روانشناسی زنان از نگاه امیرمومنان(ع)
مثل گل
در طلیعه عید بزرگ شیعیان هستیم، عید بزرگ غدیرخم برای مسلمانان اهمیتی ویژه دارد و هرکسی سعی می کند در این فرصت به نوعی خود را به ولایت امیر مؤمنان و امامان معصوم نزدیک تر کند. این عید بزرگ برای ما هم در «چاردیواری» فرصتی بود تا چرخی در بوستان پربار «نهج البلاغه» بزنیم و برای شما هم دستچینی به ارمغان بیاوریم و مروری کنیم بر نگاه عمیق و زیبای مولایمان به زندگی، خانواده و زنان. در این شماره و در قالب یک پرونده به چند موضوع مهم از جمله روانشناسی زنان، تربیت فرزند و مدیریت خانواده بر پایه کلام امیرمومنان (ع) پرداخته ایم.
دكتر ناهید طیبی/ پژوهشگر دینی و عضو شورای دانشنامه زن مسلمان
دیدگاه‌های روان‌شناختی حضرت امیر(ع) در سخنان آسمانی آن حضرت با عـبارات و واژه‌های بـسیار زیبا و لطیفی مـشاهده مـی‌شود. گـرچه مجالی برای بررسی تمامی شاخه‌های دانش روانشناسی از منظر حضرت وجود ندارد، اما به تـناسب بـحث می‌توان در یك نگاه كلی، دیدگاه حـضرت را در مـورد زنان از چهار‌منظر به صورت خلاصه مورد بررسی قرار داد:
۱ درس آموزه‌های مشترك
زن به عنوان یك موجود انسانی دارای هویت واحـد و مـشتركی نـسبت به مردان بوده و حضرت علی(ع) هرگاه از انسان و حالات و روحیات او سخن می‌گوید، اشـاره بـه هر دو جنس دارد. بنابراین آنجا كه می‌فرماید:
«كسی چیزی را در دل پنهان نكرد، جز آن‌كه در لغزش‌های زبـان و رنـگ رخـساره‌اش آشكار خواهد شد»، اشاره به عوارض روان‌تنی در زنان و مردان داشته و می‌فرماید: ابراز نـكردن احـساسات و سركوب آنها موجب بروز حالات ویژه‌ای در جسم می‌شود و این بی‌توجهی به نیازهای روانـی، آثـار سـوء در رفتار و نیز در ساختار جسمی افراد دارد. در اینجا روی سخن با هر انسانی است كه احساسات خویش را در درون خود پنـهان كرده و مـوجب ایجـاد بحران روحی روانی، افسردگی و... می‌شود.
سیر به سوی كمال، توجه به مـعنویات، اسـتفاده از نعمت‌های الهی و... از اموری است كه برای زن و مرد به صورت دستورالعمل‌های مشترك مطرح شده است.
۲ شاخه گل
در مقام بیان تـفاوت زن و مـرد كه حضرت علی(ع) در این قسمت از سخنان خویش تفاوت‌های زن و مرد را مطرح كرده و این تـفاوت‌ها را نـه تنها به عنوان نقص مطرح نمی‌كند؛ بـلكه از آنها بـه عنوان راز تكامل بشری سخن می‌گوید. برای مـثال در روانشناسی زنان از تفاوت‌های زن و مرد در فضیلت‌ها سخن گفته و می‌فرماید: «غَیرَه المَرْأه كفْرٌ وَ غَیرَه الرَّجُلِ إیمـانٌ؛ غـیرت زن كفر است و غیرت مرد ایمـان». یك نـویسنده عرب در این مـورد مـی‌گوید: اگـر زنان غیرت داشته باشند، به فـتنه و آشـوب كشیده می‌شوند و جنگ جمل نتیجه غیرت زن بود. همچنین حضرت در مورد لطافت وجـودی زن و حـساسیت لازم برای حفظ او و شاید سخاوت ویژه زن در حیات بـخشی به دیگران كه ناشی از روح «دیگـر خواه» اوست، می‌فرماید:
«به زن بـیش از حـد خود تحمیل مكن! زیرا زن همچون شاخه گل است، نه قهرمان خشن».
۳ ویژگی‌های خاص
توجه كردن افـراد بـه ویژگی‌های خاص زنانه در زنان و بیان راهـكارهایی مـتناسب با این خـصیصه‌ها بـرای رسـیدن به سعادت مطلوب و داشـتن سلامت روانی فردی و اجتماعی مفید است. برای نمونه حضرت امیر(ع) با توجه بـه این نـیاز زن كه دوست دارد مورد عشق و محبت قرار گـیرد، مـی‌فرماید: «مـِن اخـلاق الانـبیاء حُبّ النساء (از اخـلاق پیامـبران دوست داشتن زنان است).
عشق ورزیدن به زنان و ابراز محبت و علاقه نسبت به آنان در متون دینی بـسیار زیاد اسـت و حـتی رسول خدا(ص) می‌فرماید: «قولُ الرجـُلِ للمـرأه إنـّی أحـبّك، لایذهـب مـن قلبه ابداً (این‌كه مرد عشق خود را نسبت به زن ابراز كند و بگوید تو را دوست دارم هرگز از قلب او خارج نمی‌شود). در سخنان روان‌شناسان معاصر نیز اهمیت به این ابراز عشق دیده مـی‌شود. پروفسور ریك، روان‌شناس مشهور آمریكایی می‌گوید: «بهترین جمله‌ای كه یك مرد می‌تواند به زن خود بگوید عبارت عزیزم تو را دوست دارم است». بنابراین آثار روانی عشق‌ورزیدن به همسر و ابراز محبت به او، از دیدگاه روان‌شناختی دینـی بـسیار قابل اهمیت است و قابل انكار نیست.
۴ سیره عملی
در سبك زندگی و سیره عملی حضرت علی(ع) نیز می‌بینیم حضرت به علل سـیاسی و بـه‌خـاطر مصالح عمومی اسلام در خانه مـی‌نشیند و هـمسر بـزرگوار او كه تندیس طهارت و قداست و پاكی‌هاست، به مسجد رفته و سخنرانی می‌كند یا به خاطر ضرورت‌های زمانی و مكانی و نیز مصالح مهم اسلام، شبانه بـه خـانه انـصار رفته و امام واقعی مردم را به آنان معرفی مـی‌كند. بـه یقین اگر منظور حضرت علی(ع) از برخی سخنان منسوب به ایشان خانه‌نشینی زن به صورت كلی بوده باشد، همسر ایشان كه خود اسلامِ مجسم اسـت، هـرگز از خـانه خارج نمی‌شد. بنابراین ضرورت و عدم ضرورت و همچنین حفظ حدود و مـوازین شرعی راهگشای ما در درك این حكمت الهی و كلام امیر(ع) خواهد بود.
دیدگاه‌های روان‌شناختی حضرت امیر(ع) در سخنان آسمانی آن حضرت با عـبارات و واژه‌های بـسیار زیبا و لطیفی مـشاهده مـی‌شود. گـرچه مجالی برای بررسی تمامی شاخه‌های دانش روانشناسی از منظر حضرت وجود ندارد، اما به تـناسب بـحث می‌توان در یك نگاه كلی، دیدگاه حـضرت را در مـورد زنان از چهار‌منظر به صورت خلاصه مورد بررسی قرار داد:
۱ درس آموزه‌های مشترك
زن به عنوان یك موجود انسانی دارای هویت واحـد و مـشتركی نـسبت به مردان بوده و حضرت علی(ع) هرگاه از انسان و حالات و روحیات او سخن می‌گوید، اشـاره بـه هر دو جنس دارد. بنابراین آنجا كه می‌فرماید:
«كسی چیزی را در دل پنهان نكرد، جز آن‌كه در لغزش‌های زبـان و رنـگ رخـساره‌اش آشكار خواهد شد»، اشاره به عوارض روان‌تنی در زنان و مردان داشته و می‌فرماید: ابراز نـكردن احـساسات و سركوب آنها موجب بروز حالات ویژه‌ای در جسم می‌شود و این بی‌توجهی به نیازهای روانـی، آثـار سـوء در رفتار و نیز در ساختار جسمی افراد دارد. در اینجا روی سخن با هر انسانی است كه احساسات خویش را در درون خود پنـهان كرده و مـوجب ایجـاد بحران روحی روانی، افسردگی و... می‌شود.
سیر به سوی كمال، توجه به مـعنویات، اسـتفاده از نعمت‌های الهی و... از اموری است كه برای زن و مرد به صورت دستورالعمل‌های مشترك مطرح شده است.
۲ شاخه گل
در مقام بیان تـفاوت زن و مـرد كه حضرت علی(ع) در این قسمت از سخنان خویش تفاوت‌های زن و مرد را مطرح كرده و این تـفاوت‌ها را نـه تنها به عنوان نقص مطرح نمی‌كند؛ بـلكه از آنها بـه عنوان راز تكامل بشری سخن می‌گوید. برای مـثال در روانشناسی زنان از تفاوت‌های زن و مرد در فضیلت‌ها سخن گفته و می‌فرماید: «غَیرَه المَرْأه كفْرٌ وَ غَیرَه الرَّجُلِ إیمـانٌ؛ غـیرت زن كفر است و غیرت مرد ایمـان». یك نـویسنده عرب در این مـورد مـی‌گوید: اگـر زنان غیرت داشته باشند، به فـتنه و آشـوب كشیده می‌شوند و جنگ جمل نتیجه غیرت زن بود. همچنین حضرت در مورد لطافت وجـودی زن و حـساسیت لازم برای حفظ او و شاید سخاوت ویژه زن در حیات بـخشی به دیگران كه ناشی از روح «دیگـر خواه» اوست، می‌فرماید:
«به زن بـیش از حـد خود تحمیل مكن! زیرا زن همچون شاخه گل است، نه قهرمان خشن».
۳ ویژگی‌های خاص
توجه كردن افـراد بـه ویژگی‌های خاص زنانه در زنان و بیان راهـكارهایی مـتناسب با این خـصیصه‌ها بـرای رسـیدن به سعادت مطلوب و داشـتن سلامت روانی فردی و اجتماعی مفید است. برای نمونه حضرت امیر(ع) با توجه بـه این نـیاز زن كه دوست دارد مورد عشق و محبت قرار گـیرد، مـی‌فرماید: «مـِن اخـلاق الانـبیاء حُبّ النساء (از اخـلاق پیامـبران دوست داشتن زنان است).
عشق ورزیدن به زنان و ابراز محبت و علاقه نسبت به آنان در متون دینی بـسیار زیاد اسـت و حـتی رسول خدا(ص) می‌فرماید: «قولُ الرجـُلِ للمـرأه إنـّی أحـبّك، لایذهـب مـن قلبه ابداً (این‌كه مرد عشق خود را نسبت به زن ابراز كند و بگوید تو را دوست دارم هرگز از قلب او خارج نمی‌شود). در سخنان روان‌شناسان معاصر نیز اهمیت به این ابراز عشق دیده مـی‌شود. پروفسور ریك، روان‌شناس مشهور آمریكایی می‌گوید: «بهترین جمله‌ای كه یك مرد می‌تواند به زن خود بگوید عبارت عزیزم تو را دوست دارم است». بنابراین آثار روانی عشق‌ورزیدن به همسر و ابراز محبت به او، از دیدگاه روان‌شناختی دینـی بـسیار قابل اهمیت است و قابل انكار نیست.
۴ سیره عملی
در سبك زندگی و سیره عملی حضرت علی(ع) نیز می‌بینیم حضرت به علل سـیاسی و بـه‌خـاطر مصالح عمومی اسلام در خانه مـی‌نشیند و هـمسر بـزرگوار او كه تندیس طهارت و قداست و پاكی‌هاست، به مسجد رفته و سخنرانی می‌كند یا به خاطر ضرورت‌های زمانی و مكانی و نیز مصالح مهم اسلام، شبانه بـه خـانه انـصار رفته و امام واقعی مردم را به آنان معرفی مـی‌كند. بـه یقین اگر منظور حضرت علی(ع) از برخی سخنان منسوب به ایشان خانه‌نشینی زن به صورت كلی بوده باشد، همسر ایشان كه خود اسلامِ مجسم اسـت، هـرگز از خـانه خارج نمی‌شد. بنابراین ضرورت و عدم ضرورت و همچنین حفظ حدود و مـوازین شرعی راهگشای ما در درك این حكمت الهی و كلام امیر(ع) خواهد بود.
