شکست تحقیرآمیز ترامپ در برزیل

لولا داسیلوا با پیروزی مجدد در انتخابات، نقشه کاخ سفید برای آمریکای لاتین را برهم زد

شکست تحقیرآمیز ترامپ در برزیل

پیروزی لولا داسیلوا در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، فراتر از یک رقابت داخلی، ضربه‌ای سیاسی به دونالد ترامپ و برنامه او برای بازتعریف مناسبات قدرت در نیمکره غربی است. لولا روز یکشنبه، ۲۵ اکتبر، با کسب 51/8 درصد آرا در برابر 48/2درصد آرای فلاویو بولسونارو، نامزد راست‌گرا و پسر رئیس‌جمهور پیشین برزیل، به پیروزی رسید.

خبرگزاری آسوشیتدپرس این نتیجه را مانعی در برابر تلاش ترامپ برای تحکیم نفوذ ایالات متحده در آمریکای لاتین توصیف کرد‌؛ منطقه‌ای که واشنگتن در ماه‌های اخیر با ابزارهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی به دنبال تثبیت برتری خود در آن بوده است.  اهمیت این شکست زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم برزیل برای دولت ترامپ صرفا یک کشور آمریکای جنوبی نیست‌؛ این کشور با جمعیت بیش از ۲۰۰میلیون نفر، بزرگ‌ترین اقتصاد آمریکای لاتین و یکی از بازیگران اصلی در جهان در حال توسعه است. پیروزی بولسونارو می‌توانست برازیلیا را به یکی از مهم‌ترین متحدان واشنگتن در منطقه تبدیل کند و حلقه‌ای کلیدی در راهبرد آمریکا برای محدود کردن نفوذ رقبای جهانی‌اش باشد اما اکنون نتیجه انتخابات، این محاسبه را ناکام گذاشته است. 
 
شکست پروژه بازسازی حیاط خلوت آمریکا
ترامپ در دوره جدید ریاست‌جمهوری خود، سیاستی تهاجمی برای گسترش نفوذ آمریکا در نیمکره غربی دنبال کرده است‌؛ سیاستی که از تعرفه‌های تنبیهی و تحریم تا همکاری‌های نظامی و حمایت از جریان‌های سیاسی همسو را دربرمی‌گیرد. هدف این رویکرد، تقویت جایگاه واشنگتن در آمریکای لاتین و جلوگیری از گسترش نفوذ قدرت‌هایی چون چین در منطقه‌ای است که آمریکا همچنان آن را حوزه‌ای حیاتی برای امنیت و منافع خود می‌داند.  گزارش ۲۴ اکتبر رویترز درباره تلاش مقام‌های وزارت‌خارجه آمریکا برای بازگرداندن خانواده بولسونارو به قدرت، ابعاد این رقابت را آشکارتر کرد. براساس این گزارش، دو مقام آمریکایی کارزاری را برای تقویت موقعیت سیاسی بولسوناروها پیش برده و از اقدامات تنبیهی علیه برزیل حمایت کرده بودند‌؛ اقداماتی که به‌گفته منابع مطلع رویترز، هدف‌شان تضعیف دولت لولا و تقویت رقبای او بود. رویترز در عین حال تأکید کرد که نتوانسته مشخص کند این اقدامات تا چه اندازه مستقیما با دستور کاخ‌سفید یا وزیر خارجه آمریکا انجام شده است.  این گزارش، در کنار نتیجه انتخابات، نشان می‌دهد که تلاش برای تغییر جهت سیاسی برزیل صرفا در سطح اختلافات لفظی میان دولت‌ها باقی نمانده بود. با این حال، فشارهای واشنگتن نتیجه موردنظر را به همراه نداشت. تعرفه‌های سنگین آمریکا که با پرونده قضایی ژائیر بولسونارو نیز ارتباط پیدا کرده بود، به تقویت گفتمان ملی‌گرایانه لولا کمک کرد‌؛ گفتمانی که بر دفاع از استقلال برزیل در برابر فشار خارجی استوار بود. به این ترتیب، ابزاری که قرار بود دولت برازیلیا را تحت فشار قرار دهد، به یکی از محورهای بسیج سیاسی علیه نامزد مورد حمایت جریان ترامپیستی تبدیل شد. 
 
منابع راهبردی‌؛ هدف دیگر رقابت واشنگتن
پشت این رقابت سیاسی، منافع اقتصادی و امنیتی مهمی نیز قرار دارد. برزیل دارای ذخایر قابل‌توجه عناصر خاکی کمیاب و منابع معدنی حیاتی است‌؛ موادی که در صنایع پیشرفته، خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی و سامانه‌های دفاعی کاربرد دارند. این منابع در شرایط رقابت آمریکا و چین بر سر زنجیره تأمین مواد معدنی راهبردی، اهمیت ژئوپلیتیکی فزاینده‌ای پیدا کرده‌اند. 
آسوشیتدپرس گزارش داده که واشنگتن به‌دنبال دسترسی بیشتر به منابع معدنی برزیل است تا وابستگی صنایع خود به چین را کاهش دهد. در مقابل، دولت لولا بر حفظ کنترل ملی بر منابع طبیعی و نظارت بیشتر بر سرمایه‌گذاری خارجی تأکید دارد. بنابراین، شکست نامزد نزدیک به ترامپ به معنای پایان رقابت آمریکا برای دسترسی به این منابع نیست اما نشان می‌دهد که واشنگتن نمی‌تواند صرفا با تکیه بر فشار سیاسی، مسیر بهره‌برداری از ظرفیت‌های اقتصادی برزیل را مطابق اولویت‌های خود تنظیم کند. 
در عرصه سیاست خارجی نیز لولا مسیر مستقلی را دنبال می‌کند. گسترش روابط اقتصادی با چین و حضور فعال در بریکس، به برزیل امکان داده است روابط خود را به بازار و قدرتی واحد محدود نکند. این رویکرد با تلاش ترامپ برای تثبیت برتری آمریکا در نیمکره غربی تعارض دارد‌؛ زیرا هرچه کشورهای منطقه گزینه‌های بیشتری برای تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری بین‌المللی داشته باشند، امکان اعمال فشار یکجانبه از سوی واشنگتن محدودتر می‌شود. 
خودداری فلاویو بولسونارو از پذیرش شکست و درخواست او برای ابطال نتایج نیز نشان می‌دهد که منازعه سیاسی در برزیل ادامه خواهد داشت. با وجود این، پیروزی لولا یک واقعیت را تثبیت کرده است‌؛ ترامپ نتوانست با فشار اقتصادی و تلاش‌های سیاسی گزارش‌شده، نتیجه مطلوب خود را در برزیل رقم بزند. برای رئیس‌جمهوری که گسترش نفوذ آمریکا در نیمکره غربی را از اولویت‌های اصلی خود قرار داده، این شکست انتخاباتی عقب‌نشینی معناداری است‌؛ عقب‌نشینی‌ای که هم محاسبات منطقه‌ای واشنگتن را پیچیده‌تر می‌کند و هم نشان می‌دهد پروژه تبدیل آمریکای لاتین به حیاط خلوت مطیع ایالت متحده با مقاومت بازیگران مستقل روبه‌روست.