نگاهی به «جنگ پابرهنه» اثر رحیم مخدومی كتابی كه رنج‌های رزمنده‌های كمتر شناخته‌شده را انعكاس می‌دهد
از رنجی كه برده‌ایم
در تاریخ انقلاب اسلامی، بعضی از موضوعات بكر و كمتر دیده‌نشده ذبح شده‌اند. یعنی چه؟ یعنی بعضی‌هایی كه هنر پرداختن درست به برخی از موضوعات را نداشته‌اند، اما این موضوعات را كشف كرده‌اند، با پرداختن نامناسب و غیرهنرمندانه و حتی شعاری به این موضوعات، عرصه را برای هنرمندان دیگر نیز تنگ كردند و كاری كردند كه یك سوژه بسیار خوب با یك پرداخت شعار زده و غیرهنرمندانه از دست برود. به همین علت بعضی از موضوعات تاریخ انقلاب، تبدیل به كلیشه شدند و كار كردن در این موضوعات خیلی سخت شد. در این میان هنرمندانی نیز بودند که وقتی دیدند بسیاری از موضوعات ارزشمند دارند تبدیل به كلیشه می‌شوند، با پرداختن هنرمندانه به این موضوعات، آنها را از دام انسان‌های بی‌هنر نجات دادند. هرچند در این سال‌ها به دفاع مقدس و خاطرات رزمندگان زیاد پرداخته شده، اما حضور هنرمندانی چون رحیم مخدومی ثابت كرده است كه: «یك عمر می‌توان سخن از زلف یار گفت» آثار مخدومی از جمله همین كتاب «جنگ پابرهنه» با نگاهی تازه به جنگ، ناگفته‌های آن روزها را برای نسلی روایت می‌كند كه آن حال و هوا را درك نكرده و امروز تشنه شنیدن خاطرات رزمندگان هشت سال دفاع مقدس است. با هم نگاهی به این كتاب می‌اندازیم.
درباره نویسنده
رحیم مخدومی در سال ۱۳۴۵ در ورامین به دنیا آمد. اشتیاق نوشتن از دوران دبستان در وجودش زبانه می‌كشید و در مسابقاتی كه از طرف اداره آموزش و پرورش در مدارس برگزار می‌شد، شركت می‌کرد. در سال‌های دبیرستان در رشته حسابداری به تحصیل پرداخت. از همان سال‌ها نوشتن را به‌طور جدی آغاز كرد و از ۱۷ سالگی تا پایان سال ۱۳۶۷ به طور متناوب، در شش نوبت در صحنه‌های جنگ تحمیلی حضور داشت. مواجه شدن با شخصیت‌های دفاع مقدس از جمله فرماندهان و دوستان نزدیكش كه در روح لطیف و حساس او بسیار تاثیرگذار بودند و گهگاه به شهادت می‌رسیدند، انگیزه نوشتن را در وجود او تقویت کرد. در همان بحبوحه جنگ تحمیلی مطالبی را می‌نوشت و گاه در حضور رزمندگان و دوستانش قرائت می‌کردند. تعدادی از داستان‌هایش هم در مجلات و روزنامه‌های آن سال‌ها به چاپ می‌رسید. نوشتن در قالب كتاب را از سال ۱۳۶۸ آغاز كرد.
مخدومی تحصیلات خود را تا مقطع كارشناسی در رشته امور تربیتی ادامه داده و اكنون به كار تدریس مشغول است. او تاكنون در حوزه تحقیقات با موضوع دفاع مقدس و نوشتن خاطرات شهدا با نهادهای فرهنگی بسیاری همكاری داشته است. در حوزه ادبیات دفاع مقدس در زمینه خاطره‌نگاری، رمان، داستان كوتاه و نمایشنامه آثار بی‌شماری را پدید آورده است كه برخی از آن به شرح ذیل است: آنان كه رفتند، خواب‌ها و خاطره‌ها، هركسی كار خودش، یك آسمان هیاهو، جنگ پابرهنه، مردان درد، نرگس، چه كسی ماشه را خواهد كشید، آخرین نامه سمیرا، فرمانده من، شهردار خوبو، معلم فراری، مالك خیبر، لوطی و آتش، یار كجاست، بین دنیا و بهشت، وقتی پرده كنار رفت، پروانه‌های عرصه خبر و...
او همچنین در حوزه كتاب كودك نیز فعال بوده‌است و آثاری نیز برای كودكان به رشته‌تحریر در آورده است. از جمله این كتاب‌ها می‌توان به خدا به حرف‌هایم گوش داد، روزی كه خواهرم خندید، سلام بر قرآن و... اشاره كرد.
درباره اثر
كتاب «جنگ پا برهنه» خاطرات رحیم مخدومی از مقاطع مختلف جنگ و از جمله عملیات‌های والفجر 8 و كربلای 5 است. تمركز این كتاب بر شخصیت‌های حاضر در جبهه بوده‌است، ضمن آن‌كه نگاهی هم به حوادث و رویدادهای جنگ دارد. از ابتكارات زیبای كتاب آن است كه هر خاطره با آیه‌ای از قرآن آغاز می‌شود؛ آیه‌ای به‌عنوان مقدمه كه با خاطره همبستگی معنایی داشته و به نوعی ریشه‌های جنگ پابرهنه را مشخص می‌كند. این كتاب شامل 24 خاطره با نثری روان و دلنشین است كه سعی می‌كند تنها به دود و آتش و بوی باروت بسنده نكرده و نقبی به لایه‌های زیرین جنگ و شخصیت رزمندگان نیز بزند. مخدومی در این كتاب سعی دارد از زاویه‌ای به جنگ نگاه كند تا این ستاره‌های گمنام و پابرهنه در آسمان دفاع مقدس رصد شوند. از شخصیت‌های محوری این كتاب می‌توان به عبدالرحیم جمشیدی، مهاجر افغانی اشاره كرد كه برای كار به ایران آمده بوده، اما با مشاهده حوادث رخ داده ایران بر اثر جنگ تحمیلی از ادامه كار دست می‌كشد و راهی جبهه می‌شود و پس از هر‌بار مجروحیت، بدون هیچ ملاقات‌كننده‌ای در بیمارستان بستری شده و دوباره به جبهه بازمی‌گردد. سرانجام سال آخر جنگ، جمشیدی شیمیایی می‌شود و به شهادت می‌رسد. جنگ پابرهنه از میان همه نگاه‌ها، نگاهی را انتخاب كرده است كه بتواند پاهای برهنه بچه‌هایی را ببیند كه هشت سال تمام در سرما و گرما، در كوه‌ها و دشت‌ها به دور از همه سیاست‌های موسمی، به قولی كه به آن پیرمرد راحل داده بودند عمل كردند. عناوین فصل‌های كتاب جنگ پابرهنه عبارتند از: صحابی پابرهنه، نیایش، یك مؤمن ـ یك گردان، ابوطیاره، من برای دیگران، پا برهنه‌ها، جمال خورشید، منبر، این روزها، عقرب‌ها، شام آخر و... .
بریده‌ای از كتاب
«وقتی آقاسید و آقامصطفی رفتند، گردان بی‌سرپرست نماند. وقتی كه گردان یك خانواده باشد از هم نمی‌پاشد؛ به‌ویژه این‌كه خانواده با درد و رنج روییده باشد، با نان خشك و نمك تغذیه كرده باشد. در این خانواده‌ها اگر مرد برود، زن یك‌تنه مردی است در برابر حوادث و اگر زن نیز برود مردهای كوچك خانه با دست‌های كم‌وسعت و غیرتمندشان چوبدستی به یادگار مانده از پدر را در دست می‌گیرند و با توفان حوادث به ستیز برمی‌خیزند. حال گردان ما، آقاسید و آقامصطفایش را از دست داده است. مانده بود معدنی كه او هم چند روز بعد از آنها خمپاره‌ای خورد و یك پایش را از دست داد. آن‌وقت بود كه چوبدستی گردان را آذرفر به دست گرفت تا این‌كه معدنی با دو عصا بازگشت. با آمدن معدنی مأموریت دو ماهه گردان به سه ماه انجامید و خط تحویل گردان مقداد شد. وقتی كه می‌آمدیم با جعبه‌های مهمات تابلو بزرگی ساختیم و رویش نوشتیم: مقتل سرداران رشید اسلام، شهید سیدمهدی لاجوردی و شهید مصطفی شفیعیان.»
نمایش پر‌احساس تواضع
رهبر انقلاب پس از مطالعه كتاب جنگ پابرهنه این سطرها را در حاشیه كتاب یادداشت كرده‌اند:
بسم‌ا... الرحمن الرحیم
«این انعكاسی از رنج‌های مردم پابرهنه است كه به‌خصوص در مقایسه با فداكاری همین مردم، بسی جانكاه و تلخ و ناپذیرفتنی می‌نماید... و وقتی روح لطیف و حساسی منظره این هر دو را به چشم دیده، بلكه با آن زیسته باشد، با زبانی به همان تلخی آن را روایت می‌كند و البته توسن خیال اهل هنر همیشه و در همه میدان‌ها از واقعیت پیشی می‌گیرد. در روایت‌های دیگر از همین جبهه و همان خط و در مقابله با همان دشمن، چیزی از همه برجسته‌تر است و شیرین‌تر و آن تواضع و چندان ندیدن كار خود در مقابل كار دیگرانی كه آنان نیز در جبهه‌هایی دیگر اما باز در برابر همان دشمن و به عشق همان خدا، تلاشی كرده و عرقی ریخته‌اند، گرچه خطر در همه میدان‌ها یكسان نیست و همه كسانی را كه فیض آن جبهه را نبرده‌اند، اهل دنیا و دلبسته به تعلقات آن ندانستن و زحمت و مرارتی را كه خود برای خدا برده‌اند بر سر دیگران خرد‌نكردن و این صفات پاكان و پارسایان است.»
رحیم مخدومی در سال ۱۳۴۵ در ورامین به دنیا آمد. اشتیاق نوشتن از دوران دبستان در وجودش زبانه می‌كشید و در مسابقاتی كه از طرف اداره آموزش و پرورش در مدارس برگزار می‌شد، شركت می‌کرد. در سال‌های دبیرستان در رشته حسابداری به تحصیل پرداخت. از همان سال‌ها نوشتن را به‌طور جدی آغاز كرد و از ۱۷ سالگی تا پایان سال ۱۳۶۷ به طور متناوب، در شش نوبت در صحنه‌های جنگ تحمیلی حضور داشت. مواجه شدن با شخصیت‌های دفاع مقدس از جمله فرماندهان و دوستان نزدیكش كه در روح لطیف و حساس او بسیار تاثیرگذار بودند و گهگاه به شهادت می‌رسیدند، انگیزه نوشتن را در وجود او تقویت کرد. در همان بحبوحه جنگ تحمیلی مطالبی را می‌نوشت و گاه در حضور رزمندگان و دوستانش قرائت می‌کردند. تعدادی از داستان‌هایش هم در مجلات و روزنامه‌های آن سال‌ها به چاپ می‌رسید. نوشتن در قالب كتاب را از سال ۱۳۶۸ آغاز كرد.
مخدومی تحصیلات خود را تا مقطع كارشناسی در رشته امور تربیتی ادامه داده و اكنون به كار تدریس مشغول است. او تاكنون در حوزه تحقیقات با موضوع دفاع مقدس و نوشتن خاطرات شهدا با نهادهای فرهنگی بسیاری همكاری داشته است. در حوزه ادبیات دفاع مقدس در زمینه خاطره‌نگاری، رمان، داستان كوتاه و نمایشنامه آثار بی‌شماری را پدید آورده است كه برخی از آن به شرح ذیل است: آنان كه رفتند، خواب‌ها و خاطره‌ها، هركسی كار خودش، یك آسمان هیاهو، جنگ پابرهنه، مردان درد، نرگس، چه كسی ماشه را خواهد كشید، آخرین نامه سمیرا، فرمانده من، شهردار خوبو، معلم فراری، مالك خیبر، لوطی و آتش، یار كجاست، بین دنیا و بهشت، وقتی پرده كنار رفت، پروانه‌های عرصه خبر و...
او همچنین در حوزه كتاب كودك نیز فعال بوده‌است و آثاری نیز برای كودكان به رشته‌تحریر در آورده است. از جمله این كتاب‌ها می‌توان به خدا به حرف‌هایم گوش داد، روزی كه خواهرم خندید، سلام بر قرآن و... اشاره كرد.
درباره اثر
كتاب «جنگ پا برهنه» خاطرات رحیم مخدومی از مقاطع مختلف جنگ و از جمله عملیات‌های والفجر 8 و كربلای 5 است. تمركز این كتاب بر شخصیت‌های حاضر در جبهه بوده‌است، ضمن آن‌كه نگاهی هم به حوادث و رویدادهای جنگ دارد. از ابتكارات زیبای كتاب آن است كه هر خاطره با آیه‌ای از قرآن آغاز می‌شود؛ آیه‌ای به‌عنوان مقدمه كه با خاطره همبستگی معنایی داشته و به نوعی ریشه‌های جنگ پابرهنه را مشخص می‌كند. این كتاب شامل 24 خاطره با نثری روان و دلنشین است كه سعی می‌كند تنها به دود و آتش و بوی باروت بسنده نكرده و نقبی به لایه‌های زیرین جنگ و شخصیت رزمندگان نیز بزند. مخدومی در این كتاب سعی دارد از زاویه‌ای به جنگ نگاه كند تا این ستاره‌های گمنام و پابرهنه در آسمان دفاع مقدس رصد شوند. از شخصیت‌های محوری این كتاب می‌توان به عبدالرحیم جمشیدی، مهاجر افغانی اشاره كرد كه برای كار به ایران آمده بوده، اما با مشاهده حوادث رخ داده ایران بر اثر جنگ تحمیلی از ادامه كار دست می‌كشد و راهی جبهه می‌شود و پس از هر‌بار مجروحیت، بدون هیچ ملاقات‌كننده‌ای در بیمارستان بستری شده و دوباره به جبهه بازمی‌گردد. سرانجام سال آخر جنگ، جمشیدی شیمیایی می‌شود و به شهادت می‌رسد. جنگ پابرهنه از میان همه نگاه‌ها، نگاهی را انتخاب كرده است كه بتواند پاهای برهنه بچه‌هایی را ببیند كه هشت سال تمام در سرما و گرما، در كوه‌ها و دشت‌ها به دور از همه سیاست‌های موسمی، به قولی كه به آن پیرمرد راحل داده بودند عمل كردند. عناوین فصل‌های كتاب جنگ پابرهنه عبارتند از: صحابی پابرهنه، نیایش، یك مؤمن ـ یك گردان، ابوطیاره، من برای دیگران، پا برهنه‌ها، جمال خورشید، منبر، این روزها، عقرب‌ها، شام آخر و... .
بریده‌ای از كتاب
«وقتی آقاسید و آقامصطفی رفتند، گردان بی‌سرپرست نماند. وقتی كه گردان یك خانواده باشد از هم نمی‌پاشد؛ به‌ویژه این‌كه خانواده با درد و رنج روییده باشد، با نان خشك و نمك تغذیه كرده باشد. در این خانواده‌ها اگر مرد برود، زن یك‌تنه مردی است در برابر حوادث و اگر زن نیز برود مردهای كوچك خانه با دست‌های كم‌وسعت و غیرتمندشان چوبدستی به یادگار مانده از پدر را در دست می‌گیرند و با توفان حوادث به ستیز برمی‌خیزند. حال گردان ما، آقاسید و آقامصطفایش را از دست داده است. مانده بود معدنی كه او هم چند روز بعد از آنها خمپاره‌ای خورد و یك پایش را از دست داد. آن‌وقت بود كه چوبدستی گردان را آذرفر به دست گرفت تا این‌كه معدنی با دو عصا بازگشت. با آمدن معدنی مأموریت دو ماهه گردان به سه ماه انجامید و خط تحویل گردان مقداد شد. وقتی كه می‌آمدیم با جعبه‌های مهمات تابلو بزرگی ساختیم و رویش نوشتیم: مقتل سرداران رشید اسلام، شهید سیدمهدی لاجوردی و شهید مصطفی شفیعیان.»
نمایش پر‌احساس تواضع
رهبر انقلاب پس از مطالعه كتاب جنگ پابرهنه این سطرها را در حاشیه كتاب یادداشت كرده‌اند:
بسم‌ا... الرحمن الرحیم
«این انعكاسی از رنج‌های مردم پابرهنه است كه به‌خصوص در مقایسه با فداكاری همین مردم، بسی جانكاه و تلخ و ناپذیرفتنی می‌نماید... و وقتی روح لطیف و حساسی منظره این هر دو را به چشم دیده، بلكه با آن زیسته باشد، با زبانی به همان تلخی آن را روایت می‌كند و البته توسن خیال اهل هنر همیشه و در همه میدان‌ها از واقعیت پیشی می‌گیرد. در روایت‌های دیگر از همین جبهه و همان خط و در مقابله با همان دشمن، چیزی از همه برجسته‌تر است و شیرین‌تر و آن تواضع و چندان ندیدن كار خود در مقابل كار دیگرانی كه آنان نیز در جبهه‌هایی دیگر اما باز در برابر همان دشمن و به عشق همان خدا، تلاشی كرده و عرقی ریخته‌اند، گرچه خطر در همه میدان‌ها یكسان نیست و همه كسانی را كه فیض آن جبهه را نبرده‌اند، اهل دنیا و دلبسته به تعلقات آن ندانستن و زحمت و مرارتی را كه خود برای خدا برده‌اند بر سر دیگران خرد‌نكردن و این صفات پاكان و پارسایان است.»
