فوت و فنهای سرودن لالایی در گفتوگو با مریم اسلامی
سوار بر بال خیال
«مریم اسلامی» به عنوان یكی از شاعران بنام كودك و نوجوان شناخته میشود. متولد خراسان رضوی و كارشناس ادبی كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان است. مطالعاتش از پانزده سال پیش تاكنون در حوزه ادبیات كودك و نوجوان متمركز بوده و نوشتن شعر و داستان برای این گروه سنی و انتشار آنها از مهمترین فعالیتهای او بوده است. خانم شاعر میگوید «اولین كتابهای منتشر شده من لالاییها هستند. در واقع نوشتن برای كودكان را با لالاییها آغاز كردم. هنوز دخترم به دنیا نیامده بود و من به خواندن لالایی برای او فكر میكردم. مطالعات من در زمینه لالاییها مرا به آنجا رساند كه دیدم لالایی مناسب برای كودك امروز بسیار كم داریم و از همان روزها سرودن لالاییها را شروع كردم» حاصل آن كتاب 48 لالایی برای چهار فصل شد كه در سال 1388 انتشارات قدیانی آن را منتشر كرد. اسلامی یك مجموعه لالایی هم بر اساس صور فلكی و دوازده ماه سال دارد كه توسط انتشارات گوهر اندیشه منتشر شده است. با او در مورد چند و چون سرودن لالایی صحبت كردهایم.
الهام فیروزبخت
تفاوت اصلی لالایی با شعر در ساده بودن آن است. در طول تاریخ اغلب لالاییها را زنان سرودهاند. مادرانی كه اولین تعامل و ارتباط دو سویه با كودك را در قالب لالایی شكل میدادهاند. سرایندگان لالاییها شاعران برجسته و متبحر در علوم ادبی نبودهاند. اشكال قافیه و حتی وزن در بسیاری از لالاییهای قدیمی دیده میشود، چیزی كه مهم است كاركرد این لالاییهاست كه از دو بخش آوایی و واژگانی تشكیل میشود. آوا و موسیقی لالایی برای كودك لذتبخش است و واژگان یا شعر لالایی مختص مادر است. گرچه به زبانآموزی كودك در سنین بالاتر نیز میانجامد. این سادگی و پرهیز از به كاربردن ارائههای لفظی و معنوی و دشوارگویی باعث نشده لالاییها دلانگیز و پر احساس نباشند. حتی خیالانگیزی و ژرفاندیشی در بیشتر لالاییها در حد بالایی دیده میشود. آوا، موسیقی، نوا و آهنگ از مولفههای مهم لالاییهاست.
آیا هر شاعری میتواند لالایی بسراید؟
ابزار شاعر كلمات هستند. مدد گرفتن از موسیقی و كاربرد خیال و عاطفه در كلام، عناصر شعر را تشكیل میدهند. لالاییها هم اولین شعرهای غیر مكتوب زنان در تاریخ ادبیات شفاهی هستند. هر شاعری چنانچه كه اراده كند در نوشتن لالایی ناتوان نیست، در دوران معاصر چند لالایی بسیار زیبا را مردان سرودهاند، اما این روح مادرانگی در لالاییهاست كه آن را برجسته میكند. ترانههای نوازشی و قربان صدقه رفتنهایی كه در كلام مادران است بار عاطفی لالایی را بیشتر میكند.
معمولا چه مضامینی هنگام سرودن لالایی مد نظر قرار داده میشود؟
برای پاسخ به این سوال باید رویكردی تاریخی-اجتماعی داشت و لالاییها را در دو دسته لالاییهای سنتی و امروزی بررسی كرد. مضامین در لالاییهای سنتی بیشتر مضامین اجتماعی، قومی-قبیلهای و جغرافیایی است. در مضامین اجتماعی بیشتر وضعیت زنان و مشكلات آنان مطرح میشده است. مسائلی مثل ترسها، فقدانها، فراقها، آرزوها و آرمانهای آنان زیرا همان طور كه اشاره كردم مادران، آنها را میسرودهاند. در لالاییهای امروزی كه اغلب شاعران كودك سرایش آنها را شروع كردهاند بیشتر به نوازش كودكان توسط نواها و آواها و آرامشبخشی به آنان در هنگام خواب توجه میشود. مضامین بیشتر عناصر پیرامون كودك و توجه دادن او به محیط اطراف و بیشتر زیباییهای طبیعت و جهان است.
چرا اكثر لالاییها لحنی غمگین دارند؟
به این دلیل كه سرایندگان و خوانندگان آن اشعار محزون و غمگین بودهاند. بسیاری از لالاییها بازگوی درونیترین احساسات و عواطف زنان هستند. زنانی كه اغلب از موقعیتی كه بر آنها تحمیل شده ناراضی و در رنج بودهاند. تاریخ لالاییها مملو از لحن گلایهآمیز و اعتراضگونه زنان و مادران است. گلایه از حاكمان زورگو و ستمگر، گلایه از دوری مردان از خانه به سبب جنگ یا كار، تبعیض جنسیتی، مردسالاری و چندهمسرگزینی مردان، فقر، گرسنگی و... به همین خاطر این حزن و اندوه در لالاییها كه از اعماق جان سرایندگان آن تراوش میكرده
بیاثر نبوده است.
شاعران سعی میكنند با لالاییها چه مفاهیمی را به كودك انتقال دهند؟
شاعران در سرودن لالاییها میكوشند كه لحن و موسیقی شادتری برای آن انتخاب كنند. تصویر زیبا و خوشایندی از جهان هستی و عناصر پیرامون به كودك ارائه دهند. امید و خوشبینی را در كودك امروز تقویت كنند و لالایی را با بازیهای كلامی و ترانههای نوازشی پیوند دهند تا حس بهتری در كودك ایجاد شود.
شما هنگام سرودن لالایی با كارشناس یا روانشناس كودك هم مشورت میكنید؟
كار برای كودكان ظرافتها و دقتهای خاصی را طلب میكند. شناسایی نیازها و خلاها در این مسیر و خلق اثر برای این گروه سنی مستلزم مطالعات فراوان در زمینههای علمی، اجتماعی، روانشناسی و... است. هر چه كه مطالعه و آگاهی سراینده در این زمینهها فراوانتر باشد، حاصل و نتیجه آثاری كه خلق میكند موثرتر و مطلوبتر خواهد بود. لالاییها هم از دیگر قالبها و مضامین ادبی مستثنا نیستند. شاعر قبل از پرداختن به هر موضوعی باید در باره آن تحقیق، پژوهش و مطالعه كافی داشته باشد. من بهجز لالاییها آثاری با موضوعات دیگری مثل مهارتهای زندگی، مراقبتهای جسمی و جنسی از كودكان و ترانههایی برای جنین با هدف تعامل بین مادر و كودك در دوران بارداری منتشر كردهام كه برای خلق هر یك با مشاوران و متخصصان آن رشتهها هم گفتوگو داشتهام.
اگر خانوادهای بخواهد یك لالایی من درآوردی مخصوص كودكش بگویند، چه چیزهایی را باید مدنظر داشته باشند؟
به نظر من هر مادر و پدری میتواند برای كودكش لالایی بگوید. فارغ از زبان و قومیت و جغرافیا و فارغ از تمام دغدغههای ادبی بودن یا نبودن. كافی است كلامش ریتم و موسیقی داشته باشد، نوازشی باشد و عشق سرشار و بیبدیل مادری و پدری را به كودك منتقل كند. حتی این «هیچانهها» میتوانند كودك را سرشار از لذت بازی و نوازش و عشق كنند. در توضیح هیچانه هم باید بگویم به شعرهایی اطلاق میشود كه شاعر در آن معنا و مفهومی مدنظرش نیست و تنها خوشآوایی و دلنشینی هدف شاعر است.




