صدای اقتدار و آرامش در طوفان بحران‌ها
در شرایط فعلی کشور رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگری در معرض آزمونی بزرگ قرار گرفته‌اند. در این میان، رادیو نه تنها به‌عنوان کهن‌ترین رسانه صوتی، بلکه قدرتمندترین ابزار برای عبور از گردنه‌های سخت بحران، جایگاه ویژه‌ای یافته است. این گزارش نگاهی به کارکردهای رادیو سلامت در حوادث اخیر داشته که در ادامه می‌خوانید.
مریم کریمی | روزنامه نگار
دکتر پیام امیری، مدیر شبکه رادیویی سلامت، رادیو را رسانه ذاتی بحران می‌داند و معتقد است: نقش‌آفرینی این رسانه در لحظات سرنوشت‌ساز؛ کارآمدتر و مؤثرتر از هر بستر دیگری است. ذات رادیو بر دو رکن اصلی اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی استوار است و همین دو ویژگی باعث شده تا در شرایط بحرانی، رادیو به خط مقدم ارتباط با مردم تبدیل شود.
مأموریت رادیو سلامت در نگاه مدیر این شبکه، فراتر از اطلاع‌رسانی صرف در وقایعی نظیر جنگ یا بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله است. از نظر او، رسالت اصلی رادیو سلامت در این مقاطع، آموزش عملی و لحظه‌ای به جامعه است. این شبکه تلاش می‌کند تا با تکیه بر تخصص‌های موجود، به مردم بیاموزد که چگونه پیش از وقوع حوادث غیرمترقبه آمادگی خود را حفظ کنند و هنگام مواجهه با آن، چه اقداماتی را برای کمک به مصدومان یا حفظ سلامت خود انجام دهند.
این مدیر رسانه‌ای تأکید دارد که همکاران او در حوزه برنامه‌سازی، این رسالت را به یک جریان مستمر تبدیل کرده‌اند و در این‌باره توضیح می‌دهد: جدول پخش رادیو سلامت اکنون با بهره‌گیری از ساختارهای متنوعی نظیر برنامه‌های مستند، ترکیبی، نمایشی و همچنین بسته‌های کوتاه آموزشی و پیام‌های کوتاه سلامت‌محور، در تلاش است تا تاب‌آوری و ایستادگی مردم را در برابر چالش‌های احتمالی افزایش دهد. این محتوا تنها به امواج رادیویی محدود نشده، بلکه در فضای مجازی نیز با همان دقت و جدیت دنبال می‌شود تا مخاطب در هر نقطه‌ای که حضور دارد، به مرجع رسمی و آگاهی‌بخش شبکه سلامت دسترسی داشته باشد. امیری با اشاره به تجربیات موفق شبکه در وقایع گذشته، ازجمله دوران شیوع بیماری کرونا و همچنین ایام جنگ 12 روزه و ایام ویژه‌ای نظیر جنگ رمضان یادآوری می‌کند: افزایش آگاهی‌های عمومی و ارائه راهکارهای علمی برای مقابله با بحران‌ها، دیگر یک اقدام مقطعی نیست، بلکه به یکی از اصلی‌ترین ستون‌های جدول پخش شبکه تبدیل شده است. این رویکرد تضمین می‌کند که رادیو سلامت نه فقط در زمان وقوع حوادث، بلکه در دوران پیش‌آگاهی نیز به‌عنوان یک همراه همیشگی، نقش خود را در جهت حفظ آرامش و ارتقای امنیت روانی جامعه ایفا کند.
ثانیه‌های طلایی، نقشه راه بقا
نازیلا نظمی، تهیه‌کننده برنامه رادیویی «ثانیه‌های طلایی» نیز در همین رابطه و درباره استراتژی‌های آموزشی و رویکرد عملیاتی این برنامه می‌گوید: در دنیایی که لحظه‌ها تعیین‌کننده هستند، داشتن دانش سلامت در زمان بحران دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است. برنامه ثانیه‌های طلایی با هدف تجهیز ذهن و بدن مخاطبان برای مواجهه با شرایط اضطراری، مسیر تازه‌ای را در حوزه بهداشت و تندرستی باز کرده است.
وی در پاسخ به این پرسش که چطور پیام‌های حیاتی بهداشتی را در قالب ثانیه‌های بسیار کوتاه اما تأثیرگذار طراحی می‌کنید، توضیح می‌دهد: در هر قسمت از برنامه به یک موضوع بسیار خاص و حیاتی در لحظه وقوع بحران پرداخته می‌شود. برای ایجاد یک اثرگذاری عمیق، آن موضوع از زوایای مختلف و با استفاده از ابزارهای متنوع صوتی بررسی خواهد شد. این روند شامل بخش‌های مختلفی ازجمله نریشن، وکس پاپ، تحلیل‌های کارشناسی، روایت‌خوانی و در نهایت جمع‌بندی است تا مخاطب با تمام ابعاد موضوع آشنا شود. به‌عنوان مثال اگر در لحظه حمله هوایی در فضای بسته مانند آسانسور باشیم، چه باید کرد؟ برنامه دقیقا به این می‌پردازد که چه اقدامات فوری برای حفظ سلامت و نجات جان باید انجام دهیم.
نظمی در ادامه درباره راهکار برنامه برای آموزش تشخیص اخبار جعلی و شایعات در زمان جنگ می‌گوید: تمرکز اصلی و ماهیت این برنامه بر آموزش اقدامات عملی و واکنش‌های سریع و صحیح در حوزه سلامت جسم است تا از سردرگمی‌های ناشی از اطلاعات غلط در لحظات حساس جلوگیری شود.
وی چالش بزرگ این برنامه را ساده‌سازی مفاهیم برای همه اقشار جامعه می‌داند و می‌افزاید: تمرکز بر موضوعات بسیار ریز، کاربردی و ضروری است. این موضوعات برای تمام گروه‌های سنی در زمان بحران اهمیت حیاتی دارند. همچنین با تنظیم رادیویی روان و هم‌فهم، تلاش شده تا حتی پیچیده‌ترین متن‌های تحقیقی و کارشناسی به زبانی ساده و ملموس به مخاطبان ارائه شود. این تهیه‌کننده، ثانیه‌های طلایی را ترکیبی هوشمندانه از پیشگیری و عمل می‌داند و توضیح می‌دهد: حدود 20 درصد از برنامه‌های ساخته شده به آموزش‌های پیشگیرانه مانند آماده‌سازی کوله بحران، مسیرشناسی و آمادگی‌های اولیه اختصاص دارد، در حالی‌که بخش اصلی و تعیین‌کننده یعنی 80 درصد برنامه، بر واکنش‌ها و رفتارهای درست و نجات‌بخش در حین وقوع بحران تمرکز دارد تا مخاطب را در حساس‌ترین لحظات، تنها نگذارد.
مهندسی آرامش در ۱۰ دقیقه
برنامه «10 دقیقه مکث» نیز که به همت گروه سلامت روان و سلامت معنوی رادیو سلامت و به تهیه‌کنندگی ملیحه صادق‌کاظمی روی آنتن می‌رود، در شرایط فعلی جامعه با رویکردی تخصصی به مدیریت استرس و تقویت تاب‌آوری می‌پردازد.
وی با تاکید بر این‌که هدف ما در هیچ لحظه‌ای از جنگ و بعد از جنگ حذف واقعیت نبوده و نیست، خاطرنشان می‌کند: هدف 10 دقیقه مکث، در دوران بحران و اوج بمباران اخبار این بوده که بدون هیجان‌سازی به مخاطب کمک کنیم تا واکنش اضطرابی خودش را مدیریت کند و در کنار این مدیریت، مهارت مواجهه با استرس را یاد بگیرد. هدف این برنامه صحبت درباره اضطراب و استرس نبوده و نیست. هدف این‌که مخاطب با مهارت‌های ساده و کاربردی‌ای آشنا شود که در تقویت روانی تاب‌آوری کمکش کند. یعنی آموزش گام به گام و ساده توانایی سازگار شدن با شرایط سخت، مدیریت هیجان‌های شدید و برگشتن به تعادل روانی بعد از تجربه‌های پراسترس.
صادق کاظمی با پاسخ به این پرسش که در بخش معنویت، دقیقا چه راهکارهایی برای تقویت تاب‌آوری مخاطب در شرایط سخت درنظر گرفته‌اید؟ می‌افزاید: معنویت یک تجربه فردی و کاملا شخصی است. در این بخش، هدف ما آموزش مهارت‌هایی برای تقویت سلامت معنوی و در نتیجه افزایش تاب‌آوری روانی بوده و هست؛ مثل پیدا کردن معنا و هدف، تقویت امید، حفظ ارتباط با ارزش‌ها و توجه به داشته‌ها و منابع حمایتی زندگی. در شرایط سخت، داشتن احساس معنا و امید می‌تواند به فرد کمک کند فشار روانی را بهتر مدیریت کند و احساس درماندگی کمتری داشته باشد. بنابراین مخاطب هم یک مهارت عملی یاد می‌گیرد و هم با راه‌هایی برای حفظ امید و تعادل درونی آشنا می‌شود.
این تهیه‌کننده درباره تمرین‌های عملی (مثل تنفس یا آرام‌سازی) برای کاهش استرس فوری توضیح می‌دهد: تمرین‌ها کاملا هدفمند و براساس اصول مدیریت استرس، اضطراب و تقویت تاب‌آوری طراحی شده است. ما فقط دنبال این نیستیم که مخاطب برای چند دقیقه آرام شود، بلکه می‌خواهیم به او مهارت تنظیم واکنش‌های جسمی، هیجانی و شناختی در برابر فشار روانی را یاد دهیم. مثلا تمرین‌های تنفسی می‌تواند به کاهش برانگیختگی فیزیولوژیک کمک کند و تمرین‌های توجه و آرام‌سازی کمک می‌کند فرد از چرخه افکار اضطراب‌آور فاصله بگیرد و دوباره کنترل بیشتری روی واکنش خودش پیدا کند. درواقع، این تمرین‌ها نوعی تمرین عملی تاب‌آوری هستند؛ یعنی مخاطب یاد می‌گیرد وقتی با یک موقعیت پراسترس مواجه می‌شود، چطور واکنشش را تنظیم کند، تصمیم‌های سنجیده‌تری بگیرد و بعد از تجربه فشار، سریع‌تر به تعادل برگردد. هدف این‌که این مهارت‌ها از فضای برنامه خارج و وارد زندگی روزمره مخاطب شود. استفاده از موسیقی و صدا جهت ایجاد فضای پناهگاه روانی بسیارحائزاهمیت است، صادق کاظمی در این‌باره می‌افزاید: موسیقی و طراحی صدا برای ما فقط یک عنصر زیبایی‌شناختی نیست. بخشی از مداخله برای تنظیم فضای روانی مخاطب است. وقتی فرد در معرض استرس و اضطراب قرار دارد، سیستم عصبی در وضعیت برانگیختگی بالاتری قرار می‌گیرد و صداهای ناگهانی، تند یا غیرقابل‌پیش‌بینی می‌توانند این برانگیختگی را بیشتر کنند. به همین دلیل از موسیقی با ریتم و شدت کنترل‌شده، الگوهای صوتی قابل‌پیش‌بینی و صداهایی که احساس ثبات و امنیت بیشتری ایجاد می‌کنند، استفاده می‌کنیم. این گفت‌وگوها نشان می‌دهد این شبکه نه فقط یک رسانه شنیداری، بلکه با تکیه بر دانش و تخصص، تلاش دارد تا در هر شرایطی، صدای آرامش و خرد باشد تا مردم کشورمان با اطمینان و آمادگی کامل از دل بحران‌ها عبور کنند.
مأموریت رادیو سلامت در نگاه مدیر این شبکه، فراتر از اطلاع‌رسانی صرف در وقایعی نظیر جنگ یا بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله است. از نظر او، رسالت اصلی رادیو سلامت در این مقاطع، آموزش عملی و لحظه‌ای به جامعه است. این شبکه تلاش می‌کند تا با تکیه بر تخصص‌های موجود، به مردم بیاموزد که چگونه پیش از وقوع حوادث غیرمترقبه آمادگی خود را حفظ کنند و هنگام مواجهه با آن، چه اقداماتی را برای کمک به مصدومان یا حفظ سلامت خود انجام دهند.
این مدیر رسانه‌ای تأکید دارد که همکاران او در حوزه برنامه‌سازی، این رسالت را به یک جریان مستمر تبدیل کرده‌اند و در این‌باره توضیح می‌دهد: جدول پخش رادیو سلامت اکنون با بهره‌گیری از ساختارهای متنوعی نظیر برنامه‌های مستند، ترکیبی، نمایشی و همچنین بسته‌های کوتاه آموزشی و پیام‌های کوتاه سلامت‌محور، در تلاش است تا تاب‌آوری و ایستادگی مردم را در برابر چالش‌های احتمالی افزایش دهد. این محتوا تنها به امواج رادیویی محدود نشده، بلکه در فضای مجازی نیز با همان دقت و جدیت دنبال می‌شود تا مخاطب در هر نقطه‌ای که حضور دارد، به مرجع رسمی و آگاهی‌بخش شبکه سلامت دسترسی داشته باشد. امیری با اشاره به تجربیات موفق شبکه در وقایع گذشته، ازجمله دوران شیوع بیماری کرونا و همچنین ایام جنگ 12 روزه و ایام ویژه‌ای نظیر جنگ رمضان یادآوری می‌کند: افزایش آگاهی‌های عمومی و ارائه راهکارهای علمی برای مقابله با بحران‌ها، دیگر یک اقدام مقطعی نیست، بلکه به یکی از اصلی‌ترین ستون‌های جدول پخش شبکه تبدیل شده است. این رویکرد تضمین می‌کند که رادیو سلامت نه فقط در زمان وقوع حوادث، بلکه در دوران پیش‌آگاهی نیز به‌عنوان یک همراه همیشگی، نقش خود را در جهت حفظ آرامش و ارتقای امنیت روانی جامعه ایفا کند.
ثانیه‌های طلایی، نقشه راه بقا
نازیلا نظمی، تهیه‌کننده برنامه رادیویی «ثانیه‌های طلایی» نیز در همین رابطه و درباره استراتژی‌های آموزشی و رویکرد عملیاتی این برنامه می‌گوید: در دنیایی که لحظه‌ها تعیین‌کننده هستند، داشتن دانش سلامت در زمان بحران دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است. برنامه ثانیه‌های طلایی با هدف تجهیز ذهن و بدن مخاطبان برای مواجهه با شرایط اضطراری، مسیر تازه‌ای را در حوزه بهداشت و تندرستی باز کرده است.
وی در پاسخ به این پرسش که چطور پیام‌های حیاتی بهداشتی را در قالب ثانیه‌های بسیار کوتاه اما تأثیرگذار طراحی می‌کنید، توضیح می‌دهد: در هر قسمت از برنامه به یک موضوع بسیار خاص و حیاتی در لحظه وقوع بحران پرداخته می‌شود. برای ایجاد یک اثرگذاری عمیق، آن موضوع از زوایای مختلف و با استفاده از ابزارهای متنوع صوتی بررسی خواهد شد. این روند شامل بخش‌های مختلفی ازجمله نریشن، وکس پاپ، تحلیل‌های کارشناسی، روایت‌خوانی و در نهایت جمع‌بندی است تا مخاطب با تمام ابعاد موضوع آشنا شود. به‌عنوان مثال اگر در لحظه حمله هوایی در فضای بسته مانند آسانسور باشیم، چه باید کرد؟ برنامه دقیقا به این می‌پردازد که چه اقدامات فوری برای حفظ سلامت و نجات جان باید انجام دهیم.
نظمی در ادامه درباره راهکار برنامه برای آموزش تشخیص اخبار جعلی و شایعات در زمان جنگ می‌گوید: تمرکز اصلی و ماهیت این برنامه بر آموزش اقدامات عملی و واکنش‌های سریع و صحیح در حوزه سلامت جسم است تا از سردرگمی‌های ناشی از اطلاعات غلط در لحظات حساس جلوگیری شود.
وی چالش بزرگ این برنامه را ساده‌سازی مفاهیم برای همه اقشار جامعه می‌داند و می‌افزاید: تمرکز بر موضوعات بسیار ریز، کاربردی و ضروری است. این موضوعات برای تمام گروه‌های سنی در زمان بحران اهمیت حیاتی دارند. همچنین با تنظیم رادیویی روان و هم‌فهم، تلاش شده تا حتی پیچیده‌ترین متن‌های تحقیقی و کارشناسی به زبانی ساده و ملموس به مخاطبان ارائه شود. این تهیه‌کننده، ثانیه‌های طلایی را ترکیبی هوشمندانه از پیشگیری و عمل می‌داند و توضیح می‌دهد: حدود 20 درصد از برنامه‌های ساخته شده به آموزش‌های پیشگیرانه مانند آماده‌سازی کوله بحران، مسیرشناسی و آمادگی‌های اولیه اختصاص دارد، در حالی‌که بخش اصلی و تعیین‌کننده یعنی 80 درصد برنامه، بر واکنش‌ها و رفتارهای درست و نجات‌بخش در حین وقوع بحران تمرکز دارد تا مخاطب را در حساس‌ترین لحظات، تنها نگذارد.
مهندسی آرامش در ۱۰ دقیقه
برنامه «10 دقیقه مکث» نیز که به همت گروه سلامت روان و سلامت معنوی رادیو سلامت و به تهیه‌کنندگی ملیحه صادق‌کاظمی روی آنتن می‌رود، در شرایط فعلی جامعه با رویکردی تخصصی به مدیریت استرس و تقویت تاب‌آوری می‌پردازد.
وی با تاکید بر این‌که هدف ما در هیچ لحظه‌ای از جنگ و بعد از جنگ حذف واقعیت نبوده و نیست، خاطرنشان می‌کند: هدف 10 دقیقه مکث، در دوران بحران و اوج بمباران اخبار این بوده که بدون هیجان‌سازی به مخاطب کمک کنیم تا واکنش اضطرابی خودش را مدیریت کند و در کنار این مدیریت، مهارت مواجهه با استرس را یاد بگیرد. هدف این برنامه صحبت درباره اضطراب و استرس نبوده و نیست. هدف این‌که مخاطب با مهارت‌های ساده و کاربردی‌ای آشنا شود که در تقویت روانی تاب‌آوری کمکش کند. یعنی آموزش گام به گام و ساده توانایی سازگار شدن با شرایط سخت، مدیریت هیجان‌های شدید و برگشتن به تعادل روانی بعد از تجربه‌های پراسترس.
صادق کاظمی با پاسخ به این پرسش که در بخش معنویت، دقیقا چه راهکارهایی برای تقویت تاب‌آوری مخاطب در شرایط سخت درنظر گرفته‌اید؟ می‌افزاید: معنویت یک تجربه فردی و کاملا شخصی است. در این بخش، هدف ما آموزش مهارت‌هایی برای تقویت سلامت معنوی و در نتیجه افزایش تاب‌آوری روانی بوده و هست؛ مثل پیدا کردن معنا و هدف، تقویت امید، حفظ ارتباط با ارزش‌ها و توجه به داشته‌ها و منابع حمایتی زندگی. در شرایط سخت، داشتن احساس معنا و امید می‌تواند به فرد کمک کند فشار روانی را بهتر مدیریت کند و احساس درماندگی کمتری داشته باشد. بنابراین مخاطب هم یک مهارت عملی یاد می‌گیرد و هم با راه‌هایی برای حفظ امید و تعادل درونی آشنا می‌شود.
این تهیه‌کننده درباره تمرین‌های عملی (مثل تنفس یا آرام‌سازی) برای کاهش استرس فوری توضیح می‌دهد: تمرین‌ها کاملا هدفمند و براساس اصول مدیریت استرس، اضطراب و تقویت تاب‌آوری طراحی شده است. ما فقط دنبال این نیستیم که مخاطب برای چند دقیقه آرام شود، بلکه می‌خواهیم به او مهارت تنظیم واکنش‌های جسمی، هیجانی و شناختی در برابر فشار روانی را یاد دهیم. مثلا تمرین‌های تنفسی می‌تواند به کاهش برانگیختگی فیزیولوژیک کمک کند و تمرین‌های توجه و آرام‌سازی کمک می‌کند فرد از چرخه افکار اضطراب‌آور فاصله بگیرد و دوباره کنترل بیشتری روی واکنش خودش پیدا کند. درواقع، این تمرین‌ها نوعی تمرین عملی تاب‌آوری هستند؛ یعنی مخاطب یاد می‌گیرد وقتی با یک موقعیت پراسترس مواجه می‌شود، چطور واکنشش را تنظیم کند، تصمیم‌های سنجیده‌تری بگیرد و بعد از تجربه فشار، سریع‌تر به تعادل برگردد. هدف این‌که این مهارت‌ها از فضای برنامه خارج و وارد زندگی روزمره مخاطب شود. استفاده از موسیقی و صدا جهت ایجاد فضای پناهگاه روانی بسیارحائزاهمیت است، صادق کاظمی در این‌باره می‌افزاید: موسیقی و طراحی صدا برای ما فقط یک عنصر زیبایی‌شناختی نیست. بخشی از مداخله برای تنظیم فضای روانی مخاطب است. وقتی فرد در معرض استرس و اضطراب قرار دارد، سیستم عصبی در وضعیت برانگیختگی بالاتری قرار می‌گیرد و صداهای ناگهانی، تند یا غیرقابل‌پیش‌بینی می‌توانند این برانگیختگی را بیشتر کنند. به همین دلیل از موسیقی با ریتم و شدت کنترل‌شده، الگوهای صوتی قابل‌پیش‌بینی و صداهایی که احساس ثبات و امنیت بیشتری ایجاد می‌کنند، استفاده می‌کنیم. این گفت‌وگوها نشان می‌دهد این شبکه نه فقط یک رسانه شنیداری، بلکه با تکیه بر دانش و تخصص، تلاش دارد تا در هر شرایطی، صدای آرامش و خرد باشد تا مردم کشورمان با اطمینان و آمادگی کامل از دل بحران‌ها عبور کنند.
