را از خداوند منان مسالت نمایم.
مرضیه محمدزاده - پژوهشگر حوزه دین و تاریخ اسلام
فصل اول با عنوان حرکت تا شهادت، مجموعه حوادثی را در برمی‌گیرد که از مرگ معاویه در نیمه رجب سال۶۰ هـ آغاز و تا شهادت امام‌حسین(ع) خاتمه می‌یابد و به مسائلی پرداخته می‌شود که به نحوی با قیام آن حضرت ارتباط دارد. البته این فصل شامل مقتل مسلم‌بن‌عقیل و هانی‌بن‌عروه و دیگر شهدای نهضت امام‌حسین(ع) در بصره، کوفه و به خصوص کربلا نیز هست.
این فصل شامل پنج بخش است. بخش نخست «امام(ع) در مدینه» نام دارد که در آن سلسله حوادثی که پس از مرگ معاویه اتفاق افتاد و امام(ع) تصمیم به حرکت به سمت مکه می‌گیرد، شرح داده می‌شود. بخش دوم «امام(ع) در مکه» نام دارد و از زمان ورود آن حضرت به مکه تا خروج به سمت عراق را شامل می‌شود و در بردارنده مجموعه سخنان امام(ع) با نزدیکان و شخصیت‌های مثبت و منفی آن عصر است و از وقایعی که اتفاق می‌افتد یا در شرف وقوع است، سخن به میان می‌آید تا سرانجام امام(ع) تکلیف و تصمیم خویش را برای حرکت به سمت عراق رسما اعلام می‌کند.
بخش سوم «حرکت امام(ع) از مکه به سوی عراق» نام دارد و به اتفاقاتی که در بین راه مکه به عراق رخ می‌دهد، پرداخته شده‌است. بخش چهارم «امام(ع) در کربلا» نام دارد و از زمان بار انداختن کاروان در زمین کربلا تا شب عاشورا یعنی از دوم تا نهم محرم سال ۶۱ هـ و اتفاقاتی که در این منزل آخر به وقوع پیوسته‌است و به خصوص مسائل مربوط به شب عاشورا بیان می‌شود. بخش پایانی این فصل روز سرنوشت‌ساز عاشورا و آنچه در این روز اتفاق افتاد تا لحظه شهادت امام‌حسین(ع) یعنی زیباترین پرده این نهضت جاودانه را روایت نموده‌ایم.
فصل دوم کتاب با نام «پس از شهادت» مسائل پس از شهادت امام‌حسین(ع) را دربرمی‌گیرد و آن نیز در پنج پرده تنظیم شده‌است؛ پرده اول با عنوان پس از عاشورا، گوشه‌هایی از سبعیت دشمنان را در رفتار با بازماندگان اهل‌بیت(ع) تا حرکت اسرا نشان داده‌است. در پرده دوم و سوم از حضور اسرا در کوفه و شام و سخنان قافله‌سالاران و رویدادهای بین راه سخن به میان آمده‌است. در بخش چهارم حرکت غمگینانه و در عین حال پیروزمندانه اسرا و ورود به موطن اصلی خود، شهر مدینه به تصویر کشیده شده‌است. بخش آخر این فصل به سرانجام نکبت‌بار قاتلان شهدای نهضت امام‌حسین(ع) اختصاص دارد.
قسمت پایانی کتاب شامل پرده‌برداری از چند تحریف عاشورایی با نام مدخلی بر تحریفات عاشورایی است تا نشان دهیم چگونه دشمنان وقتی نتوانند اصل یک نهضت عظیم و انسان‌ساز و جامعه‌پرداز را از بین ببرند، به تخریب محتوایی آن می‌پردازند. در این قسمت نمونه‌هایی از تلاش‌ها در طول تاریخ پیرامون بی‌محتوا کردن این نهضت با عنوان چند تحریف عاشورایی به بررسی نمونه‌هایی از تحریفات شکلی و محتوایی اختصاص یافته‌است که به دلیل تکرار مکرر، جای خود را به عنوان جزئی از تاریخ در سیر حوادث عاشورا باز کرده و لطماتی جبران‌ناپذیر به ساحت این قیام مقدس و رهبر بزرگ آن وارد کرده‌است.
مبنای اصلی کتاب را سه کتاب «وقعه الطف» ابی‌مخنف به اهتمام هادی یوسفی غروی، «تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)» و «الارشاد فی معرفه حجج ا... علی العباد» شیخ مفید گذاشتیم اما برای رسیدن به مقتلی دقیق به کتاب‌های دیگری نیز مراجعه کردیم. در استفاده از منابع فوق تنها به وقایعی از نهضت عاشورا پرداخته شده که تقریبا اغلب منابع بر آنها اتفاق نظر دارند؛ زیرا در بعضی از این کتب مواردی یافت می‌شود که نه تنها ساحت کربلاییان از آنها مبراست بلکه موجب وهن شخصیت عظیم سالار شهیدان و خاندان و اصحاب پاک و دلاور ایشان می‌شود. کسانی که در نقل مطالب رعایت صداقت و امانت را نداشته‌اند، هر مهملی را به عنوان رخدادی از این نهضت گزارش کرده‌اند. با توجه به این‌که این تحریفات حجم کثیری از این گزارش‌ها را شامل می‌شود، بر آن شدیم در آینده در کتابی جداگانه به عنوان تنزیه نهضت عاشورا به طور مجمل رایج‌ترین گزارش‌های نادرست و بی‌پایه را که در طول تاریخ پیرامون این حرکت عظیم تنیده شده‌است، واکاوی کنیم.
لازم می‌دانم مراتب تقدیر و تشکر خویش را از عالم فرزانه، محقق فرهیخته، استاد برجسته و نامور تاریخ اسلام جناب آقای دکتر هادی عالم زاده که قبول زحمت فرموده و با نظر لطف دیباچه‌ای محققانه بر این اثر نگاشتند تقدیم نموده و برای ایشان سلامتی و عمر باعزت را از خداوند منان مسالت نمایم.
مرضیه محمدزاده - پژوهشگر حوزه دین و تاریخ اسلام
ضمیمه ویژه نامه
تیتر خبرها
